Ποιος ελέγχει τα σύνορα της Ευρώπης;

Αν κάποιος έχει ταξιδέψει στην Ευρώπη αυτό το καλοκαίρι, πιθανότατα έχει δει αρκετά μεγάλες ουρές: είτε στα αεροδρόμια της Ελλάδας, της Ιταλίας, του Βελγίου, της Γερμανίας ή της Ολλανδίας, η συμφόρηση στους συνοριακούς ελέγχους συχνά χρειάστηκε τον διπλάσιο χρόνο σε σχέση με πέρυσι.

Πίσω από αυτές τις μεγάλες ουρές βρίσκεται το νέο ευρωπαϊκό Σύστημα Εισόδου/Εξόδου (Entry/Exit System – EES), το οποίο αντικατέστησε τη σφράγιση των διαβατηρίων και εισήγαγε τη σάρωση προσώπου και τη συλλογή δακτυλικών αποτυπωμάτων για πολίτες χωρών εκτός ΕΕ που εισέρχονται ή εξέρχονται από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Τεχνικά προβλήματα και ελλείψεις προσωπικού επιβράδυναν την εφαρμογή του συστήματος.

Η eu-LISA

Όπως γράφει ο European Correspondent, αν και πιθανότατα οι ουρές έπαιξαν πολύ στα πρωτοσέλιδα, οι ευρωπαϊκοί θεσμοί και οι ιδιωτικές εταιρείες που βρίσκονται πίσω από το σύστημα είναι λιγότερο ορατοί.

Για να είμαστε ειλικρινείς, δεν μπορούμε να κατηγορήσουμε κανέναν επειδή δεν παρακολουθεί στενά τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό για τη Λειτουργική Διαχείριση Συστημάτων Πληροφορικής Μεγάλης Κλίμακας στον Χώρο Ελευθερίας, Ασφάλειας και Δικαιοσύνης -ή eu-LISA, όπως είναι το ακρωνύμιό του, ένα ακόμη χαρακτηριστικό παράδειγμα των αμέτρητων ακρωνυμίων της ΕΕ.

Παρά το δυσκίνητο όνομά του, μάλλον θα πρέπει να θυμάστε το eu-LISA: Τα τελευταία επτά χρόνια, ο οργανισμός και οι συνεργάτες του έχουν σταδιακά δημιουργήσει «τη σημαντικότερη επέκταση της συνοριακής επιτήρησης στην ιστορία της ΕΕ», όπως δήλωσε η Bárbara Simão, υπεύθυνη προγράμματος στην οργάνωση ανθρωπίνων δικαιωμάτων ARTICLE 19.

Από το EES στο ETIAS

Εκτός από το EES, το eu-LISA αναπτύσσει επίσης το ETIAS, ένα σύστημα ταξιδιωτικής άδειας για υπηκόους χωρών εκτός ΕΕ από 59 χώρες των οποίων οι πολίτες δεν χρειάζονται βίζα. Σύμφωνα με εκτιμήσεις της ΕΕ, περισσότερα από 1,4 δισεκατομμύρια άτομα θα χρησιμοποιούν το ETIAS, μόλις αυτό τεθεί σε λειτουργία, προκειμένου να υποβάλλονται σε προέλεγχο πριν ταξιδέψουν στην ΕΕ.

Μεταξύ 2019 και 2025, το eu-LISA ανέπτυξε αυτά τα συστήματα αναθέτοντας συμβάσεις σε ιδιωτικές εταιρείες συνολικής αξίας σχεδόν 2 δισεκατομμυρίων ευρώ. Μεταξύ αυτών βρίσκονται μεγάλοι ιδιωτικοί όμιλοι στους τομείς της ασφάλειας, της τεχνολογίας και της άμυνας, όπως η IDEMIA, η IBM και η Leonardo S.p.A.

Η Simão και η ομάδα της δημοσίευσαν την περασμένη εβδομάδα μια έκθεση στην οποία εξετάζουν τον τρόπο με τον οποίο ανατέθηκαν αυτές οι συμβάσεις. Υποστηρίζουν ότι το eu-LISA «επιτρέπει στις ιδιωτικές εταιρείες να έχουν μεγάλη επιρροή στον σχεδιασμό και την ανάπτυξη των ευρωπαϊκών συνοριακών υποδομών», εξήγησε η Simão, «μετατρέποντάς τες σε διαχειριστές-κλειδιά των συστημάτων, με περιορισμένη δημοκρατική λογοδοσία».

«Borders Inc.»: Ποιος ελέγχει τους ελεγκτές;

Αυτές οι ιδιωτικές εταιρείες δεν περιορίζονται στον σχεδιασμό των συστημάτων και στην επίβλεψη της εφαρμογής τους. Λειτουργούν επίσης ως βασικοί σύμβουλοι και επιλύουν διαφορές μεταξύ των αναδόχων.

«Οι εταιρείες γίνονται το πρώτο επίπεδο για την πραγματοποίηση αλλαγών», συνέχισε η Simão. Αυτό που επισημαίνει η ARTICLE 19 είναι τα «κενά στην εποπτεία», τα οποία ενδέχεται να οδηγήσουν σε έλλειψη δημοκρατικής λογοδοσίας στο μέλλον.

