Δύο τηλέφωνα και μια εφαρμογή: Πώς οι Ρώσοι παρακάμπτουν το διαδικτυακό αποκλεισμό του Πούτιν

Η αυστηροποίηση των περιορισμών στο ρωσικό διαδίκτυο έχει οδηγήσει σε πρωτοφανή αύξηση της χρήσης VPN, καθώς οι πολίτες προσπαθούν να διατηρήσουν πρόσβαση σε ξένες εφαρμογές και υπηρεσίες που είτε έχουν μπλοκαριστεί είτε υπολειτουργούν.

Οι διακοπές στο mobile internet, οι αποκλεισμοί δημοφιλών πλατφορμών και η προώθηση κρατικά ελεγχόμενων εναλλακτικών έχουν μετατρέψει την καθημερινή online δραστηριότητα σε μια περίπλοκη διαδικασία παράκαμψης περιορισμών, με σημαντικές επιπτώσεις τόσο στην κοινωνική όσο και στην οικονομική ζωή της χώρας.

Ρεπορτάζ του Reuters μεταφέρει την εικόνα από ένα ήσυχο καφέ, γνωστό για το δωρεάν Wi-Fi και τον καλό καφέ του, μια Ρωσίδα interior designer συνδέεται σε ένα εικονικό ιδιωτικό δίκτυο (VPN) ώστε να μπορέσει να συνομιλήσει με φίλους στο εξωτερικό μέσω της αμερικανικής εφαρμογής WhatsApp, η οποία είναι μπλοκαρισμένη στη Ρωσία.

Αργότερα, απενεργοποιεί το VPN για να αγοράσει εισιτήριο από την ιστοσελίδα των Ρωσικών Σιδηροδρόμων, η οποία απαγορεύει την πρόσβαση σε όσους χρησιμοποιούν εργαλεία απόκρυψης της τοποθεσίας τους. Στη συνέχεια, χρησιμοποιεί ένα δεύτερο κινητό για να ελέγξει μηνύματα από πελάτες στην κρατικά ελεγχόμενη εφαρμογή MAX.

Από τότε που το Κρεμλίνο ενίσχυσε φέτος τον έλεγχο στο διαδίκτυο, οι Ρώσοι καταφεύγουν σε ολοένα και πιο περίπλοκες τεχνικές λύσεις για να παρακάμψουν την κρατική επιτήρηση και τους περιορισμούς σε δημοφιλείς ξένες εφαρμογές όπως το WhatsApp της Meta Platforms και η εφαρμογή ανταλλαγής μηνυμάτων Telegram.

Η μεγαλύτερη τέτοια καταστολή υπό τον πρόεδρο Βλαντίμιρ Πούτιν έχει κατά διαστήματα προκαλέσει προβλήματα σε τραπεζικές υπηρεσίες, μεταφορές και ηλεκτρονικό εμπόριο, προκαλώντας δυσαρέσκεια ενόψει των βουλευτικών εκλογών του Σεπτεμβρίου, σύμφωνα με δηλώσεις φιλοκρεμλινικών αντιπολιτευόμενων κομμάτων, γνωστών μπλόγκερ και επιχειρηματικών παραγόντων. Ακόμη και ορισμένοι influencers στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, που συνήθως αποφεύγουν την πολιτική, έχουν επικρίνει τους περιορισμούς.

Η δυσαρέσκεια για τους περιορισμούς —μαζί με την άνοδο των τιμών, τις φορολογικές αυξήσεις και την κόπωση από τον πόλεμο— θεωρείται ευρέως ότι συνέβαλε στη μείωση των ποσοστών αποδοχής του Βλαντίμιρ Πούτιν, τα οποία υποχώρησαν από 75,1% τον Φεβρουάριο σε 65,6% τον Απρίλιο, σύμφωνα με τη κρατική δημοσκοπική εταιρεία VTsIOM, το χαμηλότερο επίπεδο από τότε που ξεκίνησε η πλήρης σύγκρουση στην Ουκρανία το 2022. Σήμερα κινούνται κοντά στο 67%.

Οι αρχές πιέζουν τους Ρώσους να χρησιμοποιούν κρατικά υποστηριζόμενες εναλλακτικές εφαρμογές και ιστότοπους, στο πλαίσιο της προσπάθειας για «ψηφιακή κυριαρχία». Ωστόσο, ορισμένοι χρήστες παραμένουν επιφυλακτικοί, μετά από προειδοποιήσεις επικριτών του Κρεμλίνου και δυτικών τεχνολογικών εταιρειών ότι η εφαρμογή MAX ενδέχεται να χρησιμοποιείται για παρακολούθηση, κάτι που αρνείται η εταιρεία VK, ιδιοκτήτριά της.

Η απομόνωση της εφαρμογής σε δεύτερο κινητό φαίνεται πιο ασφαλής, δήλωσε η Ιρίνα, η 41χρονη interior designer.

