ΜΑΤΘΑΙΟΣ ΦΡΑΝΤΖΕΣΚΑΚΗΣ: Ο ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΔΕΝ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΣΙΩΠΑ ΑΠΕΝΑΝΤΙ ΣΤΙΣ ΑΝΙΣΟΤΗΤΕΣ ΚΑΙ ΤΙΣ ΓΕΝΟΚΤΟΝΙΕΣ

Με ένα σαφές κοινωνικό και πολιτικό πρόσημο που υπερβαίνει τα στενά όρια μιας κινηματογραφικής διοργάνωσης, το Φεστιβάλ Κινηματογράφου Χανίων (Chania Film Festival – CFF) ανοίγει τις πύλες του, επιβεβαιώνοντας τη μετεξέλιξή του σε έναν από τους πλέον επιδραστικούς πολιτιστικούς θεσμούς της ελληνικής περιφέρειας.

Σε συνέντευξή του ενόψει της έναρξης του 14ου Φεστιβάλ, ο γενικός διευθυντής του, Ματθαίος Φραντζεσκάκης, σκιαγραφεί τη φιλοσοφία μιας διοργάνωσης που γεννήθηκε στην Κρήτη το 2012, στην καρδιά της οικονομικής κρίσης, και κατόρθωσε, μέσα από τη συλλογική προσπάθεια και τη συμπόρευση με την τοπική κοινωνία, να συγκεντρώνει φέτος περίπου 300 ταινίες και εκατοντάδες καλεσμένους.

Με επίκεντρο το Πνευματικό Κέντρο Χανίων, το φεστιβάλ φέτος, στα 100 χρόνια από τη γέννηση του Νίκου Κουνδουρου και στα 101 χρόνια από τη γέννηση του Μάνου Χατζιδάκι, αποτίει φόρο τιμής στους κορυφαίους Κρήτες δημιουργούς, ενώ παρεμβαίνει με παρρησία στα διεθνή δρώμενα, προβάλλοντας τη φωνή της δοκιμαζόμενης Παλαιστίνης και καταγγέλλοντας τον κυνισμό της εξόντωσης αμάχων.

Στο διεθνές του σκέλος, το φεστιβάλ δημιουργεί δύο σημαντικές πολιτιστικές γέφυρες. Η πρώτη αφορά το αφιέρωμα στον Ούγγρο σκηνοθέτη Μπέλα Ταρ, με την τιμητική παρουσία και συναυλία του συνθέτη των ταινιών του, Μιχάι Βιγκ (Mihály Víg). Η δεύτερη αποτελεί μία πρωτοποριακή σύνδεση με την Κίνα, καθώς δώδεκα δημιουργοί συνοδεύουν τον διακεκριμένο καθηγητή animation Τζο Τσανγκ (Joe Chang) στα Χανιά, αναπτύσσοντας έναν γόνιμο διάλογο ανάμεσα στον κινεζικό, τον ελληνικό και τον κρητικό πολιτισμό.

Αναφερόμενος στην προοπτική του θεσμού για τα επόμενα χρόνια και με ορίζοντα τη συμπλήρωση δύο δεκαετιών πορείας, ο Ματθαίος Φραντζεσκάκης επισημαίνει τις δυσκολίες αλλά και τη σταθερή πυξίδα της εκπαίδευσης:

«Το Φεστιβάλ Κινηματογράφου Χανίων ανήκει σε εκείνους τους θεσμούς της χώρας που γεννήθηκαν πραγματικά “από τα κάτω”. Ξεκίνησε από την πρωτοβουλία μιας ομάδας ανθρώπων που ζούμε, εργαζόμαστε και δημιουργούμε στα Χανιά. Είναι εξαιρετικά δύσκολο —και το λέω ως απτή πραγματικότητα, χωρίς ίχνος γκρίνιας— να χτίζεις κάτι τέτοιο στην ελληνική περιφέρεια: να το κάνεις δυνατό, εξωστρεφές και διαρκώς εξελισσόμενο… Και, βέβαια, ταυτοτικό στοιχείο για εμάς παραμένει η εκπαίδευση. Δουλεύουμε όλο τον χρόνο με την εκπαίδευση και για την εκπαίδευση. Δεν είμαστε κινηματογραφική σχολή, αλλά πιστεύουμε ακράδαντα ότι οφείλουμε να έχουμε βαθιά επίδραση στην εκπαιδευτική διαδικασία, διαμορφώνοντας πιο συνειδητοποιημένους και κριτικούς —με “γιώτα”— θεατές».

