ΕΙΝΑΙ ΤΕΛΙΚΑ ΤΟ ΟΥΡΗΤΗΡΙΟ ΤΟΥ MARCEL DUCHAMP TΕΧΝΗ;

Πριν μπω στον 6ο όροφο του Μουσείου Μοντέρνας Τέχνης της Νέας Υόρκης (MoMA), στη μεγάλη αναδρομική του Marcel Duchamp, σκεφτόμουν πως πριν δύο περίπου μήνες, είχα ανεβάσει στα social media μου την “Κρήνη” (Fountain) του Duchamp που είχα δει στην Tate Modern στο Λονδίνο και οι περισσότεροι φίλοι μου με ρωτούσαν με ύφος ειρωνικό, σχεδόν κοροϊδευτικό “Τώρα, αυτό είναι τέχνη;”.

Αυτή λοιπόν ήταν και η ερώτηση που μου “καρφώθηκε” στο μυαλό στην έκθεση αυτή, που περιλαμβάνει περίπου 300 έργα τέχνης του πρωτοπόρου καλλιτέχνη Marcel Duchamp και σηματοδοτεί την πρώτη αναδρομική παρουσίαση του έργου του στις Ηνωμένες Πολιτείες από το 1973. Η έκθεση προσφέρει μια εκτενή ανασκόπηση της πολυδιάστατης καριέρας του σε όλα τα μέσα από το 1900 έως το 1968, δίνοντάς μας την ευκαιρία να δουμε το πλήρες εύρος της δημιουργικής του παραγωγής.

Καλλιτέχνης και θεωρητικός, από τους εισηγητές του ντανταϊσμού, ο Duchamp γεννήθηκε στην ακμή του συμβολισμού και παρέμεινε συμβολιστής σε όλη του τη ζωή. Θεωρήθηκε “ένας από τους πραγματικά ελεύθερους ανθρώπους αυτής της εποχής”, ο οποίος “μαζί με τον Καντίνσκι και τον Μοντριάν ετοίμασε το δρόμο για το μέλλον”.

Η έκθεση ξεκινά από τα πρώτα έργα του. Στο «The Chess Players» (1910) ανακαλύπτουμε έναν νεαρό Duchamp, μόλις 23 ετών, που παίζει με τη γλώσσα και την εικόνα, πριν ακόμη δημιουργήσει τα διάσημα readymades του. Η ζωγραφική του διακρίνεται για την ρεαλιστική προσέγγιση του χώρου και μοιάζει να ανήκει περισσότερο στην παράδοση του κυβισμού και του μετα-ιμπρεσιονισμού.

Τίποτα δεν προμηνύει τον επαναστάτη που πρόκειται να γίνει. Η τεχνική του είναι ρεαλιστική και γλαφυρή, με τη χρήση ψυχρών χρωμάτων και ακρίβειας στις γραμμές, που δημιουργούν μια σχεδόν ειρηνική, αλλά ταυτόχρονα ασφυκτική ατμόσφαιρα.

Το The Chess Players φαίνεται πως απεικονίζει μια συνηθισμένη οικογενειακή στιγμή, αλλά ουσιαστικά αποτελεί μια συστηματική εμβάθυνση στον ανθρώπινο ψυχισμό και την ανθρώπινη συμπεριφορά, ενσωματώνοντας τις πρώιμες επιρροές του από τον κυβισμό και τη ζωγραφική των μεγάλων μοντέρνων καλλιτεχνών της εποχής του. Αλλά και στα τοπία του, στις προσωπογραφίες του και στα υπόλοιπα πιο πρώιμα έργα του μπορεί να παρατηρήσει κανείς το ίδιο.

Γρήγορα στην έκθεση καταλαβαίνει κανείς πως η μετάβαση από τον «παραδοσιακό» Duchamp στον διαμορφωτή της σύγχρονης τέχνης ήταν γρήγορη και σχεδόν επιτακτική. Περπατώντας ανάμεσα στα δεκάδες έργα του καταλαβαίνεις πως δεν ήταν απλώς ένας καλλιτέχνης που άλλαξε την τέχνη. Ήταν ένας επαναστάτης του τρόπου που σκεφτόμαστε την τέχνη, τον κόσμο γύρω μας και τη σχέση μας με την πραγματικότητα.

