Συμφωνία ΗΠΑ-Ιράν: Ασάφειες στα χαρτιά, χάος στα Στενά του Ορμούζ

«Αν οποιοδήποτε πλοίο επιχειρήσει να διέλθει στο Στενό χωρίς την άδειά μας… ή εκτός της καθορισμένης διαδρομής, θα φέρει την ευθύνη για οποιεσδήποτε συνέπειες.»

Η προειδοποίηση αυτή μεταδόθηκε την Πέμπτη (25/6) από τους Φρουρούς της Επανάστασης του Ιράν προς πλοία που διέρχονταν από τα Στενά του Ορμούζ, τον κρίσιμο κόμβο διέλευσης πετρελαίου, ο οποίος αναδεικνύεται σε μία από τις μεγαλύτερες δοκιμασίες για τη συμφωνία μεταξύ Ιράν και Ηνωμένων Πολιτειών για τον τερματισμό του πολέμου.

Λίγες μόλις ώρες αργότερα, το κοντέινερ πλοίο με σημαία Σιγκαπούρης Ever Lovely χτυπήθηκε από ιρανικό drone, δήλωσε στο CNN Αμερικανός αξιωματούχος. Η επίθεση, η πρώτη σε πλοίο από τότε που υπογράφηκε το μνημόνιο κατανόησης μεταξύ των δύο πλευρών, χαρακτηρίστηκε από τον πρόεδρο Ντόναλντ Τραμπ την Παρασκευή ως «ανόητη παραβίαση της Συμφωνίας Κατάπαυσης του Πυρός μας».

Σε αντίποινα, ο αμερικανικός στρατός πραγματοποίησε την Παρασκευή πλήγματα εναντίον ιρανικών στρατιωτικών στόχων γύρω από τα Στενά του Ορμούζ. Ωστόσο, Αμερικανός αξιωματούχος υποβάθμισε το ενδεχόμενο κλιμάκωσης μετά τα πλήγματα, λέγοντας στο CNN ότι δεν αποτελούν επιστροφή σε μεγάλης κλίμακας πολεμικές επιχειρήσεις, τουλάχιστον προς το παρόν.

Οι Φρουροί της Επανάστασης δήλωσαν ότι έβαλαν στο στόχαστρο αμερικανικές στρατιωτικές θέσεις στην περιοχή ως απάντηση στα πλήγματα της Παρασκευής, σύμφωνα με το ιρανικό κρατικό μέσο Press TV. Ο αμερικανικός στρατός δεν έχει επιβεβαιώσει τέτοιες επιθέσεις. Το Μπαχρέιν ανέφερε ιρανικές επιθέσεις με drones στην επικράτειά του νωρίς το πρωί του Σαββάτου, αλλά ο στόχος δεν έχει ακόμη διευκρινιστεί.

Τα Στενά του Ορμούζ είναι το πιο κρίσιμο κομμάτι της συμφωνίας για το Ιράν

Η συμφωνία κατάπαυσης του πυρός προβλέπει ότι το Ιράν θα λάβει «ρυθμίσεις χρησιμοποιώντας τις μέγιστες προσπάθειές του» ώστε να διασφαλίσει την ασφαλή διέλευση εμπορικών πλοίων στο Ορμούζ, μέσω του οποίου διέρχεται το ένα πέμπτο των παγκόσμιων προμηθειών πετρελαίου και υγροποιημένου φυσικού αερίου. Η διασφάλιση απρόσκοπτης διέλευσης αποτέλεσε τη βασική παραχώρηση του Ιράν προς τις ΗΠΑ.

Όμως για το Ιράν, η επαναλειτουργία του Στενού δεν σημαίνει ότι παραιτείται από τον έλεγχό του. Ένα ασαφώς διατυπωμένο άρθρο στη συμφωνία αναφέρει ότι το Ιράν και το Ομάν θα συνεργαστούν για να «καθορίσουν τη μελλοντική διοίκηση» της θαλάσσιας οδού, ουσιαστικά δίνοντας στην Τεχεράνη επίσημο ρόλο στη διαχείρισή της.

Καθώς οι διαπραγματεύσεις με τις ΗΠΑ συνεχίζονται, το χτύπημα της Πέμπτης αποτελεί ένδειξη ότι το Ιράν σκοπεύει να επιβάλει τους όρους του στο Στενό, αποφασίζοντας πού και πότε μπορούν να διέρχονται πλοία. Οι Φρουροί της Επανάστασης έχουν καταδικάσει τις διαδρομές που δεν εγκρίνονται από την Τεχεράνη ως «απαράδεκτες», «εξαιρετικά επικίνδυνες» και «απαγορευμένες», καλώντας όλα τα πλοία να συντονίζονται αποκλειστικά με το ναυτικό τους για να διασφαλίζουν ασφαλή διέλευση.

