Τα δύο “αγκάθια” στις διαπραγματεύσεις ΗΠΑ και Ιράν – Πόσο εφικτή είναι η συμφωνία

Ο πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών, Ντόναλντ Τραμπ, δήλωσε ότι μια πιθανή συμφωνία μεταξύ Ουάσινγκτον και Τεχεράνης για τον τερματισμό μηνών πολέμου «σε μεγάλο βαθμό έχει διαμορφωθεί», ενισχύοντας τις ελπίδες ότι οι εντάσεις στην περιοχή θα μπορούσαν να αποκλιμακωθούν μετά από μια σειρά διπλωματικών πρωτοβουλιών που περιλάμβαναν πολλές χώρες.

Το προτεινόμενο μνημόνιο κατανόησης (MoU) φέρεται να περιλαμβάνει το άνοιγμα των Στενών του Ορμούζ, της ζωτικής σημασίας θαλάσσιας οδού για τη μεταφορά αργού πετρελαίου και φυσικού αερίου, καθώς και συνομιλίες με στόχο τον επίσημο τερματισμό του πολέμου ΗΠΑ–Ισραήλ εναντίον του Ιράν.

Ωστόσο, παρά τις αισιόδοξες δηλώσεις του Τραμπ, Ιρανοί αξιωματούχοι δηλώνουν ότι εξακολουθούν να υπάρχουν σοβαρές διαφωνίες μεταξύ των δύο πλευρών, ιδιαίτερα σχετικά με το καθεστώς των Στενών του Ορμούζ, το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν και τις συγκρούσεις που αφορούν ομάδες υποστηριζόμενες από την Τεχεράνη στον Λίβανο.

Τι δήλωσε ο Τραμπ;

Ο Αμερικανός πρόεδρος ανέφερε το Σάββατο στην πλατφόρμα κοινωνικής δικτύωσης Truth Social ότι μια συμφωνία μεταξύ των ΗΠΑ, του Ιράν και αρκετών ακόμη χωρών της περιοχής είχε «σε μεγάλο βαθμό διαμορφωθεί» και ότι οι τελικές λεπτομέρειες θα ανακοινωθούν σύντομα.

«Μια Συμφωνία έχει σε μεγάλο βαθμό διαμορφωθεί, υπό την προϋπόθεση της οριστικοποίησης μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής, της Ισλαμικής Δημοκρατίας του Ιράν και διαφόρων άλλων χωρών», έγραψε ο Τραμπ στο Truth Social.

Είπε ότι η προτεινόμενη συμφωνία θα περιλαμβάνει το άνοιγμα των Στενών του Ορμούζ, τα οποία έχουν παραμείνει ουσιαστικά κλειστά για το μεγαλύτερο μέρος της ναυσιπλοΐας από τότε που ξεκίνησε ο πόλεμος ΗΠΑ–Ισραήλ κατά του Ιράν στις 28 Φεβρουαρίου.

Ο Τραμπ χαρακτήρισε την πρόταση ως «Μνημόνιο Κατανόησης που αφορά την ΕΙΡΗΝΗ» και δήλωσε ότι στις συζητήσεις συμμετείχαν η Σαουδική Αραβία, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, το Κατάρ, το Πακιστάν, η Τουρκία, η Αίγυπτος, η Ιορδανία και το Μπαχρέιν.

Ο Τραμπ δήλωσε επίσης ότι μίλησε με τον πρωθυπουργό του Ισραήλ, Μπενιαμίν Νετανιάχου, και ότι η συνομιλία «πήγε πολύ καλά».

Πηγές δήλωσαν στο Reuters ότι το προτεινόμενο πλαίσιο θα εξελιχθεί σε στάδια: επίσημος τερματισμός του πολέμου, επίλυση της κρίσης στα Στενά του Ορμούζ και άνοιγμα ενός παραθύρου 30 ημερών για διαπραγματεύσεις σχετικά με μια ευρύτερη συμφωνία διαρκούς ειρήνης, το οποίο θα μπορούσε να παραταθεί.

Το Axios ανέφερε αργά το Σάββατο ότι Ουάσινγκτον και Τεχεράνη βρίσκονταν κοντά σε συμφωνία, η οποία θα περιλάμβανε την κατάργηση διοδίων για τα πλοία που διέρχονται από τα στενά, ενώ το Ιράν θα μπορούσε να πωλεί ελεύθερα πετρέλαιο.

Σε αντάλλαγμα, οι ΗΠΑ θα άρουν τον αποκλεισμό των ιρανικών λιμανιών και θα χαλαρώσουν ορισμένες κυρώσεις στο ιρανικό πετρέλαιο, σύμφωνα με το αμερικανικό μέσο ενημέρωσης, το οποίο επικαλείται Αμερικανό αξιωματούχο.

Το προσχέδιο της συμφωνίας περιλαμβάνει επίσης δεσμεύσεις από το Ιράν ότι δεν θα επιδιώξει ποτέ την απόκτηση πυρηνικών όπλων, σύμφωνα με το Axios.