Αλλά να ξεκινήσουμε από τα βασικά για τον καλλιτέχνη…

Τι είναι τα ready – made έργα του Duchamp;

Πρόκειται για “έτοιμα αντικείμενα”, δηλαδή οτιδήποτε βιομηχανικό ή καθημερινό, όπως ένα ουρητήριο ή μια ρόδα ποδηλάτου, που μετατρέπονταν σε τέχνη μέσω της επιλογής, του τίτλου και της υπογραφής του. Ο Duchamp τα εφηύρε γύρω στο 1914-1917 ως αντίδοτο στην “retinal art” (τέχνη μόνο για τα μάτια), προωθώντας ιδέες Dada και anti-art με χιούμορ, ειρωνεία και αμφισημία. Η πράξη αυτή υπενθύμιζε ότι η ιδέα και η πρόθεση καθορίζουν την τέχνη, όχι η χειρωνακτική δεξιότητα.

Τα διάσημα έργα του που τράβηξαν την προσοχή μας:

Fountain

Η Κρήνη (Fountain*) είναι ένα από τα πιο εμβληματικά έργα του Marcel Duchamp, ένα readymade γλυπτό που δημιουργήθηκε το 1917 και αποτελεί σταθμό στην τέχνη του 20ού αιώνα. Το έργο απαρτίζεται από ένα πορσελάνινο ουρητήριο, το οποίο ο Ντυσάν υπέγραψε με το ψευδώνυμο “R. Mutt”. Υποβλήθηκε τον Απρίλιο του 1917 στην έκθεση της Εταιρείας Ανεξάρτητων Καλλιτεχνών, η οποία διοργανώθηκε στο The Grand Central Palace της Νέας Υόρκης. Ο Duchamp, εξηγώντας την έννοια των readymade έργων του, ανέφερε πως τα αντικείμενα αυτά είναι «καθημερινά αντικείμενα που αποκτούν την αξιοπρέπεια του έργου τέχνης μέσω της επιλογής του καλλιτέχνη».

Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι, αν και οι κανόνες της Εταιρείας ανέφεραν πως όλα τα έργα θα γίνονταν δεκτά, η Κρήνη δεν τοποθετήθηκε ποτέ στον εκθεσιακό χώρο. Παρά τη μη αποδοχή της από την επιτροπή, το έργο φωτογραφήθηκε στο στούντιο του Άλφρεντ Στίγκλιτς και δημοσιεύθηκε στο περιοδικό “The Blind Man”, το οποίο εξέδιδαν οι Ντανταϊστές καλλιτέχνες.

Η “Κρήνη” θεωρείται σπουδαίο ορόσημο στην ιστορία της τέχνης. Το έργο όχι μόνο ανέτρεψε τις καθιερωμένες αντιλήψεις περί τέχνης, αλλά άνοιξε νέους δρόμους για τη σύγχρονη καλλιτεχνική έκφραση. Λέγεται ότι το πρωτότυπο έργο καταστράφηκε λίγες μέρες μετά την Έκθεση, όμως ο Ντυσάν δημιούργησε άλλα αντίγραφά του το 1964.

Το Γυμνό που κατεβαίνει τη σκάλα

Το διάσημο «Nude Descending a Staircase» (1912), ένα από τα πιο εμβληματικά έργα της ιστορίας της τέχνης του 20ού αιώνα και έχει συνδεθεί άρρηκτα με τις ανατροπές που έφερε ο Duchamp στην έννοια της αναπαράστασης και της αντίληψης της κίνησης. Το έργο αποτυπώνει την εικόνα ενός γυμνού ατόμου που κατεβαίνει μια σκάλα, όχι με έναν παραδοσιακό ρεαλιστικό τρόπο, αλλά διασπασμένο σε πολλές «στιγμές» της κίνησης.

Ο Duchamp χρησιμοποίησε τις τεχνικές του Κυβισμού και της αφαίρεσης για να αποδώσει τη συνεχιζόμενη κίνηση του σώματος με γεωμετρικές μορφές και επίπεδα, κάνοντάς το να φαίνεται σαν μια σειρά από εναλλασσόμενες «φάσεις» της ίδιας κίνησης. Αντί να αποδώσει το σώμα σε μία ενιαία, συνεχόμενη γραμμή, το κατέτμησε σε μικρότερα μέρη, τα οποία συνδυάζονται στην εικόνα με τρόπο που δημιουργεί μια αίσθηση δυναμικής κίνησης.

L.H.O.O.Q.

