Πνευστά από ζάχαρη, υφάσματα που παίζουν μουσική: Τι συμβαίνει στην Tate;

Μπαίνοντας στην Turbine Hall της Tate Modern, συναντάς ένα μακρύ μεταλλικό πνευστό να κρέμεται πάνω από τη ράμπα. Είναι ένα karnay, τελετουργικό όργανο από το Ουζμπεκιστάν. Δίπλα του αιωρούνται δύο κατασκευές, φτιαγμένες με τρισδιάστατη εκτύπωση. Πιο μέσα, μεγάλα τύμπανα και γκονγκ κρέμονται ανάμεσα σε μπαμπού. Υφάσματα μήκους είκοσι μέτρων κατεβαίνουν από ψηλά. Στο δάπεδο, πέτρες προσκαλούν τους επισκέπτες να καθίσουν και να κοιτάξουν προς τα πάνω.

Η περιγραφή στον Guardian σκιαγραφεί ένα έργο κάπως… ασύνδετο, όμως πίσω από αυτή την εικαστική εγκατάσταση υπάρχει ένα δυνατό κόνσεπτ. Πρόκειται για το «Hold» του Λιβανέζου καλλιτέχνη και συνθέτη Ταρέκ Ατουί, ένα έργο που εγκαινιάστηκε στις 13 Οκτωβρίου και θα παραμείνει στην Tate Modern έως τις 11 Απριλίου 2027, στο πλαίσιο της σειράς Hyundai Commission.

Τα αντικείμενα της εικαστικής εγκατάστασης συνδέονται σε ένα σύστημα που παράγει και επεξεργάζεται ήχους. Ένας ελεγχόμενος από υπολογιστή μηχανισμός διοχετεύει αέρα στα πνευστά. Μικρόφωνα συλλέγουν όσα ακούγονται στην αίθουσα και λογισμικό τα επεξεργάζεται, επιστρέφοντάς τα στη σύνθεση. Οι φωνές των επισκεπτών μπορούν επίσης να μπουν στο έργο.

Ταρέκ Ατουί: Ο ήχος είναι ένα φυσικό φαινόμενο

Η εγκατάσταση αφουγκράζεται τον χώρο στον οποίο βρίσκεται. Ένας ήχος παράγεται, καταγράφεται και επιστρέφει αλλαγμένος. Προστίθεται στους επόμενους και η σύνθεση συνεχίζει να μεταβάλλεται. Στη διάρκεια της έκθεσης, προσκεκλημένοι μουσικοί θα συνδέονται με το σύστημα και θα παίζουν μέσα του.

Ποιος θα έφτιαχνε ένα πνευστό από ζάχαρη;

Ο Ταρέκ Ατουί είναι ένας πολύ ιδιαίτερος σύγχρονος καλλιτέχνης. Γεννήθηκε στη Βηρυτό το 1980, μετακόμισε στη Γαλλία το 1998 και σπούδασε ηχητική τέχνη και ηλεκτροακουστική μουσική. Ζει στο Παρίσι και δουλεύει με μουσικούς και τεχνίτες, κατασκευάζοντας όργανα που λειτουργούν συγχρόνως ως γλυπτά. Στη διαδρομή του περιλαμβάνονται η documenta του Κάσελ το 2012 και η Μπιενάλε της Βενετίας το 2019.

Για τα τρισδιάστατα εκτυπωμένα πνευστά της Tate συνεργάστηκε με το αρχιτεκτονικό γραφείο του Arthur Mamou-Mani. Το υλικό τους συνδυάζει ζάχαρη με σκόνη μπαμπού. Η επιλογή της ζάχαρης παραπέμπει και στον Henry Tate, τον βαρόνο της ζάχαρης που χρηματοδότησε την ίδρυση της Tate.

Ακόμη πιο ασυνήθιστη είναι η λειτουργία των υφασμάτων, που αναπτύχθηκαν σε συνεργασία με την Issey Miyake. Φτιαγμένα από ιαπωνικό χαρτί washi και βαμβάκι, τα υφάσματα καλύπτονται με ειδική βαφή με άνθρακα, ώστε να λειτουργούν σαν καλώδια που μεταφέρουν ηλεκτρικό ρεύμα σε πολύ χαμηλή τάση.

Συνδεδεμένα με συνθεσάιζερ, συμμετέχουν στην παραγωγή μπάσων. Κατεβαίνουν από την οροφή μέχρι το δάπεδο και λειτουργούν σαν αισθητήρες, ανταποκρινόμενα στα ρεύματα αέρα της αίθουσας. Ο Ατουί παρομοιάζει την ευαισθησία τους με τη δερμάτινη μεμβράνη ενός τυμπάνου που απορροφά την υγρασία. Αυτή η ανταπόκριση στο περιβάλλον τα μετατρέπει σε γεννήτριες μπάσων. Όπως εξηγεί στο The Art Newspaper, βλέπει την Turbine Hall σαν ένα δοχείο ήχου, έναν χώρο που μπορεί να μας μεταφέρει κάπου αλλού.

