ΟΛΑ ΟΣΑ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΞΕΡΕΙΣ ΠΡΙΝ ΔΕΙΣ ΤΗΝ ΟΔΥΣΣΕΙΑ ΤΟΥ ΝΟΛΑΝ

Η «Οδύσσεια» δεν είναι απλώς ένα από τα σπουδαιότερα έπη της αρχαιότητας. Είναι μια ιστορία επιστροφής, δοκιμασίας, επιμονής και ανθρώπινης ευφυΐας, που εξακολουθεί να μας αφορά χιλιάδες χρόνια μετά.

Η νέα ταινία του Νόλαν, με πρωταγωνιστές μεταξύ άλλων τους Matt Damon, Tom Holland, Anne Hathaway, Robert Pattinson, Lupita Nyong’o, Zendaya και Charlize Theron, υπόσχεται να αναγάγει το ομηρικό έπος σε μια εντυπωσιακή κινηματογραφική εμπειρία. Όμως, πίσω από την εικόνα, τη δράση και το μεγάλο θέαμα, υπάρχει ένα κείμενο βαθύ, πολυσύνθετο και διαχρονικό, γεμάτο σύμβολα, ερωτήματα και νοήματα που αξίζει να ξαναθυμηθούμε.

Ο καθηγητής φιλόλογος στη Σχολή Μωραΐτη, Νίκος Αντερριώτης (MA, PhD), και βαθύς μελετητής της Οδύσσειας μας απαντά σε λίγα, αλλά κρίσιμα, ερωτήματα.

(Αντί ΥΓ να πω πως στο ίδιο σχολείο όπου πήγαινα έπρεπε στο Γυμνάσιο να διαλέξουμε Οδύσσεια ή Iλιάδα για να παρουσιάσουμε μία μεγάλη εργασία στο τέλος της χρονιάς. Ασφαλώς και επέλεξα Οδύσσεια. Δεν θυμόμουν και πολλά μέχρι που έπεσα σε εκείνη του Καζαντζάκη που προτού την ανοίξω, έκανα επανάληψη στη… σχολική. Αξίζει, να το κάνετε. Είναι το ωραιότερο παραμύθι-περιπέτεια των αιώνων)

Ποια είναι η πυξίδα μας κατ’ αρχάς σε αυτό το ταξίδι;

Η Οδύσσεια είναι ένα ηρωικό έπος που αναπτύσσεται σε 12.110 στίχους. Μαζί με την Ιλιάδα συγκροτούν τον βασικό κορμό της ομηρικής ποίησης και συγκαταλέγονται στα σπουδαιότερα κείμενα που παρέδωσε η αρχαιότητα στην παγκόσμια πολιτισμική κληρονομιά. Τα δύο ομηρικά έπη αποδίδονται στον Όμηρο και θεωρείται πιθανό ότι συντέθηκαν προς τα τέλη του 8ου αιώνα π.Χ., στη διάρκεια της Γεωμετρικής Εποχής.

Αυτό που καθιστά την Οδύσσεια πραγματικά ξεχωριστή είναι το γεγονός ότι γεννήθηκε σε έναν κόσμο όπου η λογοτεχνία δεν προοριζόταν πρωτίστως για ανάγνωση, αλλά για ακρόαση. Τα έπη αποτελούν συμπύκνωση μιας μακραίωνης προφορικής παράδοσης και περνούσαν από γενιά σε γενιά μέσα από την απαγγελία. Πριν αποκτήσουν γραπτή μορφή, κάτι που φαίνεται πως συνέβη τον 6ο αιώνα π.Χ., υπήρξαν πρώτα φωνή, μνήμη και ζωντανή αφήγηση. Ίσως γι’ αυτό και διατηρούν ακόμη σήμερα έντονη την αίσθηση της προφορικότητας, σαν μια ιστορία που ακούγεται και ξετυλίγεται μπροστά μας.

Μέσα από την ανάγνωση της Οδύσσειας, ο αναγνώστης μεταφέρεται ταυτόχρονα σε περισσότερους από έναν ιστορικούς χρόνους. Στους στίχους της συνυπάρχουν αναμνήσεις του μυκηναϊκού κόσμου, στοιχεία της γεωμετρικής εποχής, καθώς και μια ευρύτερη πολιτισμική εμπειρία που διασώθηκε και μεταδόθηκε από γενιά σε γενιά.

