ΗΠΑ – Ιράν: Οι νέες εχθροπραξίες στον Κόλπο εκθέτουν τα κενά της συμφωνίας

Η πρόσφατη αναζωπύρωση των εχθροπραξιών στον Κόλπο – μόλις δέκα ημέρες μετά την υπογραφή μνημονίου κατανόησης μεταξύ του Ιράν και των ΗΠΑ με στόχο τον τερματισμό της σύγκρουσης – απειλεί να επαναφέρει τις δύο χώρες στην πορεία προς έναν νέο πόλεμο.

Όπως φαίνεται, η σκόπιμα ασαφής διατύπωση του μνημονίου δεν άντεξε στις αντικρουόμενες ερμηνείες των δύο πλευρών, όπως υπογραμμίζει ανάλυση στον Guardian. Ως αποτέλεσμα, όσοι υποστήριξαν τη συμφωνία στο εσωτερικό του Ιράν βρίσκονται πλέον σε δύσκολη θέση. Πληθαίνουν οι φωνές που υποστηρίζουν ότι η ιρανική κυβέρνηση δεν έπρεπε ποτέ να συμφωνήσει στην επαναλειτουργία των Στενών του Ορμούζ, και αυτές οι επικρίσεις δεν προέρχονται μόνο από τους σκληροπυρηνικούς του καθεστώτος.

Η διατύπωση του 14 σημείων μνημονίου είχε σκόπιμα παραμείνει γενική σε δύο από τα πλέον ακανθώδη ζητήματα – την εκεχειρία στον Λίβανο και τα Στενά του Ορμούζ – με την ελπίδα ότι, καθώς θα αναπτυσσόταν η εμπιστοσύνη μεταξύ των δύο πλευρών, θα μπορούσε να βρεθεί ένας βιώσιμος τρόπος συνύπαρξης. Αντί γι’ αυτό, η συμφωνία φαίνεται να καταρρέει υπό το βάρος των εξελίξεων, με κάθε πλευρά να κατηγορεί την άλλη για παραβίαση των όρων της.

Οι δύο αντικρουόμενες συμφωνίες εκεχειρίας για τον Λίβανο

Στον Λίβανο, η δυσκολία έγκειται στο γεγονός ότι είχαν συμφωνηθεί δύο διαφορετικές συμφωνίες κατάπαυσης του πυρός, οι οποίες ουσιαστικά έρχονται σε σύγκρουση μεταξύ τους.

Η πρώτη εκεχειρία, η οποία αναφερόταν στο μνημόνιο κατανόησης και διαμορφώθηκε κατά τις συνομιλίες της Λουκέρνης με τη συμμετοχή του αντιπροέδρου των ΗΠΑ, Τζέι Ντι Βανς, προέβλεπε έναν νέο ρόλο για το Ιράν στον Λίβανο και, κατ’ επέκταση, για τη σύμμαχό του Χεζμπολάχ. Το Ιράν θα συμμετείχε σε έναν νέο μηχανισμό αποκλιμάκωσης, όπου δημιουργούταν και η εντύπωση ότι το Ισραήλ παραμερίζεται από τη διαδικασία.

Η δεύτερη συμφωνία κατάπαυσης του πυρός, που υπογράφηκε την Παρασκευή στην Ουάσιγκτον από το Ισραήλ και την κυβέρνηση του Λιβάνου υπό την εποπτεία του Αμερικανού υπουργού Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο, ανατρέπει πλήρως αυτή την προσέγγιση, αποκλείοντας τόσο το Ιράν όσο και τη Χεζμπολάχ. Παράλληλα, επιτρέπει στο Ισραήλ να διατηρήσει στρατιωτική παρουσία στον νότιο Λίβανο έως ότου ολοκληρωθεί ο πλήρης αφοπλισμός της Χεζμπολάχ – όρο που η σιιτική οργάνωση δεν θα μπορούσε ποτέ να αποδεχθεί.

Η συμφωνία – την οποία υπέγραψε ο πρωθυπουργός του Λιβάνου Ναουάφ Σαλάμ, πρώην πρόεδρος του Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης – περιλάμβανε επίσης ρήτρα σύμφωνα με την οποία οι δύο πλευρές θα σταματούσαν κάθε εχθρική ενέργεια σε όλα τα διεθνή νομικά φόρα, αφήνοντας ουσιαστικά το Ισραήλ στο απυρόβλητο από ενδεχόμενες διώξεις για φερόμενα εγκλήματα πολέμου που διαπράχθηκαν στον Λίβανο.

Ο Ισραηλινός πρωθυπουργός Μπενιαμίν Νετανιάχου χαιρέτισε τη συμφωνία με εμφανή ικανοποίηση, δηλώνοντας: «Θα παραμείνουμε στην περιοχή έως ότου καταστραφούν τα όπλα της Χεζμπολάχ και των υπόλοιπων τρομοκρατικών οργανώσεων».

Ωστόσο, είναι δύσκολο να διακρίνει κανείς πώς η συμφωνία κατάπαυσης του πυρός που υπέγραψε η λιβανική κυβέρνηση θα μπορούσε να γίνει αποδεκτή, έστω και στο ελάχιστο, από τη Χεζμπολάχ ή το Ιράν. Παρότι παρουσιάζεται ως μέσο ενίσχυσης της κυριαρχίας του Λιβάνου, στην πράξη καθιστά αυτή την κυριαρχία απολύτως εξαρτημένη από συγκεκριμένους όρους.

