ΔΑΝΑΗ ΣΤΡΑΤΟΥ: ΕΙΧΑ ΠΡΟΣΩΠΙΚΗ ΑΝΑΓΚΗ ΝΑ ΠΛΗΣΙΑΣΩ ΞΑΝΑ ΤΗ ΜΗΤΕΡΑ ΜΟΥ ΚΑΙ ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΗΣ

Η Δανάη Στράτου παρουσιάζει στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών τις «Αφάλες», μια νέα site-specific έκθεση που ξεκινά από ένα λευκό βότσαλο της Ιθάκης και ανοίγεται σε πολύ μεγαλύτερες κλίμακες: στο νερό, στη Σελήνη, στη βαρύτητα, στον χρόνο και τελικά στη θέση του ανθρώπου μέσα στη φύση. Η έκθεση παρουσιάζεται στο annexM έως τις 31 Ιανουαρίου, σε επιμέλεια της Άλιας Τσαγκάρη.

Στον πυρήνα της, όμως, υπάρχει και μια βαθιά προσωπική διαδρομή. Οι «Αφάλες» φέρνουν τη Δανάη Στράτου σε άμεσο διάλογο με το έργο της μητέρας της, της γλύπτριας και ποιήτριας Ελένης Πόταγα, αλλά και με μνήμες που επιστρέφουν μέσα από φόρμες, ποιήματα και υλικά. Παράλληλα, η έκθεση σηματοδοτεί την επανεμφάνιση, ύστερα από 25 χρόνια, του Breathe [Αναπνεύστε], ενός έργου του 2000 που συνδέει το χώμα, τον ρυθμό και την αναπνοή με τη μακρά διάρκεια των φυσικών διεργασιών.

Υπάρχει, τέλος, και μια ακόμη διάσταση που δίνει στην έκθεση ιδιαίτερο βάρος: οι «Αφάλες» ήταν το τελευταίο εκθεσιακό εγχείρημα που είχε προτείνει και υποστηρίξει η Άννα Καφέτση ως διευθύντρια του annexM και αφιερώνονται στη μνήμη της. Για τη Δανάη Στράτου, η έκθεση γίνεται έτσι ταυτόχρονα μια έρευνα πάνω στη φύση και τον χρόνο, μια επιστροφή στη μητρική μνήμη και ένας τελευταίος διάλογος με έναν άνθρωπο που σφράγισε τη διαδρομή της.

“Αυτό που αναζητώ στη φύση είναι ένας τρόπος να καταλάβω καλύτερα τον κόσμο και τη θέση μας μέσα σε αυτόν. Από πολύ νωρίς με ενδιέφερε να δουλεύω με τα ίδια τα φυσικά στοιχεία, το νερό, το χώμα, την πέτρα και να παρατηρώ τις φυσικές τους ιδιότητες πριν παρέμβω. Υπάρχει πάντα κάτι που έχει ήδη συμβεί πριν φτάσουμε εμείς εκεί.

Το νερό έχει διαμορφώσει την πέτρα, το τοπίο έχει αλλάξει μέσα στον χρόνο, η γη κουβαλάει τα ίχνη όσων έχουν συμβεί πάνω της. Με ενδιαφέρει να εντοπίζω αυτές τις διαδικασίες και κάποιες φορές, με μια πολύ μικρή παρέμβαση ή με μια αλλαγή κλίμακας, να μπορώ να τις δω αλλιώς.

Η φύση είναι κάτι που προσπαθώ συνεχώς να καταλάβω και που ταυτόχρονα με υπερβαίνει. Αυτό με συγκινεί πολύ. Μπορείς να ξεκινήσεις από κάτι εξαιρετικά απλό, από λίγο νερό, ένα κομμάτι χώμα ή ένα βότσαλο, και να οδηγηθείς σε ερωτήματα που αφορούν τον χρόνο, τη ζωή και τελικά τον ίδιο τον άνθρωπο” αναφέρει στη συζήτησή μας η Δανάη Στράτου.

Τα έργα σας συχνά φέρνουν τον θεατή αντιμέτωπο με κλίμακες μεγαλύτερες από τον ίδιο, τον χρόνο, τη γη, το νερό, το σύμπαν. Είναι η τέχνη ένας τρόπος να θυμηθούμε ότι ο άνθρωπος δεν είναι το κέντρο των πάντων;

“Ναι, σε μεγάλο βαθμό. Νομίζω ότι πολλές φορές ξεχνάμε πόσο μικρό μέρος ενός πολύ μεγαλύτερου συστήματος είμαστε. Όταν βρίσκεσαι μέσα στην έρημο, όταν παρακολουθείς τη ροή ενός μεγάλου ποταμού ή όταν προσπαθείς να σκεφτείς τον χρόνο που χρειάζεται μια πέτρα για να γίνει βότσαλο, το ανθρώπινο μέτρο αλλάζει. Εμένα αυτή η μετατόπιση με ενδιαφέρει πολύ και ίσως γι’ αυτό έλκομαι τόσο από τη μεγάλη κλίμακα και από μια θέαση του κόσμου σχεδόν από ψηλά, όπου μπορείς να δεις το σύνολο.