Επίσης το Σάββατο, οι New York Times ανέφεραν ότι το προσχέδιο της συμφωνίας περιλαμβάνει μια «προφανή δέσμευση» του Ιράν να παραδώσει το απόθεμα ουρανίου υψηλού εμπλουτισμού που διαθέτει.

Το δημοσίευμα, επικαλούμενο δύο ανώνυμους Αμερικανούς αξιωματούχους, ανέφερε ότι οι λεπτομέρειες για το πώς το Ιράν θα μεταφέρει ή θα εγκαταλείψει αυτό το υλικό θα καθοριστούν σε μεταγενέστερο στάδιο των διαπραγματεύσεων.

Τι έχει δηλώσει το Ιράν;

Ιρανοί αξιωματούχοι έχουν επιβεβαιώσει ότι οι διαπραγματεύσεις συνεχίζονται και ότι έχει σημειωθεί κάποια πρόοδος. Ωστόσο, έχουν αμφισβητήσει ορισμένους από τους ισχυρισμούς του Τραμπ.

Το MoU μεταξύ Τεχεράνης και Ουάσινγκτον περιλαμβάνει έναν οδικό χάρτη για τον τερματισμό του πολέμου σε όλα τα μέτωπα, με τις ΗΠΑ να καταργούν τις κυρώσεις στο ιρανικό πετρέλαιο κατά τη διάρκεια των διαπραγματεύσεων, μετέδωσε το ημιεπίσημο ιρανικό πρακτορείο Tasnim.

Το Ιράν δεν έχει ακόμη αποδεχθεί καμία ενέργεια σχετικά με το πυρηνικό του πρόγραμμα, πρόσθεσε το Tasnim, λέγοντας ότι η πιθανή συμφωνία προβλέπει 30 ημέρες για διαδικασίες που σχετίζονται με τα Στενά του Ορμούζ και 60 ημέρες για πυρηνικές συνομιλίες.

Παράλληλα, το πρακτορείο Fars, που συνδέεται με το ιρανικό κράτος, ανέφερε νωρίς την Κυριακή ότι η συμφωνία θα επιτρέψει στο Ιράν να διαχειρίζεται τα Στενά του Ορμούζ και ότι ο ισχυρισμός του Τραμπ σχετικά με τη σημαντική αυτή θαλάσσια οδό — από την οποία περνούσε κάποτε σχεδόν το ένα πέμπτο του παγκόσμιου εμπορίου πετρελαίου — ήταν «ασύμβατος με την πραγματικότητα».

Το Σάββατο, ο εκπρόσωπος του ιρανικού Υπουργείου Εξωτερικών, Esmaeil Baghaei, χαρακτήρισε την τελευταία πρόταση ως «συμφωνία-πλαίσιο», που αρχικά θα καθορίζει κάποιες γενικές αρχές πριν διαπραγματευτούν οι λεπτομέρειες εντός 30 έως 60 ημερών.

«Εξακολουθούν να υπάρχουν ζητήματα που πρέπει να συζητηθούν μέσω διαμεσολαβητών. Θα πρέπει να περιμένουμε να δούμε πού θα καταλήξει η κατάσταση μέσα στις επόμενες τρεις ή τέσσερις ημέρες», δήλωσε ο Baghaei.

Είπε στο ιρανικό πρακτορείο IRNA ότι άμεση προτεραιότητα της Τεχεράνης είναι ο τερματισμός του πολέμου, η αποτροπή μελλοντικών αμερικανικών επιθέσεων και ο τερματισμός των συγκρούσεων στον Λίβανο.

Ποια είναι τα βασικά σημεία διαφωνίας;

Στενά του Ορμούζ

Μια μεγάλη διαφωνία μεταξύ Τεχεράνης και Ουάσινγκτον αφορά τα Στενά του Ορμούζ.

Το Ιράν επιμένει στην κυριαρχία του επί της θαλάσσιας αυτής περιοχής, η οποία βρίσκεται εντός των χωρικών υδάτων του Ιράν και του Ομάν και δεν ανήκει σε διεθνή ύδατα. Έχει επίσης προτείνει την επιβολή διοδίων, ενώ οι ΗΠΑ απαιτούν πλήρη ελευθερία ναυσιπλοΐας.

Στην πράξη, το Ιράν έκλεισε τα στενά απαγορεύοντας τη διέλευση μετά την έναρξη του πολέμου, επιτιθέμενο σε πλοία και, σύμφωνα με αναφορές, τοποθετώντας νάρκες στη θάλασσα.

Λίγες ημέρες μετά την έναρξη ισχύος της εκεχειρίας στις 8 Απριλίου, οι ΗΠΑ επέβαλαν δικό τους αποκλεισμό. Το ναυτικό τους έχει μπλοκάρει ιρανικά λιμάνια για να πιέσει την Τεχεράνη να ανοίξει ξανά τον κρίσιμο αυτό θαλάσσιο διάδρομο, προσθέτοντας ακόμη ένα εμπόδιο στις διαπραγματεύσεις.

