Μπορούν ΗΠΑ και Ιράν να πετύχουν συμφωνία που θα “πουλήσουν” και οι δύο ως νίκη;

Οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Ιράν έχουν ελάχιστες επιλογές πέρα από το να καταλήξουν σε συμφωνία. Αυτή η ανομολόγητη αλήθεια ισχύει από την αρχή του πολέμου και παραμένει ακόμη πιο έντονη στις τελευταίες πέντε ημέρες της εκεχειρίας.

Όπως γράφει το CNN, για τις ΗΠΑ, ο πρώτος γύρος συνομιλιών στο Ισλαμαμπάντ, παρά τη μαραθώνια διάρκειά του, φάνηκε ως μια συντονισμένη προσπάθεια ενίσχυσης της διαπραγματευτικής τους ισχύος. Ο αποκλεισμός των ιρανικών λιμανιών ακολούθησε τόσο γρήγορα, που ο Λευκός Οίκος πιθανότατα είχε ήδη σχεδιάσει αυτή την κλιμάκωση. Θα χρειαστεί χρόνος για να φανεί πλήρως ο οικονομικός αντίκτυπος που επιδιώκει ο αποκλεισμός στο Ιράν, αλλά ακόμη και με αποτελεσματικότητα 60% θα επιφέρει περαιτέρω καταστροφή στην οικονομία της Τεχεράνης και στους συμμάχους της, όπως η Κίνα, που εξαρτώνται από το πετρέλαιό της.

Η στρατηγική των ΗΠΑ και η πίεση στον Τραμπ

Η πιθανότητα επιτυχίας σε έναν δεύτερο γύρο συνομιλιών αυξάνεται λόγω των πολιτικών πιέσεων και της κατάστασης των εμπλεκομένων. Ο πρόεδρος των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ, θέλει ανοιχτά μια συμφωνία και δηλώνει ότι το ίδιο επιθυμεί και το Ιράν. Πάνω απ’ όλα όμως – με τον πληθωρισμό και τις τιμές καυσίμων να αυξάνονται και τη βάση του MAGA να αντιδρά – ο Τραμπ χρειάζεται επειγόντως μια συμφωνία.

Είναι δύσκολο να καταλάβει κανείς αν οι συνεχώς μεταβαλλόμενες θέσεις του Τραμπ οφείλονται σε έλλειψη συγκέντρωσης, προβλήματα μνήμης ή σε ανορθόδοξη διαπραγματευτική ιδιοφυΐα. Ωστόσο, το να δυσκολεύεις τον αντίπαλό σου να καταλάβει τι θέλεις έχει όρια ως στρατηγική και μπορεί να εκληφθεί ως σύγχυση ή απελπισία. Και αυτή η εικόνα – είτε σκόπιμα είτε όχι – αναδεικνύει πόσο πολύ χρειάζεται μια συμφωνία.

Το Ιράν σε δυσμενή θέση παρά τη ρητορική

Το Ιράν – παρά τη «νίκη» στον επικοινωνιακό πόλεμο, την πρωτοφανή στρατιωτική δραστηριότητα στην περιοχή και την απώλεια μεγάλου μέρους της κυβέρνησης και του μηχανισμού ασφαλείας του – χρειάζεται συμφωνία ακόμη πιο επειγόντως. Η προπαγάνδα δεν αντικατοπτρίζει την πραγματικότητα, και παρά τους ισχυρισμούς περί επιτυχημένων επιθέσεων, η Τεχεράνη βρίσκεται σε πολύ χειρότερη θέση μετά από πάνω από 13.000 πλήγματα.

Η καταστροφή από 39 ημέρες βομβαρδισμών είναι αδιαμφισβήτητη. Οι επικριτές των ΗΠΑ σαρκάζουν ότι αντικατέστησαν έναν Αγιατολάχ Χαμενεΐ με έναν άλλο – αλλά ο Μοτζταμπά δεν έχει εμφανιστεί δημόσια ούτε έχει αποδείξει πειστικά ότι είναι σε πλήρη συνείδηση. Οι Φρουροί της Επανάστασης βρίσκονται πλέον στο τρίτο επίπεδο ηγεσίας τους. Μπορεί να είναι σκληροπυρηνικοί και να επιδιώκουν εκδίκηση, αλλά αυτό δεν αναιρεί τις τεράστιες προκλήσεις διακυβέρνησης και ανασυγκρότησης των δυνάμεών τους. Το να μιλάς σαν να είσαι πανίσχυρος δεν σε κάνει πράγματι τέτοιο.

