Υπεργολάβος ή αρχιτέκτονας; Η Ελλάδα μετά την Πνύκα

Τον Φεβρουάριο, στη Διάσκεψη Ασφαλείας του Μονάχου, ο Μάρκο Ρούμπιο διατύπωσε το δόγμα: μια Δύση που επανασυνδέεται με τις χριστιανικές της ρίζες και θέλει συμμάχους ισχυρούς και περήφανους.

Οκτώ μήνες αργότερα, από την Πνύκα, του έδωσε ιστορικό βάθος. Με φόντο τον Παρθενώνα, επικαλέστηκε τον αρχαίο «θυμό», τη φλόγα του πάθους και της υπερηφάνειας. Είδε την Ευρώπη ικανή να αφυπνιστεί από μακρό λήθαργο. Την Ελλάδα την ανακήρυξε «υπόδειγμα συμμάχου». Η Αθήνα φιλοξένησε την παράσταση. Το έργο, όμως, δεν το συνυπέγραψε.

Δύο ομιλίες, μία γραμμή. Η Αμερική δεν παραιτείται από τη Δύση. Επαναδιατυπώνει ενεργά το παγκόσμιο αφήγημά της. Ακόμη κι αν η ρητορική απομακρυνθεί από την πολωτική, εθνικά και θρησκευτικά φορτισμένη εκδοχή της, ο πυρήνας θα μείνει: η διεκδίκηση του δικαιώματος να ορίζεις τι σημαίνει «Δύση». Όπως έδειξε ο Ψυχρός Πόλεμος και επιβεβαιώνει ο ανταγωνισμός με την Κίνα, οι συστημικές αναμετρήσεις κρίνονται και στο πεδίο της κουλτούρας. Η ήπια ισχύς, επισήμανε πέρυσι η πρόεδρος του Institut français Εύα Νγκουγιέν Μπιν, δεν είναι όπλο των αδυνάμων, αλλά ανέκαθεν των μεγάλων δυνάμεων, με πρώτες τις ΗΠΑ.

Για την Ελλάδα, λοιπόν, δεν ανοίγει κενό προς κατάληψη. Διεξάγεται μια διελκυστίνδα για το περιεχόμενο της δυτικής ταυτότητας, όπου η χώρα δικαιούται να μετέχει ως συνδιαμορφωτής, όχι ως απλός αποδέκτης. Κι όμως, μένει ηχηρά απούσα. Γιατί; Λόγω ελλείμματος δημόσιας διπλωματίας και στρατηγικής αφήγησης, που στοιχίζει στην επίσης απούσα ενεργητική διαπραγμάτευση.

Η Πνύκα αντιλέγει. Προσφέρθηκε απλόχερα, άνευ «έκπτωσης» στα εξοπλιστικά των 4 δισ. δολαρίων. Εκεί, ωστόσο, οι Αθηναίοι δεν χειροκροτούσαν. Αντιπαρατίθεντο και έλεγχαν την εξουσία. Στον Επιτάφιο, ο Περικλής, που μνημόνευσε ο Ρούμπιο, τόνιζε ότι τις πράξεις δεν τις βλάπτει η συζήτηση, αλλά η απουσία της.

Εδώ ακριβώς βρίσκεται το στρατηγικό ρίσκο για την Αμερική: η απαξίωση του δημοκρατικού υποδείγματος που χτίστηκε επί δεκαετίες, σε παγκόσμια κλίμακα. Δύο μέρες μετά την ομιλία, η Νορβηγική Επιτροπή Νόμπελ υπενθύμισε: «Η ειρήνη απαιτεί δικαιοσύνη». Καμία ηγεμονία δεν επιβίωσε μόνο με επίδειξη ισχύος.