Το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν

Ένα ακόμη βασικό ζήτημα είναι το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν, ειδικά τα αποθέματα εμπλουτισμένου ουρανίου.

Οι ΗΠΑ και το Ισραήλ απαιτούν από το Ιράν να σταματήσει πλήρως τον εμπλουτισμό ουρανίου, κατηγορώντας το ότι επιδιώκει την ανάπτυξη πυρηνικού όπλου, χωρίς όμως να παρουσιάζουν δημόσια αποδείξεις για αυτόν τον ισχυρισμό.

Το Ιράν υποστηρίζει ότι το πυρηνικό του πρόγραμμα έχει αποκλειστικά πολιτική και ειρηνική χρήση. Η Τεχεράνη είναι επίσης συμβαλλόμενο μέρος στη Συνθήκη Μη Διάδοσης των Πυρηνικών Όπλων (NPT) του 1970.

Το 2015, οι ΗΠΑ συμμετείχαν στη Συμφωνία του Κοινού Ολοκληρωμένου Σχεδίου Δράσης (JCPOA) υπό τον τότε πρόεδρο Μπαράκ Ομπάμα. Σύμφωνα με τη συμφωνία, το Ιράν συμφώνησε να περιορίσει τον εμπλουτισμό ουρανίου στο 3,67% — πολύ κάτω από τα επίπεδα που απαιτούνται για όπλα — και να επιτρέψει επιθεωρήσεις από τη Διεθνή Υπηρεσία Ατομικής Ενέργειας (IAEA). Σε αντάλλαγμα, οι διεθνείς κυρώσεις κατά του Ιράν χαλάρωσαν.

Ωστόσο, το 2018, κατά την πρώτη του θητεία, ο Τραμπ αποσύρθηκε από τη συμφωνία JCPOA, παρότι η IAEA δήλωνε ότι το Ιράν τότε συμμορφωνόταν με τη συμφωνία.

Τον Μάρτιο του 2025, η Τούλσι Γκάμπαρντ, η σημερινή διευθύντρια της εθνικής υπηρεσίας πληροφοριών των ΗΠΑ, δήλωσε στο Κογκρέσο ότι οι υπηρεσίες εξακολουθούν να εκτιμούν πως «το Ιράν δεν κατασκευάζει πυρηνικό όπλο».

Οι ΗΠΑ και το Ισραήλ δικαιολόγησαν τον πόλεμο υποστηρίζοντας ότι το Ιράν βρισκόταν ένα βήμα πριν την απόκτηση πυρηνικών όπλων.

Είναι εφικτή μια συμφωνία;

Ο ειδικός για το Ιράν και συνιδρυτής του Ινστιτούτου Quincy, Trita Parsi, λέει ότι παρότι το μνημόνιο κατανόησης μεταξύ Ιράν και ΗΠΑ δεν περιλαμβάνει μεγάλες ουσιαστικές παραχωρήσεις από καμία πλευρά, αποτελεί τουλάχιστον ένδειξη προθυμίας για μια ευρύτερη συμφωνία.

«Η πραγματική εκτίμηση για το ποιος υποχώρησε πρώτος δεν θα γίνει μέχρι να δούμε το τελικό αποτέλεσμα, αφού περάσουν άλλες 30 ημέρες, και ελπίζω όχι περισσότερο, μέχρι να φτάσουμε σε τελική συμφωνία για το πυρηνικό ζήτημα», είπε ο Πάρσι στο Al Jazeera.

Πρόσθεσε ότι δεν είναι σαφές αν το Ιράν θα λάβει άμεσα αποζημιώσεις για τη σύγκρουση, κάτι που αποτελεί βασικό αίτημά του, αλλά σημείωσε ότι αν αρθούν οι κυρώσεις και διευθετηθεί το πυρηνικό ζήτημα, «θα μπορούσε να είναι μια μεγαλύτερη συμφωνία από αυτή του Ομπάμα το 2015».

Άλλοι αναλυτές τονίζουν ότι η στάση του Ισραήλ θα είναι καθοριστικός παράγοντας για το αν μπορεί να επιτευχθεί συμφωνία.

Η ακαδημαϊκός Setareh Sadeqi ανέφερε ότι έχει σταλεί μήνυμα στον Τραμπ πως υπάρχει σαφής περιφερειακή επιθυμία για συμφωνία και ειρήνη, αλλά τα μηνύματα είναι συχνά αντιφατικά.

«Βλέπουμε και τις δύο πλευρές να λένε ότι είναι πολύ κοντά αλλά και πολύ μακριά, και ότι η στρατιωτική επιλογή παραμένει στο τραπέζι», είπε η Sadeqi στο Al Jazeera.

Τόνισε ότι η πρόκληση για τον Τραμπ είναι αν μπορεί να πάει κόντρα στα συμφέροντα του Ισραήλ και να προωθήσει τη συμφωνία, καθώς το Ισραήλ φέρεται να προσπαθεί να τη σαμποτάρει.