Πώς η Ρωσία προσπαθεί να κάνει τη Μαύρη Θάλασσα “δεύτερο Στενό του Ορμούζ”

Ο υπηρεσιακός υπουργός Εξωτερικών της Ουκρανίας προειδοποίησε ότι η Ρωσία σχεδιάζει να μετατρέψει τη Μαύρη Θάλασσα σε “δεύτερο Στενό του Ορμούζ”.

Οι επιθέσεις σε ουκρανικά λιμάνια και εμπορικά πλοία έχουν οδηγήσει πλοιοκτήτες να αναστείλουν δρομολόγια μέσω του βασικού θαλάσσιου διαδρόμου εξαγωγών της χώρας. Η Μόσχα δεν έχει επαναφέρει επισήμως τον ναυτικό αποκλεισμό που επέβαλε στην αρχή της εισβολής τον Φεβρουάριο του 2022, όταν ρωσικά πολεμικά πλοία επιχειρούσαν κοντά στις ουκρανικές ακτές.

Ωστόσο, σύμφωνα με ανάλυση της εφημερίδας The Washington Times, η Ρωσία χρησιμοποιεί πυραύλους και drones για να καταστήσει τη διαδρομή τόσο επικίνδυνη, δαπανηρή και απρόβλεπτη, ώστε πλοιοκτήτες να αποχωρούν από μόνοι τους.

Το Κίεβο εξαρτάται ολοένα και περισσότερο από τις εξαγωγές του, οι οποίες είχαν αρχίσει να ανακάμπτουν. Αυτή τη στιγμή τα ρωσικά πλοία έχουν αποσυρθεί από τα ανοιχτά της Οδησσού, αλλά τα drones διατηρούν ισχυρή παρουσία στην περιοχή. Τους πρώτους μήνες του πολέμου, η Ρωσία διατηρούσε σχεδόν πλήρη έλεγχο στις ουκρανικές ακτές της Μαύρης Θάλασσας. Αυτό το πλεονέκτημα άρχισε να διαβρώνεται τον Απρίλιο του 2022, όταν ουκρανικοί πύραυλοι Neptune βύθισαν το Moskva, τη ναυαρχίδα του ρωσικού στόλου.

Στη συνέχεια η Ουκρανία ανέκτησε το Νησί των Φιδιών και ενίσχυσε το οπλοστάσιό της με παράκτιους πυραύλους, όπλα μεγάλου βεληνεκούς και θαλάσσια drones. Οι επαναλαμβανόμενες ουκρανικές επιθέσεις σε ρωσικά σκάφη, δεξαμενές, χώρους επισκευής και αρχηγεία στην κατεχόμενη Κριμαία ανάγκασαν το μεγαλύτερο μέρος του ρωσικού στόλου να αποσυρθεί από τη δυτική Μαύρη Θάλασσα. Ορισμένα πλοία μεταφέρθηκαν από τη Σεβαστούπολη στο Νοβοροσίσκ, στις ανατολικές ακτές της Ρωσίας. Έτσι σταδιακά, το Κίεβο κατάφερε να περιορίσει την ικανότητα της Μόσχας να επιβάλει ναυτικό αποκλεισμό.

Τον Σεπτέμβριο του 2023 η Μόσχα αποχώρησε από τη συμφωνία για τα σιτηρά υπό την αιγίδα των Ηνωμένων Εθνών. Ως εκείνη τη στιγμή, η Ουκρανία είχε διακινήσει μέσω της Μαύρης Θάλασσας 230 εκατομμύρια τόνους φορτίου, εκ των οποίων 136,4 εκατομμύρια τόνοι ήταν σιτηρά που έφτασαν σε αγορές άνω των 55 χωρών.

Συνολικά, η Ουκρανία αντιπροσωπεύει περίπου το 10% των παγκόσμιων εξαγωγών σιτηρών και αγροτικών προϊόντων.

Η Ουκρανία είναι ο μεγαλύτερος εξαγωγέας ηλιελαίου παγκοσμίως (50 % των παγκόσμιων εξαγωγών), ο τρίτος μεγαλύτερος εξαγωγέας κριθαριού (18 %), ο τέταρτος μεγαλύτερος εξαγωγέας αραβοσίτου (16 %) και ο πέμπτος μεγαλύτερος εξαγωγέας σίτου (12 %). Το 2021 η Ουκρανία εξήγαγε σιτηρά αξίας σχεδόν 12 δισ. δολαρίων ΗΠΑ (περίπου 11 δισ.).