Παράλληλα, η νεοσύστατη Αρχή του Περσικού Κόλπου και του Στενού (PGSA) του Ιράν έχει εκδώσει κανόνες που απαιτούν από τα πλοία να συμπληρώνουν μια φόρμα εξουσιοδότησης μέσω email με αντάλλαγμα μια «Εγγύηση Ασφαλούς Διέλευσης» που περιλαμβάνει ασφάλιση. Το CNN προσπάθησε να επικοινωνήσει με την PGSA, αλλά τα email προς την αρχή επέστρεψαν ως μη παραδοθέντα.

Έχουν πλέον εμφανιστεί τρεις διακριτές διαδρομές για τα πλοία στον στενό θαλάσσιο διάδρομο, με διαφορετικές αρχές να ανταγωνίζονται για την οργάνωση της διέλευσης δεκάδων πλοίων μέσα από τη θαλάσσια δίοδο πλάτους 21 μιλίων. Μια νότια διαδρομή περνά μέσα από τα ύδατα ανοιχτά του Ομάν· μια δεύτερη διαδρομή, που χρησιμοποιούνταν πριν από τον πόλεμο, διασχίζει το κέντρο του στενού· και μια τρίτη διαδρομή, πιο βόρεια, ελέγχεται από το Ιράν. Αυτό αφήνει τους διαχειριστές των πλοίων μπροστά σε μια δύσκολη επιλογή σχετικά με το ποιο μονοπάτι να ακολουθήσουν.

«Όλα αυτά είναι πολύ μπερδεμένα για την ασφαλή ναυσιπλοΐα σε εκείνα τα ύδατα», δήλωσε στο CNN ο Δημήτρης Μανιάτης, CEO της εταιρείας συμβούλων θαλάσσιου ρίσκου Marisks, προσθέτοντας ότι «το σημερινό περιβάλλον είναι εξαιρετικά επικίνδυνο».

Ο διπλός φόβος των πλοιοκτητών στο Ορμούζ

Η απουσία σαφήνειας σχετικά με το ποια διαδρομή πρέπει να ακολουθήσουν περιπλέκει τις προσπάθειες για την επαναφορά του εμπορίου στη θαλάσσια δίοδο στα προπολεμικά επίπεδα. Αυτό που μπορεί να έχει συμφωνηθεί από τους ηγέτες του Ιράν και των ΗΠΑ δεν αποτυπώνεται στη θάλασσα, αναφέρουν ναυτιλιακές εταιρείες.

Οι ανταγωνιστικοί διάδρομοι τους έχουν αφήσει σε σύγχυση, αναγκάζοντάς τους να πλέουν όχι μόνο μέσα στα επικίνδυνα ύδατα – αντιμετωπίζοντας απειλές από θαλάσσιες νάρκες, εναέρια drones και περιπολικά σκάφη των Φρουρών της Επανάστασης – αλλά και μέσα στα περίπλοκα πολιτικά ρεύματα στο Στενό.

Αν τα πλοία επιλέξουν τις μη ιρανικές διαδρομές, κινδυνεύουν να δεχθούν επίθεση. Αν συμμορφωθούν με τις απαιτήσεις των Φρουρών της Επανάστασης και χρησιμοποιήσουν την ιρανική διαδρομή, φοβούνται τον κίνδυνο δυτικών κυρώσεων σε περίπτωση που η συμφωνία καταρρεύσει.

«Η παγκόσμια ναυτιλία θέλει να αποφεύγει την εμπλοκή με τους Ιρανούς επειδή υπάρχει φόβος ότι μπορεί να διατρέξει κίνδυνο αμερικανικών κυρώσεων στο μέλλον», δήλωσε ο Δημήτρης Μανιάτης, CEO της Marisks στο CNN, προσθέτοντας ότι «οι άνθρωποι είναι πολύ επιφυλακτικοί απέναντι στην τρέχουσα αμερικανική διοίκηση, επειδή στο παρελθόν έχουν ανακοινώσει ότι οποιαδήποτε πληρωμή διοδίων στο ιρανικό καθεστώς μπορεί να αποτελέσει λόγο για αμερικανικές κυρώσεις».

Το Ιράν αρχικά απαίτησε πληρωμή για τη διέλευση, αλλά στη συνέχεια δήλωσε ότι δεν θα επιβάλει άμεσα διόδια. Αντίθετα, σχεδιάζει να χρεώνει τέλη για ναυτιλιακές υπηρεσίες και να εισαγάγει έναν νέο περιβαλλοντικό φόρο για τα πλοία, σε μια κίνηση που έχει προκαλέσει αντιδράσεις μεταξύ των αραβικών συμμάχων των ΗΠΑ που εξάγουν πετρέλαιο.