Ακολουθεί η συνέντευξη με τον Ματθαίο Φραντζεσκάκη:

Το Φεστιβάλ Κινηματογράφου Χανίων έχει εξελιχθεί σε έναν από τους μεγαλύτερους πολιτιστικούς θεσμούς της περιφέρειας, με περίπου 300 ταινίες και εκατοντάδες καλεσμένους για φέτος. Κοιτώντας πίσω, ποιο θεωρείτε ότι είναι το μεγαλύτερο στοίχημα που κερδίθηκε και τι είναι αυτό που σας κρατά σε δημιουργική ένταση την παραμονή της έναρξης;
Είναι δύο πράγματα. Το πρώτο είναι σαφώς αυτό που παραμένει διαρκής αγωνία για εμάς: να μπορεί το Φεστιβάλ Κινηματογράφου Χανίων —το οποίο σχεδιάζεται, υποστηρίζεται και δημιουργείται από μια ομάδα ανθρώπων που ζουν και δημιουργούν εδώ— να διατηρεί συνεχή και ουσιαστική επαφή με την τοπική κοινωνία. Για εμάς αυτό μεταφράζεται στο ότι ανταποκρινόμαστε συνεχώς σε οποιοδήποτε κάλεσμα καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους, τόσο μέσα από τις δικές μας πρωτοβουλίες όσο και συμμετέχοντας σε οποιαδήποτε δράση αναπτύσσεται στην πόλη, δηλώνοντας παρόντες ως κινηματογραφική και οπτικοακουστική δύναμη.

Νομίζω ότι αυτό είναι κάτι που το πετυχαίνουμε και νιώθουμε πως επιστρέφει πίσω σε εμάς. Επιστρέφει μέσα από τη ζεστή αγκαλιά του κοινού, που μας δίνει δύναμη, αλλά και μέσα από τη συγκινητική συμμετοχή των ανθρώπων στη διοργάνωση: 159 εθελοντές είχαν καταγραφεί μέχρι προχθές το βράδυ — 159 άνθρωποι που δήλωσαν τη διάθεση να προσφέρουν λίγο ή πολύ από τον χρόνο τους. Από τη στιγμή που κάποιος μπαίνει στη διαδικασία να συμπληρώσει την αίτηση, αυτό αποτελεί για εμάς τεράστια τιμή. Κάτι σημαίνει για εκείνον, και σημαίνει πάρα πολλά για εμάς.

Από την άλλη πλευρά, υπάρχει η ίδια η ιστορική διαδρομή. Να θυμίσω ότι το Φεστιβάλ ξεκίνησε το 2012, στην καρδιά της βαθιάς κρίσης. Τότε λέγαμε, ανάμεσα σε όλα τα άλλα, ότι κανείς δεν πρέπει να μένει αμέτοχος σε ό,τι συμβαίνει γύρω μας. Ελπίζω, πιστεύω και παλεύω να συνεχίσουμε να λειτουργούμε με αυτό ακριβώς το πνεύμα.

