Όταν οι ιδεολογίες καταρρέουν, οι άνθρωποι μένουν στα ερείπια

Από τη Σοβιετική Ένωση και την κατάρρευση του κομμουνιστικού ονείρου μέχρι τις σημερινές κοινωνίες της ανασφάλειας και των πολέμων, η Σβετλάνα Αλεξίεβιτς αναζητά εκείνους που η επίσημη Ιστορία αφήνει στο περιθώριο. Το συγκλονιστικό έργο της «Χρόνος από δεύτερο χέρι» μεταφέρεται για πρώτη φορά στην ελληνική σκηνή, σε διασκευή και σκηνοθεσία της Βίλιας Χατζοπούλου, στο Δημοτικό Θέατρο Πειραιά.

Η Ιστορία γράφεται από τους νικητές, λένε. Αλλά ποιος ακούει τους ηττημένους; Εκείνους που δεν αποφάσισαν ποτέ έναν πόλεμο, δεν υπέγραψαν καμία συνθήκη, δεν συμμετείχαν στις μεγάλες πολιτικές διαπραγματεύσεις, αλλά βρέθηκαν να πληρώνουν το τίμημά τους; Τους ανθρώπους που είδαν μια χώρα να εξαφανίζεται από τον χάρτη, ένα πολιτικό σύστημα να καταρρέει, τις βεβαιότητες μιας ολόκληρης ζωής να ακυρώνονται μέσα σε λίγα χρόνια; Τι συμβαίνει όταν η Ιστορία αλλάζει σελίδα, αλλά οι άνθρωποι μένουν παγιδευμένοι στην προηγούμενη;

Σε αυτά τα ερωτήματα επιστρέφει με αφοπλιστική επιμονή η Σβετλάνα Αλεξίεβιτς, η βραβευμένη με Νόμπελ Λογοτεχνίας το 2015 συγγραφέας, που έκανε την ανθρώπινη μαρτυρία μια ιδιαίτερη μορφή λογοτεχνικής και πολιτικής καταγραφής.

Το έργο της «Χρόνος από δεύτερο χέρι», γνωστό στην ελληνική βιβλιογραφία ως «Το τέλος του κόκκινου ανθρώπου», ανεβαίνει στο Φουαγιέ του Δημοτικού Θεάτρου Πειραιά, σε διασκευή και σκηνοθεσία της Βίλιας Χατζοπούλου.

Δεν πρόκειται απλώς για μια επιστροφή στη σοβιετική Ιστορία. Πρόκειται για μια αναμέτρηση με έναν κόσμο που διαρκώς υπόσχεται ότι αλλάζει προς το καλύτερο, αφήνοντας ωστόσο πίσω του εκατομμύρια ανθρώπους να αναρωτιούνται αν έχουν τελικά θέση μέσα σε αυτή την αλλαγή.

Ο άνθρωπος που επέζησε από την Ιστορία

Η Αλεξίεβιτς δεν αναζητά την αλήθεια στα γραφεία των ηγετών, στις επίσημες ανακοινώσεις ή στις θριαμβευτικές αφηγήσεις της εξουσίας.

Στρέφει το βλέμμα στους απλούς ανθρώπους. Σε εκείνους που μεγάλωσαν πιστεύοντας ότι υπηρετούν ένα μεγάλο συλλογικό όραμα και ξαφνικά βρέθηκαν αντιμέτωποι με έναν κόσμο που τους ανακοίνωνε ότι όλα όσα πίστευαν ήταν λανθασμένα. Σε ανθρώπους που βίωσαν τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης όχι ως μια αφηρημένη γεωπολιτική μεταβολή, αλλά ως προσωπική συντριβή.

Για κάποιους, το τέλος του σοβιετικού καθεστώτος σήμαινε την πολυπόθητη ελευθερία. Για άλλους, την απώλεια της εργασίας, της κοινωνικής ασφάλειας, της ταυτότητας και της αίσθησης ότι η ζωή τους είχε κάποιο νόημα.
Γιατί η κατάρρευση ενός καταπιεστικού συστήματος δεν συνεπάγεται αυτομάτως και την απελευθέρωση των ανθρώπων που έζησαν μέσα σε αυτό.