«Φυσικά όλο αυτό είναι απίστευτα εκνευριστικό, αλλά τι άλλο μπορούμε να κάνουμε;» είπε, ζητώντας να αναφερθεί μόνο με το μικρό της όνομα λόγω της ευαισθησίας του θέματος. «Συνηθίζεις και περνάς τις μέρες σου ανοίγοντας και κλείνοντας VPN, εναλλάσσοντας διαφορετικά messengers και αλλάζοντας μεταξύ διαφορετικών εικονικών χωρών ή τηλεφώνων για να χρησιμοποιείς τις εφαρμογές και τα sites που χρειάζεσαι.»

Εκτίναξη χρήσης VPN στη Ρωσία

Τα VPN, που λειτουργούν δρομολογώντας τη σύνδεση του χρήστη μέσω ιδιωτικών διακομιστών εκτός Ρωσίας, καταγράφουν ραγδαία αύξηση στη χρήση τους, καθώς οι Ρώσοι προσπαθούν να παρακάμψουν τον αυστηρότερο έλεγχο του διαδικτύου.

Μόνο τον Μάρτιο καταγράφηκαν 9,2 εκατομμύρια λήψεις των πέντε πιο δημοφιλών VPN από το Google Play Store — αριθμός 14 φορές υψηλότερος σε σχέση με τον ίδιο μήνα πέρυσι, σύμφωνα με τη ρωσική εφημερίδα Kommersant, που επικαλέστηκε δεδομένα της εταιρείας Digital Budget, η οποία παρακολουθεί την online συμπεριφορά.

«Δεν έχουμε ξαναδεί τέτοιου είδους ρυθμό υιοθέτησης», δήλωσε ο Σαρκίς Νταρμπινιάν, Ρώσος ακτιβιστής για την ελευθερία του διαδικτύου με έδρα τη Λισαβόνα.

Ο Νταρμπινιάν έχει χαρακτηριστεί από τη Μόσχα «ξένος πράκτορας», όρος που χρησιμοποιείται για πρόσωπα που θεωρούνται ότι εμπλέκονται σε αντικρατική δραστηριότητα.

Ο εκπρόσωπος του Κρεμλίνου, Ντμίτρι Πεσκόφ, έχει επανειλημμένα υποστηρίξει ότι οι περιορισμοί στο διαδίκτυο είναι απαραίτητοι, καθώς η Ρωσία βρίσκεται σε μια υπαρξιακή σύγκρουση με τη Δύση λόγω της Ουκρανίας.

Ωστόσο, τον Απρίλιο ο Βλαντίμιρ Πούτιν ζήτησε από την κυβέρνηση να κινηθεί πιο προσεκτικά, λέγοντας στους βουλευτές ότι είναι «αντιπαραγωγικό» να δίνεται έμφαση αποκλειστικά σε απαγορεύσεις και περιορισμούς.

Δεν υπήρξε απάντηση από κυβερνητικούς αξιωματούχους σε ερωτήσεις για αυτό το ρεπορτάζ.

Ενώ πολλές αυταρχικές χώρες επιβάλλουν αυστηρούς περιορισμούς στη χρήση του διαδικτύου, οι Ρώσοι είχαν συνηθίσει σε έναν βαθμό online ελευθερίας. Οι υπηρεσίες ασφαλείας προσπαθούσαν εδώ και χρόνια να φιμώσουν εγχώριους επικριτές, όμως οι αρχές σπάνια παρενέβαιναν στην πρόσβαση σε ξένες εφαρμογές ή δυτικό περιεχόμενο πριν από τον πόλεμο στην Ουκρανία.

Από πέρυσι, η υπηρεσία ασφαλείας FSB, διάδοχος της σοβιετικής KGB, έχει αρχίσει να διατάσσει εταιρείες τηλεπικοινωνιών να διακόπτουν το mobile internet για ημέρες σε διάφορες περιοχές της Ρωσίας, υποστηρίζοντας ότι ουκρανικά επιθετικά drones μπορούν να το χρησιμοποιήσουν για πλοήγηση.

Οι αρχές έχουν επίσης αρχίσει να μπλοκάρουν ή να επιβραδύνουν τη σύνδεση σε ολοένα και περισσότερες εφαρμογές και ιστοσελίδες, τις οποίες η ρυθμιστική αρχή Roskomnadzor χαρακτηρίζει ως πλατφόρμες παράνομου και εξτρεμιστικού περιεχομένου.

Το WhatsApp και το Telegram κατηγορούν τη Ρωσία ότι προσπαθεί να αναγκάσει τους χρήστες να στραφούν σε λιγότερο ασφαλείς, κρατικά ελεγχόμενες εφαρμογές.

Οι διακοπές εντάθηκαν τον Μάρτιο με ένα σχεδόν τριών εβδομάδων μπλακάουτ στη Μόσχα, το οποίο προκάλεσε αντιδράσεις ακόμη και σε ανώτερους κρατικούς υπαλλήλους που χρειάζονται το διαδίκτυο και το Telegram για τον συντονισμό της εκλογικής στήριξης προς το κυβερνών κόμμα «Ενωμένη Ρωσία», σύμφωνα με δύο πηγές κοντά στο Κρεμλίνο και αναλυτές.

