Τι κρύβεται πίσω από την αναθέρμανση του τουρκολιβυκού μνημονίου

Νέες εξελίξεις στην Ανατολική Μεσόγειο σηματοδοτεί η απόφαση της Βουλής της Ανατολικής Λιβύης την Τρίτη (20/10) να εγκρίνει το τουρκολιβυκό μνημόνιο για την οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών, προκαλώντας την άμεση αντίδραση της Ελλάδας.

Η συμφωνία, η οποία είχε υπογραφεί το 2019 μεταξύ της Τουρκίας και της διεθνώς αναγνωρισμένης κυβέρνησης της Τρίπολης, παρέμενε επί χρόνια χωρίς την έγκριση της αντίπαλης διοίκησης στην ανατολική Λιβύη, υπό τον στρατιωτικό διοικητή Χαλίφα Χαφτάρ.

Η αλλαγή στάσης της Βεγγάζης αποτυπώνει την προσέγγιση με την Άγκυρα, παρά την προηγούμενη αντιπαράθεσή τους στον εμφύλιο πόλεμο της Λιβύης.

Η αντίδραση της Ελλάδας και η απάντηση της Τουρκίας

Η Ελλάδα, η Αίγυπτος και η Κύπρος αντιτίθενται εδώ και χρόνια στο τουρκολιβυκό μνημόνιο, θεωρώντας ότι παραβιάζει τα δικαιώματά τους σε θαλάσσιες ζώνες.

Με ανακοίνωσή του, το ελληνικό Υπουργείο Εξωτερικών απέρριψε την απόφαση της λιβυκής Βουλής, υπογραμμίζοντας ότι η συμφωνία παραμένει «παράνομη, άκυρη και ανυπόστατη», καθώς, σύμφωνα με την Αθήνα, αντίκειται στο Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας και θίγει τα κυριαρχικά δικαιώματα κρατών της περιοχής.

«Καλούμε τη λιβυκή πλευρά να απόσχει από κάθε ενέργεια που αντίκειται στο διεθνές δίκαιο και υπονομεύει τη σταθερότητα στην Ανατολική Μεσόγειο», ανέφερε το ΥΠΕΞ.

Στο ίδιο μήκος κύματος η Κομισιόν και ΕΕ έσπευσαν με ηχηρή παρέμβαση να καταδικάσουν το τουρκολιβυκό μνημόνιο ως «άκυρο και ανίσχυρο».

Από την πλευρά της, η Τουρκία χαιρέτισε την έγκριση του μνημονίου, υποστηρίζοντας ότι η συμφωνία σέβεται τα αμοιβαία δικαιώματα και συμφέροντα των δύο χωρών, σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο και τις αρχές της ευθυδικίας.

«Η Τουρκία θα συνεχίσει με αποφασιστικότητα να συνεργάζεται με όλους τους εταίρους για τη διασφάλιση της ασφάλειας, της σταθερότητας και της ειρήνης στη λεκάνη της Μεσογείου», ανέφερε το τουρκικό Υπουργείο Εξωτερικών.

Η διαφωνία για τις θαλάσσιες ζώνες συνδέεται άμεσα με τις διεκδικήσεις για την έρευνα και εκμετάλλευση ενεργειακών πόρων στην περιοχή.

Το 2020, η Ελλάδα και η Αίγυπτος υπέγραψαν συμφωνία μερικής οριοθέτησης Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης, την οποία αμφισβητεί η Άγκυρα, καθώς επικαλύπτεται με τις περιοχές που περιλαμβάνει το τουρκολιβυκό μνημόνιο.

Παράλληλα, το 2025 η Ελλάδα ενέκρινε έρευνες υδρογονανθράκων νότια της Κρήτης για κοινοπραξία με επικεφαλής την αμερικανική Chevron, προκαλώντας την αντίδραση της Τουρκίας.

Πώς η Τουρκία προσέγγισε τον Χαφτάρ

Η έγκριση του μνημονίου έρχεται έπειτα από μια περίοδο σταδιακής βελτίωσης των σχέσεων μεταξύ της Τουρκίας και της ανατολικής Λιβύης.

