Η Ευρώπη ως μονόδρομος: Ομιλία του Προέδρου της Κύπρου στο Πανεπιστήμιο του Μάαστριχτ

Στο Πανεπιστήμιο του Μάαστριχτ, στην πόλη όπου υπογράφηκε η συνθήκη που άλλαξε την πορεία της ευρωπαϊκής ενοποίησης, ο Πρόεδρος της Κυπριακής Δημοκρατίας Νίκος Χριστοδουλίδης παρουσίασε το όραμά του για μια «στρατηγικά αυτόνομη» Ευρώπη. Επικαλέστηκε τους Schuman και Monnet μιλώντας για μια ομοσπονδιακή προοπτική και περιγράφοντας τις σημερινές κρίσεις ως ευκαιρία για βαθύτερη ολοκλήρωση. Το ενδιαφέρον, ωστόσο, βρίσκεται κυρίως στον τρόπο με τον οποίο αφηγήθηκε την ίδια την Ευρωπαϊκή Ένωση. Μια αφήγηση που δεν φάνηκε να έχει στο επίκεντρο την ευρωπαϊκή δημοκρατία και τον ρόλο των πολιτών στη διασφάλιση της.

Στην ομιλία του, η ευρωπαϊκή ιστορία παρουσιάστηκε ως μια σχεδόν γραμμική διαδρομή προόδου: από τη Συνθήκη του Μάαστριχτ στην οικονομική ανάπτυξη, και από εκεί σε μια ισχυρότερη πολιτική ένωση. Η ένταξη της Κύπρου το 2004 παρουσιάστηκε ως απόδειξη των πλεονεκτημάτων της συμμετοχής στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Παράλληλα, ο αντιευρωπαϊκός λαϊκισμός, εμφανίστηκε ως απειλή που μπορεί να αντιμετωπιστεί εφόσον εξηγηθεί καλύτερα στους πολίτες η αξία της Ένωσης.

Όσο για το πώς συνυπάρχουν οι αξίες που επικαλείται η Ένωση με τα στρατηγικά της συμφέροντα, ο Πρόεδρος εστίασε στη θέση της Κύπρου ως «γέφυρας» ανάμεσα στην Ευρώπη και τη Μέση Ανατολή. Η γεωγραφία της Κύπρου μετατρέπεται σε κεντρικό άξονα της συζήτησης γύρω από την αξία της Ενωμένης Ευρώπης ενώ η ανθρωπιστική βοήθεια, η ασφάλεια και οι εμπορικές σχέσεις εντάσσονται στο ίδιο αφήγημα περί ευρωπαϊκής ισχύος.

Ωστόσο, σε μια ομιλία περίπου 2.400 λέξεων, οι όροι «democracy» και «democratic» απουσιάζουν πλήρως. Αντίθετα, οι αναφορές στην Ευρώπη, την Ένωση και τη στρατηγική αυτονομία επαναλαμβάνονται συστηματικά. Η απουσία αυτή αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον όταν εξετάσουμε τον τρόπο με τον οποίο ο Χριστοδουλίδης παρουσιάζει την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση: ως ιστορική διαδικασία που πρέπει να συνεχιστεί και ως γεωπολιτική αναγκαιότητα που επιβάλλεται από τις διεθνείς εξελίξεις.

Μέσα σε αυτό το αφήγημα, ο χώρος για τη δημοκρατική διαβούλευση και την καθημερινή ουσιαστική άσκηση της φιλελεύθερης ευρωπαϊκής δημοκρατίας παραμένει περιορισμένος. Ποια πολιτική κουλτούρα αναπαράγεται, επομένως, όταν η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση παρουσιάζεται σαν μια ιστορική αναγκαιότητα η οποία πρόκειται να συμβεί χωρίς την καθημερινή δημοκρατική συμβολή των Ευρωπαίων πολιτών;