Δεν σημαίνει ότι ο άνθρωπος εξαφανίζεται από τη δουλειά μου. Το αντίθετο. Με ενδιαφέρει πάρα πολύ η ανθρώπινη παρουσία, αλλά ως μέρος μιας μεγαλύτερης πραγματικότητας και όχι ως το μοναδικό της κέντρο. Στις ΑΦΑΛΕΣ, για παράδειγμα, έχουμε τη Σελήνη, το νερό, το αλάτι, την πέτρα, αλλά υπάρχει και το Breathe, το χώμα που αναπνέει και επαναφέρει το ανθρώπινο σώμα μέσα σε όλο αυτό. Για μένα εκεί βρίσκεται η σχέση που με ενδιαφέρει”.

Στα έργα σας συναντώνται συχνά αντίθετες δυνάμεις, η δημιουργία και η φθορά, η κίνηση και η ακινησία, το φως και το σκοτάδι. Είναι αυτή η αντίθεση ο πυρήνας της ανθρώπινης εμπειρίας;

“Νομίζω πως ναι, γιατί η ίδια η ζωή έχει μέσα της διαρκώς αυτές τις αντιθέσεις. Δεν τις σκέφτομαι όμως σαν δύο πράγματα που βρίσκονται απλώς το ένα απέναντι στο άλλο. Πολύ συχνά το ένα γεννάει το άλλο. Το νερό φθείρει την πέτρα, αλλά ακριβώς μέσα από αυτή τη φθορά δημιουργείται το βότσαλο. Η κίνηση των ρευμάτων και οι συνεχείς συγκρούσεις καταλήγουν τελικά σε μια εξαιρετικά καθαρή και ήρεμη μορφή. Αυτό με συγκινεί πολύ στις ΑΦΑΛΕΣ.

Κάτι αντίστοιχο ανακάλυψα ξαναδιαβάζοντας και την ποίηση της μητέρας μου. Στη γλυπτική της έβλεπα πάντα περισσότερο το φως, το λευκό, την καθαρότητα και την τελειότητα της φόρμας. Στην ποίησή της βρήκα πολύ πιο έντονα το σκοτάδι, τις αγωνίες και τους φόβους της. Για μένα αυτό ήταν σημαντικό γιατί κατάλαβα ότι αυτά τα δύο δεν αναιρούν το ένα το άλλο. Συνυπάρχουν. Ίσως τελικά αυτό να είναι και κάτι πολύ ανθρώπινο”.

Η αφετηρία της έκθεσης είναι ένα λευκό βότσαλο από την παραλία Αφάλες της Ιθάκης, ένα αντικείμενο που η θάλασσα έχει διαμορφώσει μέσα στους αιώνες. Τι ήταν αυτό που αναγνωρίσατε σε αυτό το μικρό φυσικό εύρημα ώστε να γίνει ολόκληρη η βάση της έκθεσης;

“Φτάνοντας στις Αφάλες αντίκρισα ένα τοπίο γεμάτο κατάλευκα, στρογγυλά βότσαλα και γαλάζιο νερό και άρχισα σχεδόν ενστικτωδώς να τα μαζεύω. Το έκανα και μικρή με τη μητέρα μου, οπότε υπήρξε αμέσως και κάτι πολύ οικείο σε αυτή την κίνηση. Κάπου εκεί θυμήθηκα και το ποίημά της Βότσαλο Θαυμαστό.

Αυτό που με συγκίνησε περισσότερο ήταν ότι μέσα σε ένα τόσο μικρό αντικείμενο υπάρχει συμπυκνωμένος ένας τεράστιος χρόνος. Το βότσαλο έχει περάσει από το νερό, τα ρεύματα, τις συγκρούσεις με άλλες πέτρες και από μια διαδικασία που διαρκεί πολύ περισσότερο από τη δική μας ζωή, μέχρι να φτάσει σε αυτή τη σχεδόν τέλεια μορφή. Ένιωσα ότι η φύση είχε ήδη κάνει ένα είδος γλυπτικής.