Η Οδύσσεια αποτελεί θεμέλιο της δυτικής λογοτεχνίας όχι μόνο επειδή ανήκει στα αρχαιότερα σωζόμενα έργα, αλλά και επειδή στους στίχους της διατυπώνονται ερωτήματα που παραμένουν ουσιαστικά και επίκαιρα: ποια είναι η ταυτότητα του ανθρώπου όταν χάνονται οι βεβαιότητές του; Τι σημαίνει πατρίδα; Με ποιον τρόπο η δοκιμασία μεταμορφώνει τον άνθρωπο; Ποια είναι τα αληθινά εμπόδια ενός ταξιδιού; Και τι σημαίνει, τελικά, η επιστροφή στο σπίτι;

Η επίδραση της Οδύσσειας υπήρξε καθοριστική και εκτεταμένη. Το έργο έχει μεταφραστεί σε πολλές γλώσσες και αποτέλεσε, διαχρονικά, πηγή έμπνευσης για τη λογοτεχνία, το θέατρο, τη μουσική, τη ζωγραφική και τον κινηματογράφο. Από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, κάθε εποχή επιστρέφει στον κόσμο των ομηρικών επών αναζητώντας μέσα σε αυτόν κάτι που την αφορά.

Ίσως, λοιπόν, το πιο εντυπωσιακό στοιχείο της Οδύσσειας να είναι ότι ο Οδυσσέας δεν σταμάτησε ποτέ να ταξιδεύει. Άλλοτε έγινε αντιληπτός ως ο ήρωας της νόησης, άλλοτε ως ο άνθρωπος της αναζήτησης και άλλοτε ως ο ταξιδιώτης που, περνώντας θάλασσες και αντιμετωπίζοντας δοκιμασίες πέρα από τα ανθρώπινα μέτρα, αναζητά τελικά το βαθύτερο νόημα της ζωής.

Γιατί η Οδύσσεια παραμένει επίκαιρη;

Γιατί οι μεγάλες της ερωτήσεις παραμένουν ανοιχτές. Σε έναν κόσμο που μεταβάλλεται συνεχώς, η Οδύσσεια συνεχίζει να μιλά για την ανάγκη του ανθρώπου να βρει τόπο, νόημα και ταυτότητα. Μιλά για την επιθυμία της επιστροφής, αλλά και για τη δυσκολία να αναγνωρίσουμε τον εαυτό μας.

Οι πειρασμοί, οι απώλειες, οι μεταμορφώσεις και οι αναζητήσεις του Οδυσσέα παραμένουν οικείες επειδή είναι ανθρώπινες. Ίσως τελικά η μεγάλη δύναμη της Οδύσσειας να βρίσκεται εδώ: μας θυμίζει ότι η ζωή δεν μετριέται μόνο με το πού φτάσαμε αλλά και με το ποιοι γίναμε στη διαδρομή. Αυτό το επιβεβλημένο αλλά άκρως γοητευτικό ταξίδι της περιπλάνησης του εσωτερικού μας κόσμου στην εξωτερική πραγματικότητα.

Ποια είναι η θέση της γυναίκας στην Οδύσσεια;

Η Οδύσσεια γεννήθηκε μέσα σε έναν κόσμο βαθιά πατριαρχικό, όπου η δημόσια εξουσία και η πολιτική δράση ανήκουν στους άνδρες. Κι όμως, ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία του έργου είναι ότι οι γυναικείες μορφές δεν βρίσκονται στο περιθώριο της αφήγησης· αντίθετα, διαμορφώνουν καθοριστικά την πορεία της.

Στο κέντρο βρίσκεται η Πηνελόπη, μία από τις πιο σύνθετες και διαχρονικές γυναικείες μορφές της αρχαίας γραμματείας. Συχνά παρουσιάζεται απλώς ως η πιστή σύζυγος που περιμένει, όμως η ανάγνωση αυτή αδικεί τον χαρακτήρα της. Η Πηνελόπη δεν παραμένει αδρανής όσο ο Οδυσσέας απουσιάζει. Μέσα σε συνθήκες πίεσης, χωρίς θεσμική εξουσία και με τους μνηστήρες να απειλούν την τάξη του οίκου, αναπτύσσει στρατηγικές επιβίωσης και διατήρησης της ισορροπίας.

Το πιο γνωστό παράδειγμα είναι βέβαια το τέχνασμα της ύφανσης και του ξηλώματος – μία πράξη που μετατρέπει μια παραδοσιακά γυναικεία δραστηριότητα σε εργαλείο πολιτικής διαχείρισης και αναβολής. Η Πηνελόπη χρησιμοποιεί τον χρόνο ως μέσο αντίστασης και δείχνει ότι η εξουσία δεν ασκείται μόνο μέσα από τη δύναμη αλλά και μέσα από την ευφυΐα, την αυτοσυγκράτηση και την επιμονή. Δεν είναι τυχαίο ότι συχνά θεωρείται πνευματικά ισότιμη με τον Οδυσσέα. Όπως εκείνος επιβιώνει με την ευστροφία του στα ταξίδια, έτσι κι εκείνη διατηρεί την Ιθάκη μέσα από τη δική της μορφή στρατηγικής. Η αναγνώρισή τους στο τέλος του έργου δεν είναι μόνο συνάντηση συζύγων αλλά και συνάντηση δύο ανθρώπων που άντεξαν μέσα από διαφορετικές διαδρομές.