Τα πρώτα χρόνια προσπαθήσαμε να σταθούμε δίπλα στην κοινωνία, λέγοντας πως κάποιοι από εμάς είχαμε την «πολυτέλεια» —γιατί πράγματι ήταν πολυτέλεια τότε— να απολαμβάνουμε το σινεμά και να ταξιδεύουμε δημιουργικά, την ώρα που συνάνθρωποί μας στερούνταν ακόμη και τα βασικά μέσα επιβίωσης. Ζητήσαμε τότε από τους θεατές μας, μικρούς και μεγάλους, να στηρίξουν συγκεντρώνοντας τρόφιμα, φτάνοντας σε σημείο να διανέμουμε 8 και 8,5 τόνους τροφίμων.

Κρίσιμο σημείο καμπής σε όλη αυτή την πορεία ήταν επίσης η περίοδος της πανδημίας. Επί τρεις συνεχόμενες διοργανώσεις, υπό καθεστώς αυστηρών περιορισμών και πρωτόγνωρων δυσκολιών, το Φεστιβάλ Κινηματογράφου Χανίων έμεινε ζωντανό και ανοιχτό: δεν ανέστειλε ποτέ την παρουσία του στις κινηματογραφικές αίθουσες. Αυτό ακριβώς το πείσμα έδωσε την απαραίτητη ώθηση για τη μετέπειτα ανάπτυξη και την οριστική εδραίωση του θεσμού.

Στο φετινό σας μήνυμα αναφέρεστε στην αναζήτηση της αξίας του «άυλου» απέναντι στην κυριαρχία των υλικών αγαθών, με το βλέμμα στραμμένο στον άνθρωπο. Πώς μεταφράζεται αυτή η φιλοσοφία στο φετινό πρόγραμμα; Και θα ήθελα ένα σχόλιο, καθώς βλέπουμε διεθνώς κινητοποιήσεις που θέτουν στο επίκεντρο το βιοτικό επίπεδο και τη δυσκολία επιβίωσης. Υπάρχει σύγκρουση μεταξύ του άυλου και του υλικού ή συνδέονται;
Θεωρώ ότι ο πολιτισμός δεν μπορεί να μένει αμέτοχος. Δεν μπορεί να μην έχει το βλέμμα του στραμμένο σε ό,τι συντελείται γύρω του. Δεν μπορεί να αποτελεί μια διαδικασία αποκομμένη, που δεν τροφοδοτείται και δεν ανατροφοδοτεί την κοινωνία — τουλάχιστον όπως αντιλαμβανόμαστε εμείς τον πολιτισμό.

Το πρόγραμμα και η φιλοσοφία του Φεστιβάλ Κινηματογράφου Χανίων, από την πρώτη μέρα μέχρι σήμερα, παραμένουν σταθερά προσανατολισμένα στον άνθρωπο. Αυτό είναι και το βασικό μας κριτήριο επιλογής ταινιών: ανεξαρτήτως είδους, φόρμας ή διάρκειας, αναζητούμε ταινίες όπου πρωταγωνιστεί ο άνθρωπος σε όλες του τις εκφάνσεις.

Δεν μπορούμε να στεκόμαστε αμέτοχοι μπροστά στις ανισότητες, στις βαθιές διαχωριστικές γραμμές και στα αδιέξοδα που βιώνουν οι νέοι άνθρωποι σήμερα — στα εμπόδια που αντιμετωπίζει ένας πολίτης το 2026 για να εξασφαλίσει ισότιμη πρόσβαση στην παιδεία, στην αξιοπρεπή διαβίωση ή στην κοινωνική συμμετοχή. Μέσα από τις ταινίες και τους δημιουργούς που προσκαλούμε, επιδιώκουμε να αναδείξουμε ακριβώς αυτές τις αγωνίες.