Κι αν η ηγεμονία έχει καθήκοντα, η συμμαχία θεμελιώνει δικαιώματα. Μήπως η Δύση εκχώρησε υπερβολικά μονόπλευρα στην Ελλάδα τη φύλαξη της «δυτικής λίμνης» χωρίς αντίστοιχο λόγο στη διαμόρφωσή της; Ελλείψει αξιόπιστης εναλλακτικής στρατηγικού προσανατολισμού, η Αθήνα οφείλει να συνδιαμορφώνει, όχι να παραλαμβάνει έτοιμη, την πολιτική των εταίρων έναντι του αναθεωρητικού γείτονα: πρώτα διαπραγμάτευση τολμηρού οράματος με Αμερικανούς και Ευρωπαίους για μια εκλογικευμένη Τουρκία, μετά η Άγκυρα. Ο εξωστρεφής πατριωτισμός, όχι η επιθετικότητα, ενίσχυσε ιστορικά τη θέση της χώρας.

Ιδού το ελληνικό παράδοξο: καλή εικόνα χωρίς επιρροή, απέναντι σε κακή εικόνα με επιρροή. Το απόθεμα ισχύος, ταυτοτικό και όχι θεσμικό, υπάρχει. Λείπει ο μηχανισμός. Το 2015, η συμβολική μας βαρύτητα κινητοποίησε φιλελληνικές φωνές υπέρ της παραμονής στο ευρώ. Σήμερα, στην επαναπροσέγγιση Τουρκίας–Δύσης, μένει ανενεργή. Ανάλογα, στον πόλεμο ΗΠΑ και Ισραήλ με το Ιράν, η Αθήνα, αποδεκτή από όλους, άφησε ανεκμετάλλευτη τη διεκδίκηση διαμεσολαβητικού ρόλου, μόχλευση που θα αντιστάθμιζε την τουρκική αναβάθμιση.

Το ζητούμενο είναι θεσμός: μια μόνιμη πλατφόρμα πολιτιστικής διπλωματίας με δύο πτέρυγες. Η θρησκευτική-δικτυακή θα αξιοποιεί το Φανάρι, τα λοιπά Πατριαρχεία και το Άγιο Όρος ως διαπραγματευτικά ερείσματα σε Βαλκάνια, Μέση Ανατολή και Αφρική. Η δεύτερη, της σύγχρονης δημιουργίας, θα υπερβαίνει το τρίπτυχο ήλιου-θάλασσας-αρχαιοτήτων, αφηγούμενη τον ρόλο του συνδιαμορφωτή. Με προϋπολογισμό και στέγη, η πλατφόρμα θα αναπληρώνει την απουσία ισχυρών λόμπι και θα αποτελεί δυνητικό μηχανισμό έντιμης διαμεσολάβησης εντός της Δύσης. Κλειδί: η στρατηγική επικοινωνία ως συστατικό του σχεδιασμού εθνικής ασφάλειας, όχι επίθεμα εκ των υστέρων.

Με ποια ιδιότητα θέλει να συστηθεί η Ελλάδα εκτός συνόρων; Ως αναλώσιμος υπεργολάβος ή ως προνοητικός αρχιτέκτονας; Οι πρώτοι, πολυάριθμοι. Οι δεύτεροι, σπάνιοι. Σε περιβάλλον ρήξεων, ανατροπών αλλά και διευθετήσεων, απαιτούνται γνώση, στιβαρότητα, αυτοπεποίθηση και φιλότιμο.

Ο Αλέξης Τσίπρας ανέβηκε πρόσφατα στη Σιμωνόπετρα. Άξιζε να προσκαλέσει τον Ρούμπιο στο μπαλκονάκι, να διορθώσει τον «θυμό» του, που στον Πλάτωνα υπακούει στον λόγο, και να του δείξει τι παρέλειψε: το ζωντανό Βυζάντιο. Η θρησκευτική διπλωματία, που είχε στηρίξει ως πρωθυπουργός, ανοίγει δρόμους απρόσιτους στις πρεσβείες. Το εθνικό αφήγημα δεν έχει ιδεολογικά σύνορα. Η Ελλάδα δεν δικαιούται να μένει βουβή και αμέτοχη. Ούτε θεατής.

* Ο Σωτήρης Σέρμπος είναι Καθηγητής Διεθνούς Πολιτικής στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης.