Πρέσπα: Είμαστε ικανοί να την εντάξουμε στην UNESCO;

Συνάντηση στην Πρέσπα είχαν την περασμένη Παρασκευή οι υπουργοί Πολιτισμού Ελλάδας, Αλβανίας και Βόρειας Μακεδονίας για κοινή υποψηφιότητα της διασυνοριακής περιοχής των Πρεσπών στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO, ως αγαθού μικτής φυσικής και πολιτιστικής κληρονομιάς.

Το δίκτυο PrespaNet χαιρετίζει την πρωτοβουλία αναφέροντας πως δίνει μια σημαντική ευκαιρία να στραφεί ξανά η διεθνής προσοχή σε ένα κοινό τοπίο με εξαιρετική βιοποικιλότητα, πλούσια πολιτιστική κληρονομιά και ζωντανές παραδόσεις. Παράλληλα, μέσα από αυτή την πρωτοβουλία μπορεί να ενισχυθεί η συνεργασία για το μέλλον της περιοχής.

Ωστόσο πρέπει να σημειωθεί εδώ πως για να εγκριθεί μια περιοχή από την UNESCO (όπως έγινε στο παράδειγμα της Θάλασσας του Βάντεν που αναφέρεται παρακάτω), απαιτείται μια  ήδη εδραιωμένη και αποτελεσματική κοινή διαχείριση. Το PrespaNet επισημαίνει παρακάτω ότι, πρακτικά, δεν έχει νόημα να “κυνηγάμε” τον τίτλο της UNESCO όταν δεν εφαρμόζουμε τη Συμφωνία του 2010 που έχουμε ήδη υπογράψει, καθώς κινδυνεύουμε να χαθεί μια μεγάλη ευκαιρία.

Για να το εξηγήσουμε απλά, η υποψηφιότητα για την UNESCO είναι μια μεγάλη ευκαιρία, αλλά θα είναι αξιόπιστη μόνο αν τα τρία κράτη ενεργοποιήσουν αμέσως τους θεσμούς του Πάρκου Πρεσπών και αρχίσουν να προστατεύουν τη λεκάνη των λιμνών με πράξεις βάσει των υπαρχουσών δεσμεύσεών τους. Μάλιστα, το δίκτυο αναφέρει πως η προστασία της Πρέσπας αποτελεί επείγουσα ανάγκη και δεν μπορεί να περιμένει την ολοκλήρωση της διαδικασίας μιας μελλοντικής διεθνούς αναγνώρισης.

“Η υποψηφιότητα πρέπει να ενισχύσει εξαρχής τους θεσμούς, τη γνώση και τη συλλογική δράση που απαιτούνται για την προστασία της Πρέσπας. Η επιδίωξη ένταξης στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς αποκτά αξιοπιστία όταν τα τρία κράτη κάνουν πράξη την προστασία που έχουν ήδη υποσχεθεί για την κοινή αυτή λεκάνη και τους ανθρώπους της” επισημαίνει εύστοχα.

Να αναφέρουμε πως αυτή την περίοδο εξετάζεται και η πρόταση για ένταξη ολόκληρης της λεκάνης του Αώου/Vjosa στο πρόγραμμα της UNESCO (ως Περιοχή Αποθέματος Βιοσφαιρας – Biosphere Reserve ή ως Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς), ωστόσο εκκρεμεί η συμμετρική και αναλογική εφαρμογή των κοινών σχεδίων ανάμεσα σε Ελλάδα και Αλβανία καθώς όπως αναφέραμε, δεν μπορεί να υπάρξει διασυνοριακή υποψηφιότητα αν δεν υπάρχει ήδη σε λειτουργία ένα κοινό όργανο εποπτείας.

Η Μεγάλη Πρέσπα είναι ένας υγρότοπος διεθνούς σημασίας που προστατεύεται ήδη από τη Σύμβαση Ραμσάρ και το δίκτυο Natura, ενώ διαθέτει σημαντικά Βυζαντινά και Μεταβυζαντινά μνημεία πέριξ της λίμνης στα γεωγραφικά όρια και των τριών χωρών.

Όπως επισημαίνει αναλυτικά το PrespaNet:

“Η αναγνώριση της διασυνοριακής Πρέσπας ως αγαθού Παγκόσμιας Κληρονομιάς θα μπορούσε να αποφέρει ουσιαστικά οφέλη στον τόπο και στους ανθρώπους του: να ενισχύσει τη διεθνή προβολή της περιοχής, να διευρύνει την κοινωνική και πολιτική υποστήριξη για τη διαφύλαξη των λιμνών, της άγριας ζωής, των μνημείων και των πολιτιστικών τοπίων της και να συμβάλει στην κινητοποίηση τεχνογνωσίας, συνεργασιών και πόρων για την προστασία της. Θα μπορούσε επίσης να ενθαρρύνει μια κοινή προσέγγιση στην έρευνα, την παρακολούθηση και τη διαχείριση ολόκληρης της λεκάνης, ενώ η υποβολή εκθέσεων στην UNESCO και ο διεθνής έλεγχος θα μπορούσαν να ενισχύσουν τη λογοδοσία για την προστασία των αξιών της περιοχής.