Αναφέρετε στο δελτίο Τύπου πως ο πολιτισμός οφείλει να μην είναι αμέτοχος, με αφορμή και την προβολή του ντοκιμαντέρ των Basel Adra, Yuval Abraham και Rachel Szor [σ.σ. ΝΑΖΑ]. Ποια είναι η θέση του Φεστιβάλ απέναντι στο Παλαιστινιακό ζήτημα; Θεωρείτε ότι ένα φεστιβάλ οφείλει να παίρνει καθαρή θέση σε τέτοια γεγονότα;
Συνδέοντάς το με το προηγούμενο ερώτημα για το άυλο: το υλικό αγαθό, επειδή είναι άμεσα χειροπιαστό, πολλές φορές μάς θαμπώνει και μας κάνει να παραβλέπουμε τη σημασία των άυλων αξιών —τη σχέση με την τέχνη, την ανθρώπινη επαφή, την αλληλεγγύη, το πώς γινόμαστε καλύτεροι άνθρωποι.

Υπό αυτή την έννοια, δεν μπορούμε να μένουμε αμέτοχοι μπροστά στις καταστροφές, στις τραγωδίες και στις γενοκτονίες που εκτυλίσσονται γύρω μας. Και θέλω να είμαι απολύτως σαφής: η έννοια της «παράπλευρης απώλειας» στον πόλεμο έχει μετατραπεί σε ένα κυνικό κλισέ. Λέγεται με περισσή ευκολία ότι «σε έναν πόλεμο υπάρχουν και παράπλευρες απώλειες», λες και η ανθρώπινη ζωή είναι απλώς ένας ψυχρός αριθμός σε μια στατιστική.

Στην εποχή του συνεχούς οπτικοακουστικού βομβαρδισμού, παρακολουθούμε συχνά εκ του ασφαλούς όσα συμβαίνουν. Εδώ όμως δεν μιλάμε για απλές απώλειες, αλλά για μια στοχευμένη εξόντωση αμάχων πληθυσμών που συντελείται μπροστά στα μάτια μας. Για εμάς, η προβολή αυτής της ταινίας αποτελεί πράξη στοιχειώδους ενσυναίσθησης: να αφουγκραστούμε πώς αποτυπώνεται αυτή η τραγωδία μέσα από τις μαρτυρίες και τα βιώματα των ίδιων των ανθρώπων που τη ζουν καθημερινά.

Η αυλαία του Φεστιβάλ ανοίγει με τον θρυλικό «Δράκο», σε μια ειδική προβολή που θα συνοδευτεί από τιμητική βράβευση στην οικογένεια του Νίκου Κούνδουρου. Γιατί επιλέξατε τον Κούνδουρο ως κεντρικό σημείο αναφοράς της φετινής διοργάνωσης και με ποιον τρόπο συνομιλεί ο «Δράκος» με τη σημερινή Ελλάδα;
[…] Καταρχάς, ανατρέχοντας στις προηγούμενες χρονιές, θα διαπιστώσετε ότι το Φεστιβάλ Κινηματογράφου Χανίων συνηθίζει να ανοίγει την αυλαία του με μια εμβληματική ταινία του ελληνικού κινηματογράφου. Δεν πρόκειται για μια τυχαία επιλογή νοσταλγίας, αλλά για μια συνειδητή απόφαση να συνομιλήσουμε ουσιαστικά με τη μνήμη, την ιστορία και το παρόν μας.

Ως φεστιβάλ θέλουμε να γεφυρώσουμε δύο πράγματα: από τη μία, να φέρουμε ξανά δίπλα μας, στη μεγάλη οθόνη, τον κλασικό καλό κινηματογράφο —πρώτα τον ελληνικό αλλά και τον διεθνή—, κάτι που έχουν στερηθεί οι γενιές κάτω των 40–45 ετών, καθώς συνήθως βλέπουν ταινίες μόνο σε μικρές οθόνες. Από την άλλη, θέλουμε να γεφυρώσουμε αυτή την κληρονομιά με τους νέους δημιουργούς και τις σύγχρονες παραγωγές. Θέλουμε, δηλαδή, να βρίσκονται εδώ οι γνωστοί και καταξιωμένοι άνθρωποι του σινεμά, αλλά ταυτόχρονα να δίνουμε χώρο στη νέα γενιά.