Η δημοκρατία δεν έρχεται πάντα μαζί με την ευημερία και σίγουρα η ελευθερία δεν εξασφαλίζει από μόνη της την αξιοπρέπεια. Και αυτές οι πολυπόθητες αγορές που διαφημίστηκαν ως η μεγάλη υπόσχεση του μετασοβιετικού κόσμου, δεν αποδείχθηκε για όλους ένας χώρος ευκαιριών.

Η Αλεξίεβιτς στο έργο της δεν επιχειρεί να εξωραΐσει το σοβιετικό παρελθόν ούτε να αποκαταστήσει κάποια χαμένη πολιτική ουτοπία. Καταγράφει, όμως, κάτι πολύ πιο ενοχλητικό για κάθε εύκολη ιδεολογική βεβαιότητα: ότι οι άνθρωποι δεν βιώνουν την Ιστορία με τους όρους που τη γράφουν οι ιστορικοί ή την ερμηνεύουν οι πολιτικοί. Τη βιώνουν μέσα από τις απώλειες, τους φόβους, τις μικρές καθημερινές ταπεινώσεις, τις αναμνήσεις και την αγωνία της επόμενης ημέρας.

Οι επαναστάσεις υπόσχονται το μέλλον. Ποιος απολογείται για το παρόν;

Από τον τσαρισμό στον κομμουνισμό, από την περεστρόικα στον καπιταλισμό, οι άνθρωποι που καταγράφει η Αλεξίεβιτς βρίσκονται αντιμέτωποι με διαδοχικές ιστορικές μεταβολές. Αλλάζουν οι κυβερνήσεις, οι σημαίες, οι οικονομικοί κανόνες, ακόμη και το λεξιλόγιο με το οποίο περιγράφεται η πραγματικότητα.
Εκείνο που δεν αλλάζει τόσο εύκολα είναι η ανθρώπινη ευαλωτότητα.

Οι ζωές τους καθορίζονται από αποφάσεις που λαμβάνονται αλλού. Από πολέμους στους οποίους δεν θέλησαν να συμμετάσχουν. Από οικονομικές ανατροπές που δεν μπορούσαν να προβλέψουν. Από πολιτικές υποσχέσεις που, όταν διαψεύδονται, κανείς δεν αναλαμβάνει προσωπικά το κόστος.

Η μεγάλη Ιστορία μιλά για μεταρρυθμίσεις, μεταβάσεις, αναγκαίες θυσίες. Η μικρή ιστορία μιλά για ένα σπίτι που χάθηκε, μια οικογένεια που διαλύθηκε, έναν άνθρωπο που δεν αναγνωρίζει πια τη χώρα του.

Η πολιτική ματιά της Βίλιας Χατζοπουλου

Κάθε εποχή έχει τους δικούς της νικητές. Και κάθε εποχή παράγει ανθρώπους που χαρακτηρίζονται «παράπλευρες απώλειες» της προόδου.
Ακριβώς αυτή η αθέατη πλευρά της ιστορικής αλλαγής βρίσκεται στο επίκεντρο της παράστασης της Βίλιας Χατζοπούλου, μιας σκηνοθέτιδας που οι δουλειές τους έχουν έντονη πολιτική ματιά.

Η Χατζοπούλου επιλέγει από το εκτεταμένο έργο της Αλεξίεβιτς διαφορετικές ανθρώπινες ιστορίες και δημιουργεί έναν κόσμο που συνυπάρχουν αντικρουόμενες εμπειρίες, ιδεολογίες και τρόποι επιβίωσης.
Αποτέλεσμα ένα θεατρικό έργο που συνομιλεί με το σήμερα, μια περίοδο κατά την οποία ο πόλεμος έχει επιστρέψει στο κέντρο της ευρωπαϊκής πραγματικότητας και η διεθνής πολιτική οργανώνεται όλο και περισσότερο γύρω από στρατιωτικές απειλές, ανταγωνισμούς ισχύος και νέες γεωπολιτικές διαιρέσεις.