Μετά την ανατροπή του Μουαμάρ Καντάφι, το 2011, η Λιβύη βυθίστηκε σε εμφύλια σύγκρουση και διαιρέθηκε σε αντίπαλες διοικήσεις στην ανατολική και τη δυτική πλευρά της χώρας.

Η Τουρκία είχε διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο στην απόκρουση της επίθεσης των δυνάμεων του Χαφτάρ εναντίον της Τρίπολης την περίοδο 2019-2020, στηρίζοντας στρατιωτικά την κυβέρνηση της δυτικής Λιβύης.

Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια οι σχέσεις της Άγκυρας με τη Βεγγάζη βελτιώθηκαν σημαντικά, με Τούρκους αξιωματούχους να πραγματοποιούν τακτικές επισκέψεις στην περιοχή και τουρκικές επιχειρήσεις να επενδύουν σε κατασκευές και άλλους τομείς της οικονομίας.

Ενδεικτικό της αλλαγής αποτελεί και το γεγονός ότι, κατά την ίδια συνεδρίαση, η Βουλή της Ανατολικής Λιβύης ανακάλεσε απόφαση του 2020 για τη διακοπή των πολιτικών σχέσεων με την Τουρκία.

«Πλήρης ανατροπή» στις σχέσεις Άγκυρας – Βεγγάζης

Μιλώντας στο Reuters, ο Άνας Ελ Γκομάτι, επικεφαλής του λιβυκού ερευνητικού ινστιτούτου Sadeq Institute, χαρακτήρισε την έγκριση του μνημονίου «πλήρη ανατροπή» της προηγούμενης στάσης της ανατολικής Λιβύης.

Όπως εκτίμησε, η απόφαση «αποκαλύπτει το βάθος της σχέσης μεταξύ Άγκυρας και Βεγγάζης σήμερα».

Σύμφωνα με τον ίδιο, η αλλαγή διευκολύνθηκε και από την αντικατάσταση, νωρίτερα τον Οκτώβριο, του επί χρόνια προέδρου της λιβυκής Βουλής, Αγκίλα Σάλεχ, ο οποίος θεωρούνταν σύμμαχος της Αιγύπτου.

Από την πλευρά του, ο Σαντάμ Χαφτάρ, αναπληρωτής του Χαλίφα Χαφτάρ, χαιρέτισε την απόφαση, χαρακτηρίζοντας τη συμφωνία εργαλείο που μπορεί να συμβάλει στην προστασία των δικαιωμάτων και των οικονομικών συμφερόντων της Λιβύης στη Μεσόγειο.

Ο Λίβυος βουλευτής Τάρεκ αλ Τζερούσι δήλωσε στο Reuters ότι η συμφωνία θα ενισχύσει τη θέση της χώρας ως πολιτικού, στρατιωτικού και οικονομικού εταίρου μεγάλων δυνάμεων.

«Ορισμένες χώρες μπορεί να ενοχληθούν από αυτή τη συμφωνία, αλλά αυτό που έχει σημασία για εμάς είναι το εθνικό μας συμφέρον», ανέφερε.

Πέρα από τις επιπτώσεις στις θαλάσσιες διεκδικήσεις, αναλυτές επισημαίνουν ότι η απόφαση θα μπορούσε να επηρεάσει και τη στρατιωτική ισορροπία στην περιοχή.

Ο Ζαλέλ Χαρσαουί, συνεργάτης του βρετανικού ερευνητικού ινστιτούτου Royal United Services Institute (RUSI), εκτίμησε ότι η επικύρωση του μνημονίου ενδέχεται να ανοίξει τον δρόμο για διεύρυνση της τουρκικής στρατιωτικής παρουσίας στην ανατολική Λιβύη.

«Η σημερινή κοινοβουλευτική επικύρωση αποτελεί σημείο καμπής», δήλωσε στο Reuters.

Η εξέλιξη αποκτά ιδιαίτερη σημασία, καθώς η Άγκυρα επιδιώκει πλέον στενότερες σχέσεις και με τις δύο αντίπαλες πλευρές της Λιβύης, ενισχύοντας την παρουσία της σε μια χώρα που βρίσκεται στο επίκεντρο των ανταγωνιστικών διεκδικήσεων για τις θαλάσσιες ζώνες και τους ενεργειακούς πόρους της Ανατολικής Μεσογείου.