Η L.H.O.O.Q., η γνωστή παρωδία της Μόνα Λίζα από τον Duchamp, είναι ένα από τα πιο χαρακτηριστικά έργα του καλλιτέχνη που καταστρατηγεί την παραδοσιακή τέχνη με ειρωνικό τρόπο. Το έργο αυτό είναι μια εκτύπωση της διάσημης Μόνα Λίζα του Λεονάρντο ντα Βίντσι, στην οποία ο καλλιτέχνης έχει προσθέσει ένα μουστάκι και μια γενειάδα.

Κάτω από το έργο, έχει γράψει την επιγραφή L.H.O.O.Q., η οποία είναι ηχητική αταξία στα γαλλικά. Αν διαβαστεί φωναχτά, η φράση μοιάζει με «Elle a chaud au cul», που μεταφράζεται ως «Αυτή έχει ζέστη στον πισινό της», μια χυδαία έκφραση αργκό που υπονοεί ότι μια γυναίκα είναι σεξουαλικά «φλογερή», ανήσυχη ή «ψάχνεται» ερωτικά – σαν να «καίγεται» από πόθο.

Το έργο αυτό, που δημιουργήθηκε το 1919, αποδεικνύει την προτίμηση του Duchamp να παίρνει κλασικά έργα τέχνης και να τους προσδίδει μια νέα διάσταση, συχνά με χιούμορ και σαρκασμό, θέτοντας σε αμφισβήτηση τις παραδοσιακές έννοιες της τέχνης και της αισθητικής.

Η Ρόδα Ποδηλάτου

Η Ρόδα Ποδηλάτου (Bicycle Wheel) είναι ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα έργα του Marcel Duchamp και αποτελεί το πρώτο του «readymade» αντικείμενο με το οποίο επαναστατεί κατά των παραδοσιακών αντιλήψεων για την τέχνη. Δημιουργήθηκε το 1913 και είναι απλώς μια ποδηλατική ρόδα τοποθετημένη ανάποδα πάνω σε μια καρέκλα.

Η επιλογή του αντικειμένου είναι προκλητική και, αν μη τι άλλο, καθημερινή και τεχνολογική. Η Ρόδα Ποδηλάτου ενσαρκώνει τη φιλοσοφία του Duchamp για την τέχνη ως μια έννοια που δεν περιορίζεται από την παραδοσιακή φόρμα, αλλά αντίθετα, ξεκινά από την καθημερινή ζωή και τα κοινά αντικείμενα. Για τον Duchamp, η τέχνη ήταν μια διαδικασία επιλογής και «ανύψωσης» αυτών των αντικειμένων στο επίπεδο της τέχνης, προκαλώντας το κοινό να αναρωτηθεί: «Γιατί αυτό δεν είναι τέχνη;».

Fresh Widow

Το Fresh Widow (1920) είναι ένα από τα πιο επιβλητικά και συναρπαστικά έργα του, που εκφράζει το μοναδικό του ενδιαφέρον για την αποδόμηση της παράδοσης και τη δημιουργία νέων καλλιτεχνικών γλωσσών.

Το έργο είναι μια “ανάγνωση” του παραδοσιακού παραθύρου, όμως, αντί για μια κλασική αναπαράσταση, ο Duchamp αποδίδει μια ενδιαφέρουσα, υποκειμενική προσέγγιση μέσω ενός απλού, αλλά πολύ φορτισμένου συμβόλου: πρόκειται για μια παράθυρο-όψη, σε έναν κυρίως σκοτεινό χώρο, φτιαγμένο από μαύρο ξύλο, με γυάλινα παράθυρα.

Ο τίτλος Fresh Widow (που θα μπορούσε να μεταφραστεί και ως “Φρέσκια Χήρα”) εμπλέκει την έννοια της σύγχρονης διάστασης των σχέσεων και του κόσμου, συχνά υπογραμμίζοντας την αντίθεση της ζωής και του θανάτου, της απώλειας και της συνέχειας.

Rotary Glass Plates

Τα Rotary Glass Plates (1920) είναι ένα από τα πιο πρωτοποριακά έργα του Duchamp, που ενσωματώνει τις νέες τεχνολογίες και την εικαστική διατάραξη της πραγματικότητας. Αυτή η σειρά από κινούμενους γυάλινούς δίσκους που περιστρέφονται γύρω από έναν άξονα δημιουργεί μία οπτική ψευδαίσθηση κίνησης, επιτυγχάνοντας μια διαρκή ανατροπή του θεατή.