Η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία έφερε ξανά στο προσκήνιο ερωτήματα που διατρέχουν τις μαρτυρίες της Αλεξίεβιτς: τι σημαίνει πατρίδα, πώς κατασκευάζεται η εθνική ταυτότητα, πότε η συλλογική μνήμη μετατρέπεται σε εργαλείο εξουσίας και πώς οι άνθρωποι καλούνται να θυσιαστούν για ιδέες που άλλοι διατυπώνουν στο όνομά τους.

Η νοσταλγία για το σοβιετικό παρελθόν, η επίκληση της ιστορικής ταπείνωσης και η υπόσχεση αποκατάστασης ενός χαμένου μεγαλείου αποτελούν στοιχεία που διαπερνούν και τη σύγχρονη πολιτική ρητορική της Μόσχας.
Όμως το έργο δεν περιορίζεται στη Ρωσία, μας υποχρεώνει να κοιτάξουμε και πέρα από αυτήν.

Πόσες φορές η ασφάλεια χρησιμοποιείται ως επιχείρημα για τον περιορισμό της ελευθερίας; Πόσες φορές η επίκληση της εθνικής ενότητας απαιτεί τη σιωπή όσων διαφωνούν; Και πόσο εύκολα μια κοινωνία συνηθίζει να θεωρεί αναπόφευκτο τον πόνο κάποιων άλλων;

Ο πόλεμος δεν αρχίζει μόνο με την πρώτη έκρηξη. Αρχίζει και όταν ο άνθρωπος παύει να αναγνωρίζει στον άλλον το δικαίωμα να ζει, να θυμάται και να αφηγείται τη δική του αλήθεια.

Αυτά τα ερωτήματα απασχολούν τη Βίλια Χατζοπούλου. Η απώλεια του διαλόγου, η περιχαράκωση στις απόλυτες βεβαιότητες, η αδυναμία συνύπαρξης με το διαφορετικό δεν είναι απλώς κοινωνικά συμπτώματα. Μπορούν να μετατραπούν σε πολιτικές συνθήκες σύγκρουσης.

Τι σημαίνει άραγε να ζεις μία ζωή «από δεύτερο χέρι»;

Ο ίδιος ο τίτλος του έργου είναι βαθιά πολιτικός.
Τι σημαίνει άραγε να ζεις μία ζωή «από δεύτερο χέρι»; Να κατοικείς σε έναν κόσμο που άλλοι διαμόρφωσαν πριν από εσένα; Να κληρονομείς ιδέες, φόβους, τραύματα και αδιέξοδα που δεν επέλεξες;

Στη σκέψη της Βίλιας Χατζοπούλου, η έννοια του μεταχειρισμένου συνδέεται με τη σημερινή καταναλωτική πραγματικότητα. Με έναν κόσμο που παράγει ασταμάτητα υλικά αγαθά μικρής διάρκειας, τα οποία αγοράζονται, χρησιμοποιούνται και απορρίπτονται με εξίσου μεγάλη ταχύτητα.

Μόνο που αυτή η λογική δεν αφορά πλέον αποκλειστικά τα αντικείμενα. Αφορά την εργασία, τις σχέσεις, τις κοινωνικές ταυτότητες, ακόμη και τους ίδιους τους ανθρώπους.

Η μνήμη ως πράξη αντίστασης

Η θεατρική μεταφορά ενός έργου όπως το «Χρόνος από δεύτερο χέρι» έχει μια ιδιαίτερη δυσκολία: δεν βασίζεται σε μια συμβατική δραματουργική σύγκρουση, αλλά στην ίδια τη δύναμη της μαρτυρίας.
Η Αλεξίεβιτς δημιουργεί λογοτεχνία ακούγοντας. Συγκεντρώνει φωνές που συχνά αντιφάσκουν μεταξύ τους, χωρίς να τις υποχρεώνει να υπηρετήσουν ένα ενιαίο πολιτικό συμπέρασμα.

Αυτή η πολυφωνία είναι ίσως και η πιο ριζοσπαστική διάσταση της γραφής της. Αντί για μια βολική, τακτοποιημένη εκδοχή του παρελθόντος, προσφέρει μια Ιστορία γεμάτη αντιφάσεις, ενοχές, φόβο, τρυφερότητα και οργή.

