Όταν ο ξένος δεν χωρά ούτε στο νεκροταφείο

Μπορεί μια μαύρη κωμωδία να μιλήσει για την προσφυγιά, τον θάνατο και την ανθρώπινη αδιαφορία με περισσότερη δύναμη από ένα πολιτικό κήρυγμα; Το «Θαύμα» του Giuseppe Massa επιστρέφει στο Θέατρο Τέχνης, σε σκηνοθεσία Νικολέτας Φιλόσογλου, θέτοντας ένα ενοχλητικό ερώτημα: πόσο χώρο είμαστε διατεθειμένοι να παραχωρήσουμε στον ξένο;

Ένας άνθρωπος έχει χάσει τη ζωή του στη θάλασσα. Το νερό ξεβράζει τη σορό του και δύο αδέλφια, που εργάζονται ως νεκροθάφτες, καλούνται να τον θάψουν. Μόνο που στο νεκροταφείο υπάρχουν δύο τελευταίες κενές θέσεις. Και τις θέλουν για τον εαυτό τους.

Τι γίνεται με τον νεκρό; Πού θα τον βάλουν; Πώς θα απαλλαγούν από αυτόν χωρίς να χάσουν το δικό τους μελλοντικό δικαίωμα σε μια θέση κάτω από τη γη;
Ακόμη και στον θάνατο, ο ξένος περισσεύει.

Πάνω σε αυτή την παράλογη και συνάμα τρομακτικά αναγνωρίσιμη συνθήκη χτίζει ο Ιταλός συγγραφέας Giuseppe Massa το «Θαύμα», μια μαύρη κωμωδία που χρησιμοποιεί το γκροτέσκο, τη σάτιρα και το λαϊκό χιούμορ για να μιλήσει για μία από τις μεγαλύτερες αντιφάσεις της εποχής μας: την ευκολία με την οποία οι κοινωνίες επικαλούνται την ανθρωπιά και τη δυσκολία τους να την κάνουν πράξη.

Το έργο παρουσιάζεται στη σκηνή της Φρυνίχου του Θεάτρου Τέχνης Καρόλου Κουν, σε σκηνοθεσία και δραματουργική επεξεργασία της Νικολέτας Φιλόσογλου, με τους Θανάση Δήμου και Παναγιώτη Παναγόπουλο στους δύο πρωταγωνιστικούς ρόλους.

Ένας νεκρός πρόσφυγας, δύο νεκροθάφτες και η ανθρωπιά που αναζητείται

Το «Θαύμα» δεν μιλά για τη μετανάστευση μέσα από αριθμούς, πολιτικές εξαγγελίες ή στατιστικές. Επιλέγει κάτι πολύ πιο απλό και πολύ πιο σκληρό: έναν νεκρό άνθρωπο που δεν έχει πού να ταφεί.
Η απουσία χώρου στο νεκροταφείο γίνεται μια πικρή αλληγορία για την απουσία χώρου στις συνειδήσεις μας. Ο μετανάστης, ο πρόσφυγας, ο εκτοπισμένος αντιμετωπίζεται ως πρόβλημα ακόμη κι όταν δεν μπορεί πια να διεκδικήσει τίποτα.

Οι δύο νεκροθάφτες αναζητούν λύσεις, επινοούν δικαιολογίες, καταφεύγουν σε ολοένα πιο παράλογες σκέψεις. Και μέσα από τις κωμικοτραγικές τους αντιδράσεις αποκαλύπτεται ένας μηχανισμός βαθιά πολιτικός: η τάση να αντιμετωπίζεται η ανθρώπινη αξιοπρέπεια ως ζήτημα διαχείρισης.

Το ερώτημα δεν είναι πλέον μόνο αν έχουμε χώρο για τους ζωντανούς. Είναι αν είμαστε πρόθυμοι να αναγνωρίσουμε την ανθρώπινη υπόσταση ακόμη και των νεκρών.

Γραμμένο το 2016, σε μια περίοδο κατά την οποία η Μεσόγειος βρισκόταν στο επίκεντρο των μεγάλων προσφυγικών διαδρομών, το έργο παραμένει οδυνηρά επίκαιρο. Οι πόλεμοι, οι διώξεις, οι οικονομικές ανισότητες και η κλιματική κρίση εξακολουθούν να αναγκάζουν ανθρώπους να εγκαταλείπουν τις πατρίδες τους, ενώ το αίτημα της αλληλεγγύης συνεχίζει να δοκιμάζεται.