Για τις τοπικές κοινότητες, η αναγνώριση θα μπορούσε να δημιουργήσει ευκαιρίες ανάπτυξης του τουρισμού φύσης και του πολιτιστικού τουρισμού, με προσεκτική διαχείριση και κοινή προσέγγιση στην ερμηνεία και την προβολή της κληρονομιάς της περιοχής. Θα μπορούσε επίσης να ενισχύσει το αίσθημα υπερηφάνειας για τις ποικίλες παραδόσεις της Πρέσπας και να ενδυναμώσει τους δεσμούς μεταξύ των κοινοτήτων των τριών χωρών.

Εξίσου πολύτιμη θα μπορούσε να αποδειχθεί η ίδια η διαδικασία προετοιμασίας της υποψηφιότητας. Η τεκμηρίωση των φυσικών και πολιτιστικών αξιών, η συμφωνία των τριών κρατών ως προς τις προτεραιότητες προστασίας και η ανάπτυξη ενός αποτελεσματικού κοινού συστήματος διαχείρισης θα μπορούσαν να ενισχύσουν την εμπιστοσύνη και να βελτιώσουν τη συνεργασία πολύ πριν από οποιαδήποτε απόφαση εγγραφής στον Κατάλογο. Η εμπειρία της Θάλασσας του Βάντεν (Wadden Sea), της διασυνοριακής περιοχής Παγκόσμιας Κληρονομιάς που μοιράζονται η Ολλανδία, η Γερμανία και η Δανία, καταδεικνύει πώς η διεθνής αναγνώριση μπορεί να στηριχθεί σε ένα εδραιωμένο πλαίσιο συνεργασίας μεταξύ γειτονικών χωρών.

Η Πρέσπα διαθέτει ήδη ένα τέτοιο πλαίσιο. Πριν από είκοσι έξι χρόνια, στις 2 Φεβρουαρίου 2000, οι πρωθυπουργοί των τριών κρατών δεσμεύτηκαν για την προστασία και τη βιώσιμη ανάπτυξη της περιοχής, κηρύσσοντας την ίδρυση του διασυνοριακού Πάρκου Πρεσπών. Το 2010, τα τρία παραλίμνια κράτη και η Ευρωπαϊκή Ένωση υπέγραψαν τη Συμφωνία για την Προστασία και τη Βιώσιμη Ανάπτυξη της Περιοχής του Πάρκου Πρεσπών, η οποία τέθηκε σε ισχύ το 2019.

Η Συμφωνία αναγνωρίζει ρητά τη φυσική και πολιτιστική σημασία της λεκάνης και προβλέπει θεσμούς για κοινή δράση.

Ωστόσο, το χάσμα μεταξύ αυτών των δεσμεύσεων και της εφαρμογής τους παραμένει μεγάλο.

Παρά τις πρόσφατες εργασίες για την επικαιροποίηση του Στρατηγικού Σχεδίου Δράσης, οι κοινοί θεσμοί εξακολουθούν να στερούνται τη σταθερή και ενεργό συμμετοχή των κρατών και τους πόρους που απαιτούνται ώστε τα σχέδια να μετατραπούν σε συντονισμένη δράση. Οι επανειλημμένες εκκλήσεις του PrespaNet για την αποτελεσματική λειτουργία και τη σταθερή χρηματοδότησή τους δεν έχουν οδηγήσει στην αναγκαία πρόοδο.

Η διαπίστωση αυτή δεν εκφράζει μόνο την άποψη των ΜΚΟ, αλλά αποτυπώνεται και στις συστάσεις της Σύμβασης Ραμσάρ προς τα τρία κράτη που στάλθηκαν νωρίτερα φέτος. Στο μεταξύ, η λεκάνη αντιμετωπίζει αυξανόμενες περιβαλλοντικές και κοινωνικές πιέσεις, ιδίως από την κλιματική αλλαγή και την πτώση της στάθμης των υδάτων. Η προστασία της Πρέσπας αποτελεί επείγουσα ανάγκη και δεν μπορεί να περιμένει την ολοκλήρωση της διαδικασίας μιας μελλοντικής διεθνούς αναγνώρισης.