Το έργο δεν προσφέρει απλώς μια οπτική εμπειρία, αλλά ενσωματώνει και τις θεωρίες του Duchamp για την κίνηση και την τέχνη, δίνοντας έμφαση στην αλληλεπίδραση του θεατή με το αντικείμενο και στην ερμηνεία που καλείται να δημιουργήσει για την εικόνα που διαρκώς αλλάζει. Το έργο αυτό προαναγγέλλει τις μελλοντικές καλλιτεχνικές εξελίξεις στις οπτικές και κινητικές τέχνες, φέρνοντας τον τομέα της μηχανικής και της τεχνολογίας στην τέχνη με μια απόλυτα σύγχρονη προσέγγιση.

The Large Glass

Το έργο The Large Glass (1915–1923) είναι από τα πιο εμβληματικά και αινιγματικά έργα του Duchamp και ενσαρκώνει την πρωτοποριακή σύλληψή του για την τέχνη και τη σεξουαλικότητα. Στην πραγματικότητα, αποτελεί μια τεράστια γυάλινη επιφάνεια που χωρίζεται σε δύο τμήματα, τα οποία αναπαριστούν τη «νύφη» και τους «εργένηδες».

Το έργο παίζει με τη διαφάνεια του γυαλιού, προσφέροντας μια αίσθηση απόλυτου εγκλωβισμού αλλά και μιας δυναμικής επιθυμίας. Η αντίθεση αυτή, μεταξύ διαφάνειας και αδιαφάνειας, ενισχύει τις έννοιες του ελέγχου, της επιθυμίας και της σεξουαλικότητας, δημιουργώντας ένα έργο που αναιρεί τις παραδοσιακές τεχνικές και προτείνει μια νέα αντίληψη για το ανθρώπινο σώμα και τις σχέσεις.

Box in a Valise

Ο Duchamp δημιούργησε 24 κουτιά πολυτελείας, γνωστά ως Series A, τα οποία, περιείχαν μικρογραφίες έργων του, φωτογραφίες, και αναπαραγωγές των διάσημων δημιουργιών του. Κάθε κουτί υπογράφηκε και αριθμήθηκε από τον καλλιτέχνη και τοποθετήθηκε σε μια δερμάτινη βαλίτσα, η οποία ήταν από μόνη της μια δήλωση που ενίσχυε την έννοια του προσωπικού και φορητού μουσείου που είχε καθιερώσει ο Duchamp.
Κάθε κουτί περιλάμβανε μοναδικά έργα και ζωγραφιές.

Αυτά τα έργα είχαν διαφορά από τα «κανονικά» έργα του, καθώς υπήρχαν και προσωπικές πινελιές, όπως οι ειδικές “coloriage original” (χρωματικές οδηγίες για τους εκτυπωτές του).

Ανάλογα με τον αποδέκτη, κάθε κουτί περιείχε διαφορετικά έργα που είχαν προσωπικό νόημα για τον Duchamp, όπως για παράδειγμα η σειρά του για την αγαπημένη του, τη Maria Martins, που περιλάμβανε το έργο Wayward Landscape (Paysage fautif) (1946), το οποίο ήταν μια αφαίρετη σύνθεση από σπερματικό υγρό – μια χαρακτηριστική δήλωση του Duchamp για την τέχνη και την προσωπική του εκδοχή της.

Μία πολυδιάστατη ανατομία του Duchamp

Περπατώντας στην έκθεση αυτή καταλαβαίνει κανείς πως δεν πρόκειται για μια απλή παρουσίαση των έργων του Duchamp, αλλά για την ανατομία της σκέψης και της καλλιτεχνικής του πορείας. Κάθε έργο, κάθε readymade και κάθε αντίληψη του, αποκαλύπτει ένα μέρος του αινίγματος που χαρακτηρίζει τον ίδιο τον Duchamp, ενώ παράλληλα μας προκαλεί να αναρωτηθούμε για τη φύση της τέχνης και τον ρόλο του καλλιτέχνη στην κοινωνία.

Ο Duchamp δεν παρέδωσε απλώς έργα τέχνης, αλλά τρόπους σκέψης και δημιουργίας που δεν περιορίζονταν από τις παραδοσιακές αντιλήψεις. Αυτή η έκθεση μας ενθαρρύνει να συνδεθούμε με την τέχνη του ως ζωντανό έργο που συνεχώς εξελίσσεται, αμφισβητεί και εν τέλει αναδιαμορφώνει την ίδια την έννοια της δημιουργικότητας και της πραγματικότητας.

Η έκθεση θα διαρκέσει έως τις 22 Αυγούστου