Το γέλιο ως παγίδα της συνείδησης

Η Νικολέτα Φιλόσογλου προσεγγίζει το έργο διατηρώντας το σουρεαλιστικό και γκροτέσκο ύφος του. Δεν επιχειρεί να αφαιρέσει το χιούμορ από μια ιστορία με τόσο σκοτεινό πυρήνα. Αντίθετα, το αναδεικνύει ως βασικό εργαλείο της θεατρικής αφήγησης.
Οι Θανάσης Δήμου και Παναγιώτης Παναγόπουλος ενσαρκώνουν δύο αδέλφια που ακροβατούν ανάμεσα στο γελοίο και στο αποτρόπαιο, στο κωμικό και στο τραγικό. Δύο πρόσωπα που δεν είναι απλώς φορείς μιας παράλογης κατάστασης, αλλά καθρέφτες μιας κοινωνίας η οποία συχνά αδυνατεί να αναγνωρίσει την ίδια της τη σκληρότητα.

Μια επιστροφή με ιδιαίτερη σημασία

Για τη Νικολέτα Φιλόσογλου, η παρουσίαση της παράστασης στο Θέατρο Τέχνης έχει και προσωπικό βάρος. Στην ίδια σκηνή, τον Οκτώβριο του 2019, είχε παρακολουθήσει το έργο σε σκηνοθεσία του ίδιου του Giuseppe Massa.

Επτά χρόνια αργότερα, επιστρέφει στον χώρο όπου γεννήθηκε η επιθυμία της να το σκηνοθετήσει.
Η διαδρομή της παράστασης πέρασε προηγουμένως από υπαίθριους χώρους, πλατείες, πάρκα και θέατρα, αναζητώντας τη συνάντηση της ιστορίας με τη συλλογική μνήμη της Μεσογείου. Με λιτά σκηνικά μέσα, κυρίως ένα ποδήλατο και ένα φέρετρο, η παράσταση αφήνει το βάρος να πέσει στους ηθοποιούς και στη δύναμη της αλληγορίας.

Με αφορμή αυτή την επιστροφή, η Νικολέτα Φιλόσογλου έγραψε αποκλειστικά για το NEWS 24/7 ένα προσωπικό σημείωμα με τίτλο «Οδηγίες χρήσης για ένα Θαύμα».

“Το «Θαύμα» του Giuseppe Massa είναι μια λαϊκή κωμωδία που ακουμπά πάνω σε κάτι αβάσταχτο. Δύο αδέλφια νεκροθάφτες, δύο τελευταίες θέσεις σε ένα νεκροταφείο κι ένας νεκρός ξένος που έρχεται να διαταράξει τη βολή τους. Του αναλογεί μία θέση ανάμεσά τους;

Σκεπτόμενη τη σκηνική λειτουργία αυτών των δύο προσώπων, επιστρέφω σε μια σκέψη του Jean Starobinski για τον κλόουν που εδώ θα ταίριαζε στο νεκρό ξένο. «Ο κλόουν είναι εκείνος που έρχεται από αλλού. Ένας παρείσακτος που αναδύεται από έναν άλλο χώρο, διασχίζει τα απαγορευμένα σύνορα και εισβάλλει στον δικό μας κόσμο, μεταφέροντας μαζί του κάτι από τη σκοτεινή περιοχή που έχουμε εξοστρακίσει. Κι όμως, όταν αυτή η σκοτεινή δύναμη ενσαρκώνεται στο παιχνίδι, η παλιά συμφορά ελαφραίνει και απελευθερώνεται μέσα στο γέλιο» αναφέρει η Νικολέτα Φιλόσογλου στο NEWS 24/7.

Και συνεχίζει: “Ο Θανάσης Δήμου και ο Παναγιώτης Παναγόπουλος είναι δύο θεατρίνοι-σαλτιμπάγκοι. Δύο ηθοποιοί-δημιουργοί που αναλαμβάνουν να περάσουν διαρκώς τα σύνορα ανάμεσα στο κωμικό και το τραγικό, στο παιχνίδι και στον τρόμο, στο γελοίο και στο αποτρόπαιο.