Η φαινομενική ισχύς του Ιράν βασίζεται στην επιβίωση και την αντίσταση – στην αντοχή, όχι σε πραγματική στρατιωτική υπεροχή. Βρίσκεται όμως σε μια περίοδο πρωτοφανούς περιφερειακής αδυναμίας. Έχει επιτεθεί στρατιωτικά στους περισσότερους γείτονές του στον Κόλπο. Το Ιράκ έχει αποφύγει εν μέρει τις συγκρούσεις, αλλά παραμένει διχασμένο. Το Πακιστάν μεσολαβεί, αλλά έχει αμυντική συμφωνία με τη Σαουδική Αραβία. Οι υπόλοιποι γείτονες αντιμετωπίζουν το Ιράν με δυσπιστία, καθώς οι ενέργειές του έχουν διαταράξει τη σταθερότητα της περιοχής.

Εκτός απροόπτου ή ακραίων ενεργειών από σκληροπυρηνικούς, η επιστροφή σε πλήρη σύγκρουση φαίνεται λιγότερο πιθανή από έναν συμβιβασμό μέσω διαπραγματεύσεων, ιδιαίτερα καθώς οι θέσεις ΗΠΑ και Ιράν φαίνεται να έχουν συγκλίνει μετά από 16 ώρες συνομιλιών στο Πακιστάν.

Τα βασικά σημεία της διαπραγμάτευσης

Συχνά στη διπλωματία λέγονται τα αντίθετα από την πραγματικότητα: όταν οι συνομιλίες πάνε άσχημα, γίνεται λόγος για πρόοδο· όταν πλησιάζει η επιτυχία, τονίζονται τα εμπόδια. Ωστόσο, οι δύο πλευρές φαίνεται να συμφωνούν στο άνοιγμα των Στενών του Ορμούζ, με τον αποκλεισμό των ιρανικών λιμανιών να μειώνει τη διαπραγματευτική ισχύ της Τεχεράνης. Το Ιράν γνωρίζει ότι πρέπει να επιτρέψει πιο ελεύθερη ναυσιπλοΐα για να μειώσει τις πιέσεις από την Κίνα.

Η διαφωνία επικεντρώνεται πλέον στις λεπτομέρειες. Και οι δύο πλευρές συμφωνούν σε ένα μορατόριουμ στον εμπλουτισμό ουρανίου. Το Ιράν προτείνει πέντε χρόνια, ενώ οι ΗΠΑ επιθυμούν είκοσι. Ένας συμβιβασμός φαίνεται εφικτός, όπως και στο ζήτημα της άρσης κυρώσεων.

Οι δυνατότητες εμπλουτισμού του Ιράν έχουν ήδη μειωθεί από τους βομβαρδισμούς. Το βασικό ζήτημα αφορά τα αποθέματα εμπλουτισμένου ουρανίου και την κυριαρχία της χώρας. Μια λύση θα μπορούσε να περιλαμβάνει τη μεταφορά τους υπό την εποπτεία του Διεθνούς Οργανισμού Ατομικής Ενέργειας.

Ο απρόβλεπτος παράγοντας παραμένει το Ισραήλ. Το Ιράν θέλει να προστατευτούν οι σύμμαχοί του, όπως η Χεζμπολάχ. Το Ισραήλ, από την άλλη, συνεχίζει τις επιχειρήσεις του, με περιορισμένη αλλά σταθερή ένταση.

Τα εμπόδια: Κύρος και πολιτική εικόνα

Τα βασικά εμπόδια για μια συμφωνία δεν φαίνονται ανυπέρβλητα, αλλά σχετίζονται περισσότερο με ζητήματα κύρους και πολιτικής εικόνας. Καμία πλευρά δεν μπορεί να αποδεχτεί μια συμφωνία που δεν θα παρουσιάσει ως νίκη.

Ο Τραμπ έχει δυσαρεστήσει πολλούς τους τελευταίους μήνες και χρειάζεται μια συμφωνία που να μπορεί να παρουσιαστεί ως επιτυχία. Δύο βασικά ερωτήματα παραμένουν: αν μια νέα συμφωνία θα είναι καλύτερη από εκείνη του 2015 επί Ομπάμα και τι είδους Ιράν θα προκύψει μετά τον πόλεμο.

Το Ιράν μπορεί να βγει αποδυναμωμένο, αλλά η ανθεκτικότητά του είναι εμφανής. Ωστόσο, ο πόλεμος πιθανότατα θα ενισχύσει τις σκληροπυρηνικές φωνές που θεωρούν απαραίτητη την απόκτηση πυρηνικού όπλου.

Ο Τραμπ ίσως πετύχει μια συμφωνία που θα περιορίσει τις πυρηνικές δυνατότητες του Ιράν. Όμως οι απρόβλεπτες συνέπειες του πολέμου μόλις αρχίζουν να γίνονται εμφανείς – και μία από αυτές είναι ότι οι σκληροπυρηνικοί στο Ιράν θεωρούν πλέον πιο αναγκαία από ποτέ την απόκτηση πυρηνικών όπλων.