Ο ανοιχτός θαλάσσιος διάδρομος είχε αποκαταστήσει τις εξαγωγές σιτηρών, ηλιέλαιου, σιδηρομεταλλεύματος και άλλων αγαθών σε μεγάλη κλίμακα.

Ρωσικά χτυπήματα “τρομοκρατίας”

Τώρα η Μόσχα φαίνεται να έχει αναπροσαρμόσει την τακτική της.

Αντί να αναπτύσσει μεγάλα πολεμικά πλοία κοντά στην Οδησσό, οι ρωσικές δυνάμεις πλήττουν τις πολιτικές υποδομές που στηρίζουν τη διαδρομή: εμπορικά πλοία, εξοπλισμό φόρτωσης, τερματικούς σταθμούς σιτηρών, εγκαταστάσεις αποθήκευσης καυσίμων, παροχές ρεύματος και εργαζόμενους στα λιμάνια.

Σύμφωνα με την The Washington Times, που επικαλείται στοιχεία των αρχών της Οδησσού, από τις 20 Ιουνίου έως τις 20 Ιουλίου οι ρωσικές δυνάμεις έπληξαν 28 πολιτικά σκάφη και σκότωσαν 21 ανθρώπους. Η πιο θανατηφόρα επίθεση σημειώθηκε στις 19 Ιουλίου, όταν τρεις πύραυλοι χτύπησαν το πλοίο Golden Leo – που έφερε σημαία Γουινέας-Μπισάου και μετέφερε καλαμπόκι κοντά στην Οδησσό. Δέκα άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους, ανάμεσά τους μέλη πληρώματος από την Ινδία και τη Συρία, καθώς και ένας Ουκρανός πλοηγός.

Η Ρωσία ισχυρίζεται ότι στοχεύει αποκλειστικά πλοία και λιμενικές εγκαταστάσεις που υποστηρίζουν τον ουκρανικό στρατό. Ουκρανοί αξιωματούχοι, ωστόσο, κατηγορούν τη Μόσχα για σκόπιμες επιθέσεις στην πολιτική ναυσιπλοΐα και στις παγκόσμιες προμήθειες τροφίμων. Στις 22 Ιουλίου, ο υπηρεσιακός υπουργός Εξωτερικών Andrii Sybiha χαρακτήρισε τις ρωσικές ενέργειες ως “οικονομική και ανθρωπιστική τρομοκρατία” και κατήγγειλε ότι η Μόσχα επιδιώκει να μετατρέψει τη Μαύρη Θάλασσα σε “δεύτερο Στενό του Ορμούζ”.

Μεγάλες εταιρείες αναθεωρούν τις δραστηριότητές τους

Οι επιθέσεις επηρεάζουν ήδη τις επιχειρηματικές αποφάσεις.

Ο δανέζικος ναυτιλιακός κολοσσός Maersk ανέστειλε τις υπηρεσίες του από τον λιμένα Τσορνομόρσκ στις 22 Ιουλίου, επικαλούμενος μη βιώσιμες συνθήκες λειτουργίας, και ανακατεύθυνε τα φορτία του στην Κωστάντζα της Ρουμανίας. Η Kernel, ένας από τους μεγαλύτερους εξαγωγείς σιτηρών και ηλιέλαιου της Ουκρανίας, ανέστειλε τις δραστηριότητές της στους τερματικούς σταθμούς της στο Τσορνομόρσκ μετά από επαναλαμβανόμενες επιθέσεις που προκάλεσαν ζημιές σε εξοπλισμό φόρτωσης, παροχές ρεύματος και αποθηκευτικές εγκαταστάσεις. Η εταιρεία ανακοίνωσε ότι υπέστησαν ζημιές περίπου 50.000 τόνοι σιταριού και 9.920 τόνοι ηλιέλαιου. Η Ferrexpo, μεταλλευτική εταιρεία εισηγμένη στο Λονδίνο με κύριες δραστηριότητες στην κεντρική Ουκρανία, ανέφερε ότι ρωσικό drone χτύπησε σκάφος που μετέφερε 55.000 τόνους συμπυκνώματος σιδηρομεταλλεύματος υψηλής ποιότητας στα ουκρανικά ύδατα της Μαύρης Θάλασσας, με αποτέλεσμα να σκοτωθεί ένα μέλος του πληρώματος. Η εταιρεία δήλωσε ότι οι πλοιοκτήτες ακύρωσαν τα προγραμματισμένα δρομολόγια και ότι δεν αναμένει η διαδρομή να είναι διαθέσιμη “στο άμεσο μέλλον”.