Ο Ατουί επέλεξε τα όργανα λαμβάνοντας υπόψη την αντήχηση της αίθουσας. Όπως εξηγεί στο The Art Newspaper, οι μεγάλοι ήχοι των τυμπάνων και των πνευστών αξιοποιούν την ηχώ της. Η αρχιτεκτονική συμμετέχει έτσι σε όσα ακούμε.

Όσα του έμαθαν οι κωφοί για την ακοή και τα παιδιά στους καταυλισμούς

Αυτή η σκέψη αναπτύχθηκε μέσα από τη συνεργασία του με κωφούς μαθητές του Al Amal School for the Deaf στη Σάρτζα. Το 2012 άρχισε τα εργαστήρια που εξελίχθηκαν στο έργο WITHIN, το οποίο παρουσιάστηκε στην Μπιενάλε της πόλης το 2013.

Σε μια άσκηση, οι μαθητές παρακολουθούσαν βίντεο ντράμερ ακουμπώντας τα χέρια τους σε ένα τραπέζι ή στον κώνο ενός ηχείου. Αισθάνονταν τις δονήσεις και παρακολουθούσαν τις κινήσεις που τις προκαλούσαν. Οι κωφοί συνεργάτες του περιέγραψαν τη σημασία της αφής στη δική τους εμπειρία του ήχου, αλλά και τις πληροφορίες που τους έδινε η όραση.

Από αυτή την έρευνα προέκυψε το Zero Point Nine, ένα όργανο που συνδέει τις κινήσεις των χεριών και των δαχτύλων με χαμηλές συχνότητες. Ο εκτελεστής στέκεται επάνω στην κατασκευή και αισθάνεται την απόκριση των κινήσεών του. Η συνεργασία οδήγησε τον Ατουί να ξανασκεφτεί και τον εκθεσιακό χώρο, δίνοντας σημασία στο τι μπορεί κανείς να αγγίξει και στο πόσο καθαρά βλέπει τις χειρονομίες των άλλων.

Ήδη από το 2005, ο Ατουί δούλευε και με παιδιά σε παλαιστινιακούς προσφυγικούς καταυλισμούς στον Λίβανο. Για το εκπαιδευτικό πρόγραμμα Empty Cans ανέπτυξε λογισμικό που τους επέτρεπε να δημιουργούν και να χειρίζονται ήχο και βίντεο με χειριστήρια PlayStation και Wii. Ένα εργαλείο που γνώριζαν από τα παιχνίδια τούς έδινε τη δυνατότητα να πειραματιστούν με τη μουσική, χωρίς να χρειάζεται πρώτα να μάθουν κάποιο όργανο. Το πρόγραμμα ταξίδεψε αργότερα και σε προάστια του Καΐρου.

Μια performance του Tarek Atoui είχε ρίξει την αυλαία στα Αισχύλεια 2015

Στο The Ground, που παρουσιάστηκε στη Βενετία το 2019, ένα κλαδί έτριβε ένα κεραμικό αγγείο και ελέγχε ένα έγχορδο στην άλλη πλευρά του χώρου. Ένα πικάπ διάβαζε έναν κεραμικό δίσκο, παράγοντας ρυθμούς και μπάσα. Οι κατασκευές επικοινωνούσαν μεταξύ τους, με αφετηρία την παρατήρησή του στις διασυνδεδεμένες δεξαμενές ιχθυοκαλλιέργειας γύρω από την κινεζική πόλη Γκουανγκτζόου.

Στο έργο Waters’ Witness συγκέντρωσε ηχογραφήσεις από λιμάνια, δουλεύοντας κοντά στο νερό και κάτω από την επιφάνειά του. Το 2015, στα Αισχύλεια, παρουσίασε το I/E Elefsis στο Παλαιό Ελαιουργείο, σε επιμέλεια της ομάδας locus athens. Μαζί με τον Chris Watson, που ειδικεύεται στις ηχογραφήσεις περιβάλλοντος, συνέλεξε ήχους από τον αρχαιολογικό χώρο και τη θάλασσα, αλλά και από το λιμάνι και το ίδιο το εγκαταλελειμμένο βιομηχανικό κτίριο.

Για το The Reverse Collection, έδωσε σε οργανοποιούς ηχογραφήσεις παλαιών μουσικών οργάνων, χωρίς να τους δείξει τα ίδια τα αντικείμενα. Εκείνοι κατασκεύασαν καινούργια, προσπαθώντας να αποδώσουν όσα άκουγαν. Ο ήχος προηγήθηκε της μορφής.

Οι πρώτες κριτικές, πάντως, δείχνουν ότι το «Hold» διχάζει και δεν αρέσει σε όλους. Οι Times για παράδειγμα το συγκαταλέγουν στις πρόσφατες αποτυχημένες εγκαταστάσεις της αίθουσας. Ο Ατουί, πάντως, αφήνει το έργο ανοιχτό στους μουσικούς που θα παίξουν μέσα του και στους επισκέπτες που θα προσθέσουν, ακόμη και άθελά τους, τη δική τους φωνή.