Για να καταλάβετε ακόμη καλύτερα αυτή τη γέφυρα: φέτος, για πρώτη φορά, εντάσσουμε στο πρόγραμμά μας πέντε μοναδικά VR ντοκιμαντέρ, τα οποία βρίσκονται στην αιχμή της τεχνολογίας. Διατηρούν, όμως, όλα τα ανθρωποκεντρικά χαρακτηριστικά που ανέφερα προηγουμένως, γιατί η όποια καινοτομία δεν μπορεί να αποτελεί αυτοσκοπό. Η καινοτομία είναι μέρος μιας διαδικασίας που οφείλει να έχει σαφή στόχευση και νόημα.

Γιατί «Δράκος», γιατί Νίκος Κούνδουρος και γιατί Μάνος Χατζιδάκις; Διότι όλα αυτά συναντιούνται φέτος με τη συμπλήρωση 100 χρόνων από τη γέννηση του Νίκου Κούνδουρου και 101 από τη γέννηση του Μάνου Χατζιδάκι. Πρόκειται για δύο Κρήτες δημιουργούς που άφησαν ανεξίτηλο αποτύπωμα στον πολιτισμό του τόπου μας. Ο «Δράκος» —σκηνοθετημένος από τον Κούνδουρο, σε μουσική Χατζιδάκι— παραμένει και σήμερα μια ταινία εξαιρετικά ζωντανή στις αναφορές της και στον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζει ακραίες ανθρώπινες συμπεριφορές. Επιπλέον, αναδεικνύει το τεράστιο μέγεθος του Ντίνου Ηλιόπουλου ως ηθοποιού, μέσα από έναν ρόλο μακριά από τη συνηθισμένη κωμική του εικόνα.

Προσεγγίζουμε τον Κούνδουρο μέσα από το ντοκιμαντέρ που υπογράφει ο επί χρόνια συνεργάτης και φίλος του, Γιάννης Σολδάτος —το οποίο θα προβληθεί την Πέμπτη—, αλλά και μέσα από μία ειδική έκδοση άνω των 300 σελίδων, με ολόκληρη την εργογραφία του και κείμενα φίλων και συνεργατών του. Ο Κούνδουρος, άλλωστε, δεν ήταν απλώς ένας σκηνοθέτης· ήταν ένας συνολικός δημιουργός που εκφράστηκε με πολλαπλούς τρόπους.

Αντίστοιχα, προσεγγίζουμε τον Μάνο Χατζιδάκι κινηματογραφικά την Παρασκευή, μέσα από τις δουλειές του Δημήτρη Βερνίκου, ο οποίος συμπορεύτηκε μαζί του για χρόνια.

Παράλληλα, εστιάζουμε σε ένα πολύ συγκεκριμένο ιστορικό στοιχείο: το πέρασμα του Χατζιδάκι από την Κρήτη. Ο Μάνος βρέθηκε στα Χανιά για δύο πολύ ιδιαίτερες διαλέξεις, βρέθηκε στο Ηράκλειο με τον θρυλικό Μουσικό Αύγουστο του ’81, βρέθηκε στα Ανώγεια με ένα πρωτοποριακό εγχείρημα που έφερε σε διάλογο την τοπική παράδοση με τη λόγια δημιουργία της εποχής. Ερχόμαστε σήμερα, σχεδόν 40 χρόνια μετά, να αποτιμήσουμε το αποτύπωμα αυτού του περάσματος: τι άφησε πίσω του και τι σχέσεις δημιούργησε με τους ανθρώπους του τόπου.