Ο παραλογισμός αποκτά μορφή. Γίνεται άλλοτε παρείσακτος και άλλοτε εξιλαστήριο θύμα, άλλοτε άλμα προς τα πάνω και άλλοτε πτώση στην άβυσσο. Οι μορφές εναλλάσσονται και οι ρόλοι μετακινούνται.
Θύματα ή θύτες; Οι δύο νεκροθάφτες μετακινούνται διαρκώς από τη μία θέση στην άλλη.

Το 2016 ο Giuseppe καταγράφει την εμπειρία του εκτοπισμένου. Μέσα από την επινοητική του φαντασία φέρνει στη σκηνή εκείνον που έχει τεθεί έξω από τα όρια της κοινότητας. Γράφει μια μαύρη κωμωδία. Γράφει μια σάτιρα. Γράφει για τους νεκρούς. Γράφει για τους παράλογους ζωντανούς. Γελάει άραγε γράφοντας; Βλέπω για μια στιγμή τον θεατή να αποσπάται από τον εαυτό του και να γελάει ακόμη και με τις ίδιες του τις τύψεις.

Ο Βασίλης Παπαβασιλείου παρομοίαζε το θέατρο με τσιμπούρι. Το θέατρο ως τέχνη έχει νόημα μόνο ως «αγωγός τύψης». Τύψεις της συνείδησης. Μια μύγα που δεν αφήνει το μέσα μας να βαλτώσει. Έγραφε ακόμη πως το θέατρο μπορεί να λειτουργήσει μόνο ως πρόσχημα, ως παγίδα. «Κάνω θέατρο σημαίνει στήνω ενέδρα στη συνείδηση του θεατή μου, προϋποθέτοντας βέβαια ότι διαθέτει συνείδηση, ότι η συνείδησή του δεν σφαγιάστηκε στον βωμό της είδησης».
Κρατώ τη σκέψη του και συνεχίζω.

Ποιος είναι ο ξένος μας; Ποιος είναι ο δικός μας ξένος; Ο ανεπιθύμητος;
«Υπάρχει πληθωρισμός δουλειών, έλλειμμα πράξεων», σημείωνε ακόμη ο Βασίλης Παπαβασιλείου. Το θέατρο είναι «παίγνιο και πράξη». Λιγότερο ένα τελειωμένο έργο και περισσότερο κάτι που συντελείται κάθε φορά στο παρόν.

Αυτή τη διάσταση είχα την ευκαιρία να παρακολουθήσω στη διαδρομή του «Θαύματος». Σε ένα γήπεδο μπάσκετ, στην πλατεία ενός χωριού, σε ένα πάρκο, στο Θέατρο Συκεών της Θεσσαλονίκης, στο Αίθριο της Στοάς Αρσακείου της Αθήνας, σήμερα στην οδό Φρυνίχου.

Σήμερα δίνουμε ραντεβού στο Θέατρο Τέχνης της οδού Φρυνίχου. Στον χώρο όπου συνάντησα για πρώτη φορά το έργο, τον Οκτώβριο του 2019, σε σκηνοθεσία του ίδιου του Giuseppe Massa.
Επτά χρόνια μετά, το «Θαύμα» επιστρέφει εκεί όπου γεννήθηκε η επιθυμία μου να το σκηνοθετήσω.
Ο Giuseppe Massa είχε θέσει ως προμετωπίδα του έργου του μια φράση που αποδίδεται στον Μπετόβεν: «Το μόνο ανθρώπινο θαύμα που αναγνωρίζω είναι η ανθρώπινη καλοσύνη».
Το μόνο ανθρώπινο θαύμα”.

«Το Θαύμα» – Giuseppe Massa

Μετάφραση: Βιολέτα Ζεύκη
Σκηνοθεσία – Σκηνική σύλληψη – Δραματουργική επεξεργασία: Νικολέτα Φιλόσογλου
Ενδυματολογία: Φίλιππος Τσιτσόπουλος
Φωτισμοί: Στέλλα Κάλτσου
Μουσική σύνθεση: Άρης Κοντοάγγελος
Ηχητικός σχεδιασμός: Λαέρτης Μαλκότσης
Ερμηνεύουν: Θανάσης Δήμου (Antonio), Παναγιώτης Παναγόπουλος (Bernardo).