Από εκεί άρχισα να σκέφτομαι τη Σελήνη, τη βαρύτητα, την κίνηση των νερών και όλες τις δυνάμεις που συμμετέχουν σε αυτή τη διαδικασία. Άρχισα επίσης να πειραματίζομαι με την κλίμακα, να μεγεθύνω το βότσαλο και να μικραίνω τη Σελήνη. Παράλληλα, η ωοειδής μορφή του βότσαλου άρχισε να μου θυμίζει τις ωοειδείς γλυπτικές φόρμες της μητέρας μου. Έτσι, από κάτι που ξεκίνησε πολύ άμεσα και σχεδόν ενστικτωδώς στην παραλία, άρχισαν σταδιακά να συνδέονται ο φυσικός χρόνος, η γλυπτική και μια πολύ προσωπική μνήμη”.

Ο τίτλος «Αφάλες» συνδέεται τόσο με τον τόπο όσο και με την έννοια του αφαλού, της σύνδεσης αλλά και της αποκοπής. Αλήθεια γιατί κάνετε αυτή την έκθεση;

“Η έκθεση ξεκίνησε πρώτα από την πραγματική εμπειρία της παραλίας. Δεν γνώριζα καν το όνομα Αφάλες όταν άρχισα να μαζεύω τα βότσαλα. Όταν το έμαθα, με γοήτευσε η ηχητική συγγένεια με τον αφαλό και αργότερα άρχισε να με απασχολεί και η ιδέα της ομφαλοσκόπησης, αυτής της κίνησης προς τα μέσα. Όμως όλα αυτά ήρθαν μετά. Η αρχή ήταν το ίδιο το βότσαλο, ο τόπος και η ανάμνηση της μητέρας μου.

Νομίζω ότι κάνω αυτή την έκθεση επειδή υπήρξε μια προσωπική ανάγκη να πλησιάσω ξανά τη μητέρα μου και το έργο της μέσα από τη δική μου δουλειά. Μεγάλωσα ανάμεσα στα γλυπτά της, αλλά πολλά πράγματα για εκείνη τα κατάλαβα πολύ αργότερα, κυρίως όταν ξαναδιάβασα την ποίησή της.

Η έννοια του αφαλού, της σύνδεσης αλλά και της αποκοπής, απέκτησε έτσι για μένα ένα πολύ συγκεκριμένο νόημα. Δεν θέλω όμως να περιορίσω την έκθεση σε έναν συμβολισμό γύρω από τη μητέρα μου. Είναι ταυτόχρονα μια επιστροφή σε ερωτήματα που υπάρχουν στη δουλειά μου εδώ και πολλά χρόνια, γύρω από τη φύση, τον χρόνο και τη θέση του ανθρώπου μέσα σε όλα αυτά”.

Πώς είναι να επιστρέφετε καλλιτεχνικά σε μια τόσο προσωπική σχέση και να τη μετατρέπετε σε δημόσιο έργο;

‘Δεν ήταν καθόλου απλό, ακριβώς επειδή αυτή τη φορά η προσωπική μνήμη μπήκε πολύ πιο άμεσα στη δουλειά μου. Μεγάλωσα ανάμεσα στα γλυπτά της μητέρας μου και αυτές οι φόρμες υπήρχαν μέσα μου πολύ πριν αρχίσω να τις σκέφτομαι συνειδητά.

Αυτό που με επηρέασε περισσότερο ήταν η επανάγνωση του “Βότσαλου Θαυμαστού”. Μέσα στην ποίησή της ανακάλυψα πλευρές της που δεν είχα δει με τον ίδιο τρόπο στη γλυπτική της και αυτό με βοήθησε να καταλάβω εκ των υστέρων και κάποια πράγματα για τη μεταξύ μας σχέση.

Δεν ήθελα όμως να κάνω μια εξομολογητική ή βιογραφική έκθεση για τη μητέρα μου. Για να μπορέσει κάτι τόσο προσωπικό να μπει στη δουλειά μου, έπρεπε να συναντήσει πραγματικά πράγματα που ήδη με απασχολούσαν ως καλλιτέχνιδα. Το βότσαλο, το νερό, η Σελήνη, ο χρόνος, ο ρυθμός, η γλυπτική φόρμα υπήρχαν ήδη στη δική μου αναζήτηση. Εκεί αισθάνθηκα ότι η προσωπική μνήμη μπορούσε να γίνει μέρος του έργου χωρίς να χάσει την αλήθεια της και χωρίς η έκθεση να μετατραπεί σε μια ιδιωτική αφήγηση”.

Στο έργο «Breathe – Αναπνεύστε» επιστρέφετε σε μια εγκατάσταση του 2000, που πλέον συνομιλεί με τα νέα έργα. Τι βλέπετε σήμερα σε αυτό το έργο που ίσως δεν βλέπατε πριν από 25 χρόνια;

“Το ενδιαφέρον είναι ότι, παρόλο που έχουν περάσει είκοσι πέντε χρόνια, δεν αισθάνομαι το Breathe σαν ένα έργο μιας άλλης εποχής. Πιστεύω πως είναι ένα έργο διαχρονικό. Όταν το ξαναβλέπω σήμερα αναγνωρίζω πράγματα που εξακολουθούν να με απασχολούν πολύ, τη γη, την αναπνοή, τον ρυθμό και τη σχέση του ανθρώπινου σώματος με κάτι μεγαλύτερο από το ίδιο. Ίσως αυτό που βλέπω καθαρότερα σήμερα είναι πόσο σταθερά έχουν παραμείνει ορισμένα από αυτά τα ερωτήματα μέσα στη δουλειά μου, ακόμη κι αν τα έργα έχουν πάρει πολύ διαφορετικές μορφές με τα χρόνια.

Στις ΑΦΑΛΕΣ δεν ήθελα να επαναφέρω το Breathe για λόγους αναδρομής. Επανήλθε γιατί είχε πραγματικά θέση μέσα στο περιβάλλον. Το χώμα που αναπνέει φέρνει το ανθρώπινο σώμα μέσα σε έναν χώρο όπου κυριαρχούν η Σελήνη, το νερό, η πέτρα, το αλάτι και ο βαθύς χρόνος.

Ταυτόχρονα τα γειώνει όλα αυτά. Και ίσως σήμερα μπορώ να δω ακόμη πιο καθαρά ότι ένα έργο δεν μένει αναγκαστικά δεμένο στη στιγμή που δημιουργήθηκε. Όταν το συναντάς ξανά πολλά χρόνια αργότερα μπορεί να συνδεθεί με τη σημερινή σου δουλειά με έναν τρόπο που τότε δεν μπορούσες να προβλέψεις”.

Οι «Αφάλες» είναι το τελευταίο εκθεσιακό εγχείρημα που είχε προτείνει και υποστηρίξει η Άννα Καφέτση στο annexM και αφιερώνεται στη μνήμη της. Τι σημαίνει για εσάς αυτή η έκθεση ως ένας τελευταίος διάλογος μαζί της;

“Έχει πολύ μεγάλο βάρος για μένα, γιατί η Άννα ήταν εκείνη που όταν της μίλησα για αυτή την ιδέα που είχα ξεκινήσει να επεξεργάζομαι την «αγκάλιασε» και πρότεινε αυτή την έκθεση. Η σχέση μας είχε ήδη διανύσει μια ιστορία σχεδόν τριών δεκαετιών.

Με είχε εμπιστευθεί πολύ νωρίς και είχε επιστρέψει στη δουλειά μου ξανά και ξανά σε διαφορετικές περιόδους. Δεν ήταν μια σχέση που εξαντλούνταν σε μία έκθεση. Με τα χρόνια είχε γίνει και πολύ προσωπική, μια σχέση αγάπης και πραγματικού νοιαξίματος, σχεδόν οικογενειακή.

Στις ΑΦΑΛΕΣ υπάρχουν πράγματα που μου τη θυμίζουν πολύ συγκεκριμένα. Θυμάμαι, για παράδειγμα, ότι επέμενε να κρατήσω τη Σελήνη σε σχετικά μικρή κλίμακα. Την άκουσα και σήμερα, βλέποντάς την μέσα στην τεράστια Υπηρεσιακή Αυλή, πιστεύω ότι είχε δίκιο. Ήταν επίσης εκείνη που, στη διάρκεια της προετοιμασίας, γνώρισε καλύτερα τη συνεργάτιδά μου και ιστορικό τέχνης Άλια Τσαγκάρη, διέκρινε τη βαθιά γνώση που είχε για τη δουλειά μου και την ιδιαίτερη επιμελητική της ματιά και της πρότεινε να αναλάβει την επιμέλεια. Αυτό έχει για μένα μια ιδιαίτερη σημασία, γιατί η Άννα άνοιξε ουσιαστικά το τελευταίο αυτό κεφάλαιο και έδωσε τη δυνατότητα να συνεχιστεί χωρίς εκείνη.

Το δύσκολο είναι ότι δεν πρόλαβε να δει την έκθεση ολοκληρωμένη. Η απουσία της είναι κάτι που αισθάνομαι σε όλη τη διαδικασία. Γι’ αυτό και η αφιέρωση δεν είναι μια τυπική χειρονομία. Είναι ένας τρόπος να της πω ένα τελευταίο ευχαριστώ, για την εμπιστοσύνη, για τη διάρκεια αυτής της σχέσης και για το γεγονός ότι πίστεψε σε αυτή την έκθεση και την έβαλε σε κίνηση”.