Εξάλλου, οι σχετικές Επιχειρησιακές Κατευθυντήριες Οδηγίες της UNESCO απαιτούν από τα κράτη που προτείνουν μια διασυνοριακή έκταση να συστήσουν κοινή επιτροπή διαχείρισης ή ανάλογο όργανο για την εποπτεία του συνόλου της προτεινόμενης περιοχής. Η επανενεργοποίηση των θεσμών του Πάρκου Πρεσπών και η εξασφάλιση επαρκών πόρων για τη λειτουργία τους θα εξυπηρετούσαν, συνεπώς, τόσο την εφαρμογή της υφιστάμενης Συμφωνίας όσο και την προετοιμασία της υποψηφιότητας για ένταξη στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς.

Το PrespaNet καλεί τις τρεις κυβερνήσεις και την Ευρωπαϊκή Ένωση να συνδέσουν ρητά τη νέα πρωτοβουλία με την εφαρμογή της Συμφωνίας του 2010. Τα αρμόδια υπουργεία Πολιτισμού και Περιβάλλοντος πρέπει να συνεργαστούν στο πλαίσιο του Πάρκου Πρεσπών, με τη συμμετοχή των τοπικών αρχών, των φορέων διαχείρισης των προστατευόμενων περιοχών, των επιστημόνων, της κοινωνίας των πολιτών και των κατοίκων. Άμεσες προτεραιότητες πρέπει να είναι οι τακτικές συνεδριάσεις των κοινών οργάνων, η λειτουργία της Γραμματείας και της Ομάδας Εργασίας για τη Διαχείριση των Υδάτων, η σταθερή καταβολή χρηματικών εισφορών από τα Συμβαλλόμενα Μέρη για τη στήριξη της συνεργασίας και η συμφωνία σε ένα κοινό πρόγραμμα πρακτικών μέτρων, με σαφείς αρμοδιότητες, προθεσμίες και δημόσια λογοδοσία για την πρόοδο της εφαρμογής του.

Εν κατακλείδι, οποιαδήποτε μελλοντική διεθνής αναγνώριση – και, ιδίως, η μακρά διαδικασία προετοιμασίας της – πρέπει να συνδέεται άρρηκτα με την τετραμερή Συμφωνία του 2010 και την εφαρμογή της. Η υποψηφιότητα πρέπει να ενισχύσει εξαρχής τους θεσμούς, τη γνώση και τη συλλογική δράση που απαιτούνται για την προστασία της Πρέσπας. Η επιδίωξη ένταξης στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς αποκτά αξιοπιστία όταν τα τρία κράτη κάνουν πράξη την προστασία που έχουν ήδη υποσχεθεί για την κοινή αυτή λεκάνη και τους ανθρώπους της”.

Να πούμε εδώ πως την περασμένη Παρασκευή οι Υπουργοί συμφώνησαν να προχωρήσουν οι απαραίτητες προετοιμασίες για την από κοινού υποβολή υποψηφιότητας της περιοχής των Πρεσπών για την εγγραφή της στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO, ως Μεικτού Αγαθού, συνεργαζόμενοι στο απαραίτητο επιστημονικό, τεχνικό και θεσμικό έργο, σύμφωνα με τις διαδικασίες και τις απαιτήσεις της Σύμβασης της UNESCO για την Παγκόσμια Κληρονομιά, ως το 2030. Η περιοχή των Πρεσπών βρίσκεται στον Ενδεικτικό Κατάλογο της Ελλάδας από το 2003.

Στο τεχνικό σκέλος της συνάντησης, θεσμικοί εκπρόσωποι ανέδειξαν τη φυσική και πολιτιστική αξία της περιοχής των Πρεσπών, καθώς και τα βασικά στάδια για την προετοιμασία και την υποβολή της κοινής διακρατικής υποψηφιότητας ως το 2030: Τη συγκρότηση της διακρατικής ομάδας εργασίας, την εγγραφή της υποψηφιότητας στους Εθνικούς Ενδεικτικούς Καταλόγους, την προκαταρκτική αξιολόγηση από το ICOMOS και τη Διεθνή Ένωση για τη Διατήρηση της Φύσης (International Union for Conservation of Nature – IUCN), την κατάρτιση του φακέλου υποψηφιότητας και την τελική εξέτασή του από την Επιτροπή Παγκόσμιας Κληρονομιάς. Η προεργασία και οι συμφωνίες υπάρχουν καθώς και ο “οδηγός”, μένει όμως να δούμε σε τι βαθμό θα εφαρμοστούν.

Το PrespaNet είναι έναν δίκτυο που συγκροτείται από τις ΜΚΟ Macedonian Ecological Society (Βόρεια Μακεδονία), Protection and Preservation of Natural Environment in Albania (Αλβανία) και Εταιρία Προστασίας Πρεσπών (Ελλάδα), οι οποίες συνεργάζονται για την προστασία και τη βιώσιμη ανάπτυξη στη λεκάνη των Πρεσπών και πέρα από αυτήν.