Πάρτε για παράδειγμα τους ελέγχους. Αυτοί πραγματοποιούνται «σε κύκλους 3-4 ετών -πράγμα που σημαίνει ότι μπορεί να συμβούν πολλά μέσα σε αυτό το χρονικό διάστημα προτού το σύστημα εξεταστεί ποτέ. Η εποπτεία είναι επίσης ως επί το πλείστον συμβουλευτική», εξήγησε.

Ένα ακόμη παράδειγμα είναι η λεγόμενη «εξελικτική συντήρηση» (evolutionary maintenance). Όταν οι εταιρείες εντοπίζουν πιθανές «βελτιώσεις» στα συστήματά τους, τα αιτήματά τους για την εφαρμογή αυτών των αλλαγών παρακάμπτουν τον δημοκρατικό έλεγχο από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο.

Πάνω από 900 εκατ. ευρώ για νέες υποδομές

Αυτό έχει σημασία, καθώς οι ανάδοχες εταιρείες και το eu-LISA εξετάζουν τρόπους να επεκτείνουν τις δραστηριότητές τους. Για να διαχειριστεί τον τεράστιο όγκο δεδομένων που συλλέγεται, το eu-LISA προμηθεύεται υπηρεσίες cloud και υλικό για την επέκταση των κέντρων δεδομένων του. Αυτές οι νέες συμβάσεις αξίζουν περισσότερα από 900 εκατομμύρια ευρώ.

Πιθανοί υποψήφιοι είναι μεταξύ άλλων η Amazon Web Services, η Microsoft και η Oracle (εκπρόσωποι της οποίας συμμετείχαν επίσης σε εκδηλώσεις του eu-LISA).

Η ανάπτυξη ευρωπαϊκών συνοριακών υποδομών αναμένεται να παραμείνει μια κερδοφόρα δραστηριότητα. Ο κλάδος αποτελεί μέρος της παγκόσμιας αγοράς διαχείρισης ταυτότητας, η οποία σήμερα αποτιμάται περίπου στα 25,9 δισεκατομμύρια δολάρια ΗΠΑ, και αναμένεται να φτάσει τα 65,7 δισεκατομμύρια δολάρια έως το 2034.

Η Βόρεια Αμερική κατείχε το μεγαλύτερο μερίδιο αγοράς το 2024, με 37%, ενώ η Ευρώπη βρισκόταν ήδη στη δεύτερη θέση, με μερίδιο 28%.

Οι μετανάστες στο επίκεντρο της βιομετρικής επιτήρησης

Στη νέα αυτή ψηφιοποιημένη συνοριακή υποδομή, η μετανάστευση αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα. Οι μετανάστες δεν μπορούν να αρνηθούν τη συλλογή των βιομετρικών τους δεδομένων, τον έλεγχο ή την καταχώρισή τους στις βάσεις δεδομένων όπου αποθηκεύονται αυτές οι πληροφορίες.

Τα δεδομένα αυτά -για παράδειγμα, εκείνα που συλλέγονται κατά τους συνοριακούς ελέγχους- συγκεντρώνονται σε μία ενιαία, αναζητήσιμη βάση δεδομένων, η οποία είναι επίσης προσβάσιμη στις ευρωπαϊκές και εθνικές αρχές επιβολής του νόμου.

Η συμπερίληψη των προσωπικών δεδομένων των ανθρώπων σε αυτά τα συστήματα ενέχει τον κίνδυνο διακρίσεων, συμπεριλαμβανομένων περισσότερων αστυνομικών ελέγχων -κάτι που δεν επισημαίνεται μόνο από μη κυβερνητικές οργανώσεις και οργανώσεις για τα ανθρώπινα δικαιώματα, αλλά και από την ίδια την ευρωπαϊκή αρχή προστασίας δεδομένων.

Από τα σύνορα στην καθημερινή ζωή

Και αυτά τα συστήματα είναι πιθανό να μην περιοριστούν στα σύνορά μας.

«Μερικές φορές ξεχνάμε πώς αυτές οι υποδομές μπορούν να αξιοποιηθούν και σε άλλους τομείς της ζωής μας», εξήγησε η Simão.

Στην Ευρώπη, οι ίδιες εταιρείες που επεκτείνουν τη συνοριακή επιτήρηση συμμετέχουν επίσης στον συν-σχεδιασμό του Ευρωπαϊκού Ψηφιακού Πορτοφολιού Ταυτότητας (EU Digital Identity Wallet), μιας πρότασης για μία ενιαία εφαρμογή που θα περιέχει όλες τις ταυτότητες, τις άδειες οδήγησης και τα έγγραφα κοινωνικής ασφάλισης των πολιτών της ΕΕ.

Οι ανάδοχες εταιρείες αναπτύσσουν επίσης βιομετρικά συστήματα σε ολόκληρο τον κόσμο, μεταξύ άλλων στο Μαρόκο, τη Χιλή και την Κολομβία.