«Το ζήτημα δεν είναι αν το καθεστώς θα μπορέσει να εξασφαλίσει το αποτέλεσμα που θέλει (θα το κάνει), αλλά αν η εκλογική διαδικασία θα είναι ομαλή», έγραψε η Τατιάνα Στανόβαγια, ανώτερη ερευνήτρια στο Carnegie Russia Eurasia Center, τον Απρίλιο.

Ακόμη και πιστοί κυβερνητικοί αξιωματούχοι κατεβάζουν VPN και χρησιμοποιούν πολλαπλές συσκευές για να κρατούν τις κρατικά υποστηριζόμενες εφαρμογές όπως το MAX ξεχωριστά από την υπόλοιπη ψηφιακή τους ζωή, σύμφωνα με πηγές.

Κάποιοι αφαιρούν ακόμη και το μικρόφωνο και την κάμερα από συσκευές με εγκατεστημένο το MAX, φοβούμενοι πιθανή πρόσβαση της FSB, σύμφωνα με μία πηγή.

«Ακόμη κι αν δεν κάνεις τίποτα παράνομο, κανείς δεν θέλει η FSB να διαβάζει τα μηνύματά του», είπε η ίδια πηγή.

Παιχνίδι γάτας και ποντικιού

Ο ειδικός απεσταλμένος του Πούτιν, Κιρίλ Ντμιτρίεφ, δεν κρύβει τη χρήση VPN, δημοσιεύοντας τακτικά στο X, το οποίο δεν είναι προσβάσιμο στη Ρωσία χωρίς τέτοιο εργαλείο.

Αν και η χρήση VPN δεν είναι παράνομη, η Roskomnadzor έχει περιορίσει εκατοντάδες υπηρεσίες, δημιουργώντας ένα «παιχνίδι γάτας και ποντικιού» με τους χρήστες που αναγκάζονται να κατεβάζουν συνεχώς νέες εφαρμογές.

Τον Απρίλιο, δημόσιες υπηρεσίες, τράπεζες και μεγάλες online εταιρείες —κατόπιν οδηγιών της ρυθμιστικής αρχής— άρχισαν να εμποδίζουν την πρόσβαση σε χρήστες με ενεργό VPN. Το μέτρο συνδέθηκε με πτώση 10% στην επισκεψιμότητα της Wildberries, της ρωσικής «Amazon».

«Όπως σημειώνουν παράγοντες της αγοράς, πολλοί χρήστες δεν απενεργοποιούν το VPN και απλώς χάνουν το ενδιαφέρον τους να αγοράσουν αν δεν μπορούν να ανοίξουν τη σελίδα του προϊόντος», ανέφερε η Digital Budget.

Το ποσοστό των Ρώσων που δηλώνουν ότι χρησιμοποιούν VPN αυξήθηκε από 23% το 2022 σε 36% φέτος, σύμφωνα με το ανεξάρτητο Levada Center.

Οι νεότεροι και πιο εξοικειωμένοι με την τεχνολογία συχνά αγοράζουν συνδρομές VPN για τους γονείς τους ή στήνουν δικά τους δίκτυα. Ωστόσο, πολλοί Ρώσοι προτιμούν εφαρμογές που λειτουργούν χωρίς αυτά.

Η εφαρμογή MAX, που κυκλοφόρησε πέρυσι, έχει πάνω από 85 εκατομμύρια ημερήσιους χρήστες, σύμφωνα με τον ιδιοκτήτη της.

Σε μικρές συνεντεύξεις κοντά στο Θέατρο Μπολσόι της Μόσχας, αρκετοί εργαζόμενοι εξέφρασαν είτε ενόχληση για το ψηφιακό περιβάλλον είτε προσαρμογή στην κατάσταση.

«Οι περισσότεροι Ρώσοι απλώς δεν βλέπουν λόγο να μπουν σε επιπλέον κόπο· αυτό που είναι διαθέσιμο τους αρκεί», έγραψε ο διευθυντής του Levada, Ντένις Βόλκοφ.

Όταν οι εφαρμογές πλοήγησης σταμάτησαν να λειτουργούν στη Μόσχα τον Μάρτιο, διανομείς χρησιμοποίησαν Wi-Fi καταστημάτων για να κατεβάσουν οδηγίες παράδοσης. Οι πωλήσεις χάρτινων χαρτών διπλασιάστηκαν στην πρωτεύουσα.

Με την απογοήτευση να αυξάνεται, το Κρεμλίνο χαμήλωσε τους τόνους, διαβεβαιώνοντας ότι οι διακοπές στο mobile internet είναι προσωρινές.

Σχέδιο για επιπλέον χρέωση δεδομένων άνω των 15 GB τον μήνα για χρήση ξένου traffic αναβλήθηκε, σύμφωνα με ρωσικά μέσα.

Ο Πούτιν ζήτησε επίσης συνεργασία κυβέρνησης και FSB ώστε κρίσιμες υπηρεσίες όπως υγεία και πληρωμές να παραμείνουν λειτουργικές.

Η Ιρίνα, πάντως, δεν περιμένει ότι η ψηφιακή της ζωή θα γίνει ευκολότερη.

«Στη Ρωσία έχουμε μια παροιμία: Τίποτα δεν είναι πιο μόνιμο από το προσωρινό», είπε.