Στο Δημοτικό Θέατρο Πειραιά, η Βίλια Χατζοπούλου επιχειρεί να μεταφέρει αυτή τη λογική στη σκηνή. Να αφήσει τις ανθρώπινες ιστορίες να ακουστούν, διατηρώντας τη διαφορετικότητά τους και την προσωπική αλήθεια κάθε αφηγητή.

Το θεατρικό εγχείρημα συνοδεύεται από τη μουσική του Νίκου Κυπουργού, ενώ ο Γιώργος Ρόρρης δημιούργησε ειδικά για την παράσταση έναν πίνακα, που λειτουργεί ως η εικαστική της ταυτότητα.

Ποιος έχει τελικά το δικαίωμα να γράφει την Ιστορία;

Καυτό το ερώτημα και σίγουρα δεν αφορά μόνο το παρελθόν. Αφορά τη σημερινή μας σχέση με την εξουσία, τη δημοκρατία και την ίδια την έννοια της προόδου.
Μας αφορά κάθε φορά που μια πολιτική απόφαση παρουσιάζεται ως μονόδρομος. Κάθε φορά που η κοινωνική οδύνη μετατρέπεται σε αριθμό. Κάθε φορά που μια κυβέρνηση υπόσχεται ένα καλύτερο αύριο, απαιτώντας από τους ανθρώπους να αντέξουν λίγο ακόμη το παρόν.

Η Αλεξίεβιτς δεν μας προσφέρει την παρηγοριά μιας τελικής απάντησης, δε διαλέγει έναν ιστορικό νικητή για να του αποδώσει το δίκιο, ούτε εξισώνει τις διαφορετικές μορφές εξουσίας και καταπίεσης.

Μας θυμίζει κάτι πιο απαιτητικό: ότι καμία μεγάλη πολιτική ιδέα δεν μπορεί να κριθεί μόνο από τις διακηρύξεις της. Πρέπει να κριθεί και από όσα κάνει στις ζωές των ανθρώπων.
Γιατί πίσω από κάθε ιστορική τομή υπάρχουν άνθρωποι που καλούνται να συνεχίσουν να ζουν με τις συνέπειές της.

Και ίσως η πιο σκληρή αλήθεια του «Χρόνος από δεύτερο χέρι» να είναι αυτή: η Ιστορία μπορεί να προχωρά, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι προχωρούν μαζί της και οι άνθρωποι.

Επί σκηνής, επτά ηθοποιοί (Ελένη Καστάνη, Αφροδίτη Αλ Σάλεχ, Μαρία Καλαμποκιά, Αγγελική Μπούρα, Μαρία Σταυροπούλου, Γιώργος Καφετζόπουλος και Γιώργος Μανιάδης) γίνονται φορείς διαφορετικών βιωμάτων, πολιτικών πεποιθήσεων, τραυμάτων και αντιφάσεων, μεταφέροντας στη σκηνή τις μαρτυρίες εκείνων που βρέθηκαν στη δίνη ιστορικών ανατροπών χωρίς να έχουν επιλέξει τη μοίρα τους. Δεν υποδύονται τους πρωταγωνιστές της Ιστορίας, αλλά εκείνους που αναγκάστηκαν να ζήσουν με τις συνέπειές της. Και αυτή ακριβώς είναι η πολιτική δύναμη του εγχειρήματος: να αποκτήσουν πρόσωπο και φωνή όσοι συνήθως δεν χωρούν στις επίσημες αφηγήσεις.

Η παράσταση

«Χρόνος από δεύτερο χέρι» – Σβετλάνα Αλεξίεβιτς
Διασκευή – Σκηνοθεσία: Βίλια Χατζοπούλου
Μουσική: Νίκος Κυπουργός
Σκηνικά – Κοστούμια: Δήμητρα Λιάκουρα
Φωτισμοί: Στέβη Κουτσοθανάση
Κίνηση: Γιώργος Μανιάδης
Εικαστικό έργο παράστασης: Γιώργος Ρόρρης
Ερμηνεύουν: Ελένη Καστάνη, Γιώργος Καφετζόπουλος, Αφροδίτη Αλ Σάλεχ, Μαρία Καλαμποκιά, Γιώργος Μανιάδης, Αγγελική Μπούρα, Μαρία Σταυροπούλου.