Ταυτόχρονα, η Οδύσσεια παρουσιάζει πολλές ακόμη όψεις της γυναικείας παρουσίας. Η Αθηνά αποτελεί ίσως την πιο ισχυρή δύναμη καθοδήγησης ολόκληρης της αφήγησης· είναι εκείνη που προστατεύει, συμβουλεύει και οδηγεί την επιστροφή του ήρωα. Η Καλυψώ και η Κίρκη λειτουργούν ως μορφές που δοκιμάζουν τον Οδυσσέα μέσα από την αναστολή του ταξιδιού και την υπόσχεση μιας άλλης ζωής. Οι Σειρήνες, από την άλλη, δεν εκπροσωπούν απλώς τη γοητεία αλλά τον πειρασμό της απόλυτης γνώσης και της απομάκρυνσης από τον σκοπό. Έτσι, οι γυναίκες στην Οδύσσεια δεν παρουσιάζονται μονοδιάστατα. Είναι σύντροφοι, οδηγοί, πειρασμοί, προστάτιδες, φορείς σοφίας και δυνάμεις μεταμόρφωσης.

Ποια είναι η θέση του «ξένου» στην Οδύσσεια;

Η Οδύσσεια είναι, σε μεγάλο βαθμό, ένα έργο για την κίνηση, τη μετάβαση και τη συνάντηση με τον άλλον. Αν και ακολουθεί την πορεία του Οδυσσέα προς την επιστροφή στην Ιθάκη μετά τον Τρωικό Πόλεμο, ένας από τους βαθύτερους ηθικούς και κοινωνικούς της άξονες είναι η έννοια της ξενίας, της φιλοξενίας και της σωστής στάσης απέναντι στον ξένο.

Στον ομηρικό κόσμο, ο ξένος δεν αντιμετωπίζεται εξαρχής ως απειλή αλλά ως πρόσωπο που δικαιούται υποδοχή, τροφή, προστασία και σεβασμό. Η σχέση ανάμεσα στον οικοδεσπότη και τον φιλοξενούμενο δεν ήταν μια απλή πράξη καλών τρόπων· αποτελούσε ιερό δεσμό που βρισκόταν υπό την προστασία του Ξένιου Δία.

Αυτό σημαίνει ότι η υποδοχή του ξένου δεν ήταν μόνο κοινωνική υποχρέωση αλλά έκφραση πολιτισμού και ηθικής. Είναι χαρακτηριστικό ότι στην αρχαία ελληνική γλώσσα η λέξη «ξένος» δεν δήλωνε μόνο τον άγνωστο ή τον επισκέπτη, αλλά σήμαινε και τον φίλο που συνδεόταν με δεσμό φιλοξενίας. Μέσα από τη φιλοξενία γεννιόταν μια σχέση εμπιστοσύνης που μπορούσε να διατηρηθεί για γενιές.

Από την άλλη πλευρά, η παραβίαση της ξενίας παρουσιάζεται ως μία από τις σοβαρότερες ηθικές εκτροπές. Οι μνηστήρες στην Ιθάκη δεν κατηγορούνται μόνο επειδή επιδιώκουν τον γάμο με την Πηνελόπη· κατηγορούνται επειδή καταχρώνται τη φιλοξενία, καταλαμβάνουν τον οίκο, καταναλώνουν αγαθά που δεν τους ανήκουν και μετατρέπουν την υποδοχή σε κατάχρηση εξουσίας. Η τιμωρία τους αποκαθιστά όχι μόνο την οικογενειακή αλλά και την ηθική τάξη.

Ίσως όμως το πιο ενδιαφέρον στοιχείο είναι ότι ο ίδιος ο Οδυσσέας γίνεται επανειλημμένα ξένος. Ταξιδιώτης, ναυαγός, επαίτης, μεταμφιεσμένος επισκέπτης – περνά συνεχώς από τη θέση εκείνου που ζητά φιλοξενία και κατανόηση. Μέσα από αυτή τη διαρκή εναλλαγή ρόλων, η Οδύσσεια υπενθυμίζει ότι κανείς δεν βρίσκεται μόνιμα στη θέση του ισχυρού. Εν τέλει, το έργο προτείνει μια ιδέα που παραμένει εντυπωσιακά σύγχρονη: μια κοινωνία δεν κρίνεται μόνο από τη δύναμη ή την ευημερία της, αλλά από τον τρόπο με τον οποίο υποδέχεται εκείνον που έρχεται από αλλού. Γιατί ο ξένος στην Οδύσσεια δεν είναι απλώς ο άλλος – είναι μια πιθανή εκδοχή του εαυτού μας.