Υπάρχουν κάποιες στιγμές στο φετινό φεστιβάλ που θεωρείται ότι οι θεατές δεν πρέπει να χάσουν;
Προφανώς υπάρχουν πάρα πολλά στοιχεία στο πρόγραμμα, και καλούμε τον κόσμο να γεμίσει τις αίθουσες στο Πνευματικό Κέντρο καθημερινά. Όμως, δύο στιγμές παραμένουν κομβικές σε αυτή τη «γέφυρα» που περιέγραψα:

Πρώτον, το αφιέρωμα στον σπουδαίο Ούγγρο σκηνοθέτη [σ.σ. Μπέλα Ταρ / Πέτερ] και η τιμητική παρουσία του Μιχάι Βιγκ (Mihály Víg), του συνθέτη που έντυσε μουσικά τις ταινίες του, ο οποίος θα βρεθεί κοντά μας, θα τιμηθεί από το Φεστιβάλ και θα τον απολαύσουμε σε συναυλία.

Δεύτερον, μια πολύ ξεχωριστή πολιτιστική γέφυρα με την Κίνα: δώδεκα δημιουργοί συνοδεύουν τον Τζο Τσανγκ (Joe Chang) —σπουδαίο δημιουργό animation, πανεπιστημιακό δάσκαλο με 30ετή πορεία στον Καναδά—, ο οποίος έρχεται με δύο συναδέλφους του και εννέα μεταπτυχιακούς και διδακτορικούς φοιτητές. Θα έχουμε την ευκαιρία να ανταλλάξουμε στοιχεία ανάμεσα στους πολιτισμούς της Κίνας, της Ελλάδας και της Κρήτης, και να παρακολουθήσουμε εξαιρετικά προγράμματα ταινιών animation.

Θα μπορούσαμε να μιλήσουμε για πολλά περισσότερα – για το εκπαιδευτικό πρόγραμμα, την κριτική επιτροπή των εφήβων, τα μαθητικά και φοιτητικά βραβεία, αλλά και για τη σχέση του θεσμού με τους ντόπιους δημιουργούς. Κλείνοντας, λοιπόν: αν κάναμε αυτή τη συνέντευξη στα 20 χρόνια του Φεστιβάλ – σε έξι χρόνια από τώρα – τι θα θέλατε να έχει κατακτήσει ο θεσμός που σήμερα παραμένει ακόμη ζητούμενο;
Καταρχάς, εύχομαι να κάνουμε αυτή τη συνέντευξη κάθε χρόνο μέχρι τα 20 χρόνια, και να την κάνουμε ασφαλώς και στα 20!

Το Φεστιβάλ Κινηματογράφου Χανίων ανήκει σε εκείνους τους θεσμούς της χώρας που γεννήθηκαν πραγματικά «από τα κάτω». Ξεκίνησε από την πρωτοβουλία μιας ομάδας ανθρώπων που ζούμε, εργαζόμαστε και δημιουργούμε στα Χανιά. Είναι εξαιρετικά δύσκολο – και το λέω ως απτή πραγματικότητα, χωρίς ίχνος γκρίνιας – να χτίζεις κάτι τέτοιο στην ελληνική περιφέρεια: να το κάνεις δυνατό, εξωστρεφές και διαρκώς εξελισσόμενο.

Η συνεχής μας αγωνία είναι να κάνουμε σταθερά βήματα και να διαμορφώνουμε ένα στέρεο έδαφος ώστε να πηγαίνουμε κάθε χρόνο καλύτερα. Εύχομαι να διατηρήσουμε την ίδια δυναμική και το ίδιο πάθος, εξελίσσοντας το Φεστιβάλ σε έναν θεσμό με έντονο πολιτιστικό αλλά και κοινωνικό αποτύπωμα.

Και, βέβαια, ταυτοτικό στοιχείο για εμάς παραμένει η εκπαίδευση. Δουλεύουμε όλο τον χρόνο με την εκπαίδευση και για την εκπαίδευση. Δεν είμαστε κινηματογραφική σχολή, αλλά πιστεύουμε ακράδαντα ότι οφείλουμε να έχουμε βαθιά επίδραση στην εκπαιδευτική διαδικασία, διαμορφώνοντας πιο συνειδητοποιημένους και κριτικούς —με «γιώτα»— θεατές. Γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο σχεδιάζονται και υλοποιούνται όλες οι εκπαιδευτικές μας δράσεις.