Μετά την επίθεση στο Ever Lovely, ο Διεθνής Ναυτιλιακός Οργανισμός (IMO) ανέστειλε μια συντονισμένη ανθρωπιστική εκκένωση που καθοδηγούσε περισσότερα από 500 εμπορικά πλοία, τα οποία μετέφεραν πάνω από 11.000 ναυτικούς εγκλωβισμένους στον Περσικό Κόλπο, ώστε να εξέλθουν από την περιοχή «μέχρι να υπάρξει μεγαλύτερη σαφήνεια», σύμφωνα με δήλωση της ομάδας. Ναυτιλιακοί ειδικοί ανέφεραν ότι τουλάχιστον τέσσερα πλοία στη συνέχεια έκαναν αναστροφή και απομακρύνθηκαν από τον διάδρομο.

Για τα πλοία που επιλέγουν να ακολουθήσουν τη διαδρομή του Ομάν, η οποία είναι πιο «ασφαλής» από πλευράς κυρώσεων, τα σκάφη διέρχονται πολύ κοντά το ένα στο άλλο, αυξάνοντας τον κίνδυνο ατυχημάτων.

Κατά τη διάρκεια του πολέμου, τα ασφάλιστρα εκτινάχθηκαν επίσης, με τους πλοιοκτήτες να πληρώνουν πάνω από 1 εκατομμύριο δολάρια για κάθε πολύ μεγάλο δεξαμενόπλοιο αργού πετρελαίου (VLCC), προκειμένου να προστατευθούν από επιθέσεις.

Τα ασφάλιστρα αυτά παραμένουν αυξημένα, παρότι τέτοια περιστατικά πλέον σπάνια συμβαίνουν. Για να λάβουν ασφάλιση ώστε να διέλθουν από το στενό, τα πλοία πρέπει να δηλώσουν τη διαδρομή που επιλέγουν, δήλωσε στο CNN ο Matthew Wright, επικεφαλής αναλυτής ναύλων στη Kpler, μια εταιρεία δεδομένων που παρακολουθεί την παγκόσμια ναυτιλία και τις ροές εμπορευμάτων.

«Αυτό δεν σημαίνει επιστροφή στην αρχή, αλλά καθιστά πολύ σαφές ότι βρισκόμαστε ακόμη στην 60ήμερη κατάπαυση του πυρός και όχι σε μια απόλυτη εγγύηση ότι τα Στενά του Ορμούζ βρίσκονται σε μια συγκεκριμένη πορεία επαναλειτουργίας», δήλωσε ο Wright, προσθέτοντας ότι «αν οι διαφωνίες δεν έχουν διευθετηθεί μέχρι τα μέσα Αυγούστου, μπορεί να καταλήξουμε να βλέπουμε τις τρεις διαδρομές να χρησιμοποιούνται με πιο χαοτικό τρόπο και με λιγότερη ασφάλεια».

Παρά τη σύγχυση, οι εταιρείες διαχείρισης ναυτιλιακού ρίσκου παραμένουν συγκρατημένα αισιόδοξες ότι τα πλοία έχουν αρχίσει να επιχειρούν το επικίνδυνο αυτό ταξίδι μετά από μήνες αβεβαιότητας, ακόμη κι αν αυτό σημαίνει ότι πρέπει να πλέουν στη νέα πολιτική πραγματικότητα του Στενού, επιλέγοντας ανάμεσα σε ανταγωνιστικές διαδρομές και αναλαμβάνοντας σημαντικά υψηλότερα κόστη.

Ωστόσο, οι ίδιες εταιρείες προειδοποιούν ότι εξακολουθεί να υπάρχει μεγάλο χάσμα ανάμεσα σε όσα συμφωνήθηκαν στις διαπραγματευτικές αίθουσες και σε όσα συμβαίνουν πραγματικά στο Ορμούζ. Η αβεβαιότητα κάνει πολλούς πλοιοκτήτες να περιμένουν μια παρατεταμένη περίοδο ασφαλών διελεύσεων χωρίς περιστατικά πριν επιτρέψουν ξανά στα πλοία τους να αποπλεύσουν.

«Ξεκινάμε από ένα υψηλό επίπεδο δυσπιστίας μεταξύ των δύο πλευρών, οπότε η συμφωνία είναι ένα καλό πρώτο βήμα», δήλωσε ο Wright. «Αλλά προφανώς υπάρχει ένα μεγάλο χάσμα ανάμεσα σε αυτά που λένε οι ΗΠΑ και σε αυτά που λένε οι Ιρανοί».

«Βρισκόμαστε σε μια πολύ χαοτική περίοδο», πρόσθεσε.