Ασάφειες και για το καθεστώς στα Στενά του Ορμούζ

Το μνημόνιο κατανόησης αποδείχθηκε εξίσου αναποτελεσματικό και ως προς τον στόχο της επαναλειτουργίας των Στενών του Ορμούζ.

Το κείμενο προέβλεπε ότι το Ιράν θα «καταβάλει κάθε δυνατή προσπάθεια ώστε να διασφαλίσει την ασφαλή διέλευση εμπορικών πλοίων» από τα Στενά, χωρίς την επιβολή τελών για διάστημα 60 ημερών. Ωστόσο, δεν διευκρίνιζε τι ακριβώς σημαίνουν οι όροι «ρυθμίσεις» και «κάθε δυνατή προσπάθεια», ούτε προέβλεπε συγκεκριμένες ενέργειες για την αποκατάσταση της ναυσιπλοΐας, δημιουργώντας την εντύπωση ότι το Ιράν διατηρούσε τον κυρίαρχο ρόλο στον έλεγχο της περιοχής.

Για το μέλλον, το μνημόνιο όριζε ότι η Τεχεράνη θα ξεκινούσε διάλογο για τον καθορισμό του τρόπου διαχείρισης και των ναυτιλιακών υπηρεσιών στα Στενά, «σε συνεννόηση με τα υπόλοιπα παράκτια κράτη του Περσικού Κόλπου, σύμφωνα με το ισχύον διεθνές δίκαιο και τα κυριαρχικά δικαιώματα των παράκτιων κρατών των Στενών του Ορμούζ».

Παρότι η διατύπωση θα μπορούσε να ερμηνευθεί ως παραχώρηση στο Ιράν του δικαιώματος να αποφασίζει μονομερώς τη διαδρομή των πλοίων, η Τεχεράνη εργαζόταν την περασμένη εβδομάδα μαζί με τον Διεθνή Ναυτιλιακό Οργανισμό (IMO) του ΟΗΕ και το Ομάν για ένα σχέδιο ασφαλούς διέλευσης εκατοντάδων πλοίων από τα Στενά.

Ο γενικός γραμματέας του IMO, Αρσένιο Ντομίνγκες, δήλωσε ότι είχε λάβει τη συναίνεση του Ιράν για την εφαρμογή του σχεδίου, το οποίο προέβλεπε μία βόρεια και μία νότια θαλάσσια διαδρομή. Ωστόσο, το πρωί της Πέμπτης το Ναυτικό των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης ανακοίνωσε ότι τα πλοία θα μπορούσαν να χρησιμοποιούν μόνο τη βόρεια διαδρομή για την έξοδό τους από τα Στενά. Λίγες ώρες αργότερα, το Ever Lovely, πλοίο μεταφοράς εμπορευματοκιβωτίων με σημαία Σιγκαπούρης και κατασκευής 2015, δέχθηκε πλήγμα ενώ έπλεε στη νότια διαδρομή, κοντά στις ακτές του Ομάν.

Μετά το περιστατικό, ο Ντομίνγκες ανέστειλε την εφαρμογή του σχεδίου, τονίζοντας ότι ο IMO δεν μπορεί να θέσει σε κίνδυνο την ασφάλεια των ναυτικών. Παρ’ όλα αυτά, παρά την επίθεση της Πέμπτης, εμπορικά πλοία εξακολούθησαν να διέρχονται από τα Στενά.

Πίσω από το επεισόδιο ενδέχεται να βρίσκεται η ανησυχία του Ιράν ότι η νότια διαδρομή, κατά μήκος των ακτών του Ομάν, θα μπορούσε να προσφέρει στις Ηνωμένες Πολιτείες τρόπο να παρακάμψουν τον έλεγχο που ασκεί η Τεχεράνη στα Στενά. Στο παρασκήνιο συνεχίζονται επίσης οι συνομιλίες μεταξύ Ομάν και Ιράν για μια μακροπρόθεσμη λύση στη διαχείριση της περιοχής, την οποία η Τεχεράνη ενδέχεται τελικά να αποδεχθεί.

Το Ομάν επιδιώκει να βασίσει οποιαδήποτε πρόταση στη Σύμβαση του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS), η οποία αποκλείει την επιβολή γενικών διοδίων διέλευσης. Ωστόσο, το άρθρο 41 επιτρέπει στα κράτη που ελέγχουν διεθνή στενά να καθορίζουν θαλάσσιες οδούς και συστήματα διαχωρισμού της ναυτιλιακής κυκλοφορίας. Παράλληλα, το άρθρο 43 δίνει τη δυνατότητα στο Ομάν, σε συνεργασία με τον IMO, να ζητήσει από τα ενδιαφερόμενα μέρη να χρηματοδοτήσουν έναν κοινό μηχανισμό για την παροχή ναυτιλιακών υπηρεσιών. Θεωρητικά, θα μπορούσαν να επιβάλλονται χρεώσεις μόνο για συγκεκριμένες υπηρεσίες ασφαλούς ναυσιπλοΐας που ωφελούν άμεσα ένα πλοίο και όχι γενικό τέλος διέλευσης.

Προς το παρόν, όμως, καθώς οι βομβαρδισμοί έχουν ξαναρχίσει, οι δημιουργικές νομικές λύσεις φαίνεται να έχουν περάσει σε δεύτερη μοίρα, με τις στρατιωτικές εξελίξεις να κυριαρχούν και πάλι.