Οι περιπτώσεις αυτές αποκαλύπτουν τη λογική της ρωσικής στρατηγικής.

Δεν χρειάζεται να καταστραφεί κάθε τερματικός σταθμός ή να βυθιστεί κάθε φορτηγό πλοίο. Λίγες θανατηφόρες επιθέσεις αρκούν για να απομακρύνουν τους πλοιοκτήτες, να αναγκάσουν τις ασφαλιστικές εταιρείες να ανεβάσουν τα ασφάλιστρα και να κάνουν τους εμπόρους να αναθεωρήσουν τα συμβόλαιά τους. Ουκρανοί αξιωματούχοι, έμποροι και αναλυτές εκτιμούν ότι η χώρα έχει ήδη χάσει περίπου το ένα τρίτο της δυναμικότητας εξαγωγής σιτηρών μέσω των λιμανιών της Μαύρης Θάλασσας. Υπό κανονικές συνθήκες, άνω του 90% των αγροτικών εξαγωγών της Ουκρανίας διέρχεται από την περιοχή της Οδησσού.

Την ίδια ώρα, το φορτίο που συνεχίζει να διακινείται γίνεται λιγότερο κερδοφόρο, καθώς το ανεβασμένο κόστος ναύλου και ασφάλισης επιβαρύνει εξαγωγείς και αγρότες, των οποίων τα περιθώρια κέρδους έχουν ήδη συμπιεστεί από κατεστραμμένες υποδομές, ακριβή ενέργεια, ελλείψεις εργατικού δυναμικού και χαμένες καλλιεργήσιμες εκτάσεις.

Η Ουκρανία μπορεί να ανακατευθύνει μέρος των αποστολών μέσω των λιμανιών του Δούναβη, σιδηροδρομικών γραμμών και οδικών διαδρομών προς την Ευρωπαϊκή Ένωση. Οι εναλλακτικές αυτές λύσεις είναι, ωστόσο, πιο αργές και πιο δαπανηρές, και δεν μπορούν να καλύψουν τη χωρητικότητα των λιμανιών της Οδησσού, του Τσορνομόρσκ και του Πιβντένι. Αν οι ρωσικές επιθέσεις συνεχιστούν και αποκλείσουν εκ νέου τις θαλάσσιες οδούς για μεγάλο χρονικό διάστημα, οι αυξήσεις που τώρα καταγράφονται στις χρηματιστηριακές τιμές θα περάσουν σταδιακά και στην λιανική αγορά.

Αξίζει να σημειωθεί πως οι ουκρανικές εξαγωγές, ιδίως σίτου, είναι ζωτικής σημασίας για ασιατικές και αφρικανικές χώρες, καθώς από το 2016 έως το 2021 έλαβαν το 92 % του ουκρανικού σίτου.

Η Ουκρανία αντεπιτίθεται τώρα στοχεύοντας ρωσικά πλοία και τη θαλάσσια εφοδιαστική αλυσίδα στη Μαύρη Θάλασσα και την Αζοφική Θάλασσα. Το Κίεβο έχει πλήξει ρωσικούς τερματικούς σταθμούς σιτηρών και επιχειρεί να διακόψει τις νυχτερινές μετακινήσεις σκαφών στο Νοβοροσίσκ. Η Ρωσία, όμως, διαθέτει μεγαλύτερη πρόσβαση στη θάλασσα για τις δικές της εξαγωγές, ενώ η θαλάσσια πρόσβαση της Ουκρανίας παραμένει ζωτικής σημασίας τόσο για την επιβίωση του ιδιωτικού τομέα όσο και για τη χρηματοδότηση του πολέμου.

Εν κατακλείδι, παρόλο που η Ρωσία ενδέχεται να μην είναι πλέον σε θέση να αγκυροβολεί τον στόλο της στα ανοιχτά της Οδησσού και να κλείνει την ακτή με τη βία, έχει βρει έναν άλλο τρόπο για να σφίξει την ίδια οικονομική “θηλιά”, κάτι που προβληματίζει το Κίεβο και τους συμμάχους του.