Η Katie Kitamura και το πιο παράξενο ερωτικό τρίγωνο των ημερών μας

H Katie Kitamura συνηθίζει να αφηγείται σε στυλ πρόζας. Γραμμένη σε πρώτο αφηγηματικό πρόσωπο, η “Οντισιόν” είναι ένα βιβλίο, τουλάχιστον, ιδιαίτερο (εκδόσεις Διόπτρα). Σε παίρνει από τις πρώτες σελίδες και σε βουτάει στον λαβύρινθο της σκέψης μιας γυναίκας που εκτελεί ρόλους, παίζοντας μπροστά στα μάτια σου, την παράσταση της ζωής της. Σαν να την βλέπει και εκείνη, από απόσταση. Σαν να προσπαθεί να καταλάβει τι είναι δικό της και τι όχι. Τι είναι αυθεντικό και τι φαντασία της. Και πίσω από όλη αυτή την προσπάθεια, κρύβονται τα αληθινά της “θέλω”, οι διαψεύσεις, τα όνειρα των χρόνων που κουβαλά.

Το θέμα του βιβλίου, όπως υποδηλώνει ο τίτλος, αφορά τους ρόλους που παίζουμε, είτε εν γνώσει μας είτε εν αγνοία μας, και πώς αυτοί οι ρόλοι διαμορφώνουν τις σχέσεις μας με τους άλλους.

Στα της υπόθεσης, η ανώνυμη αφηγήτρια είναι μια μεσήλικη γυναίκα που βγάζει τα προς το ζην ως ηθοποιός του θεάτρου και βρίσκεται σε πρόβες για μια επερχόμενη πρεμιέρα. Στην αρχή του βιβλίου τη βρίσκουμε σε ένα εστιατόριο στο Μανχάταν με έναν όμορφο νεαρό άντρα, τον Ζέιβερ, που αναρωτιέται αν είναι γιος της που κάποτε δόθηκε για υιοθεσία, κάτι που εκείνη αποκλείει.

Το ερώτημα που τίθεται εδώ είναι το πρωταρχικό για κάθε επαφή: Ποιος είναι αυτός για εκείνη και ποια είναι αυτή για αυτόν;

Η αφηγήτρια αποφάσισε να αποκρύψει τη συνάντηση αυτή από τον σύζυγό της, “χωρίς να ξέρει γιατί”. Οι δυο τους χτίζουν τη σχέση τους στο πρώτο μέρος του βιβλίου, κάπως “κρυφά”, κάπως εξομολογητικά. Ο Ζέιβερ εμπλέκεται περισσότερο στην καθημερινότητα της γυναίκας καθώς πιάνει δουλειά ως βοηθός σκηνοθέτη στην παράσταση που εκείνη ετοιμάζει μαζί με τον άντρα της.

Η γυναίκα αναλογίζεται την αμφιθυμία της απέναντι στη μητρότητα και την προ πολλού αποβολή που είχε στο παρελθόν της, μετά την οποία είχε μια σειρά από εξωσυζυγικές σχέσεις.

Για τον Ζέιβερ μαθαίνουμε λίγα, όσο και για τον Τόμας, τον σύζυγο της “θεατρίνας”, που υποψιάζεται ένα ειδύλλιο που μπορεί να διαλύσει τον γάμο τους. Σε κάθε περίπτωση, μέσω του νεαρού, η πρωταγωνίστρια ηθοποιός αναστοχάζεται πάνω στο πώς θα μπορούσαν να είχαν κυλήσει όλα, διαφορετικά.

Κι ύστερα, μετά την ανάπτυξη των ανησυχιών των δύο, του νεαρού και της αρχέτυπης “μητέρας”, φτάνουμε στο δεύτερο μέρος της “Οντισιόν” όπου η αφηγήτρια βρίσκεται στο ίδιο εστιατόριο όπου έλαβε χώρα η πρώτη συνάντηση, μόνο που τώρα είναι “παρών” και ο σύζυγός της, ο Τόμας, και ο Ζέιβερ – αυτή τη φορά – είναι ο γιος τους. Καθόλου τυχαίο πως και ο τίτλος του θεατρικού έργου που ετοιμάζει το ζεύγος, αλλάζει. Η παράσταση αρχικά λέγεται “Ακτή απέναντι”, ενώ στην άλλη “Ποταμοί”.

Είναι σαν να επιστρέψαμε ως θεατές στις θέσεις μας μετά το ολιγόλεπτο διάλειμμα μόνο και μόνο για να δούμε τους ίδιους ηθοποιούς να ερμηνεύουν τους ρόλους τους, διαφορετικά. Σε μια εναλλακτική “πραγματικότητα”.

Η Kitamura αποδομεί εντελώς το πρώτο μισό της αφήγησής της, βάζοντάς μας ξαφνικά σε ένα άλλο “κόσμο”, σε ένα “παράλληλο σύμπαν”, μέσα από μια αφήγηση που δεν είναι σε καμία περίπτωση γραμμική. Όταν η αφηγήτρια διαπιστώνει ότι δεν μπορεί να θυμηθεί την παιδική ηλικία του Ζέιβερ, είναι σαν να μην μπορεί να θυμηθεί το χθες ενός χαρακτήρα που έχει πλάσει μπροστά της. Ή και όχι. Και εδώ είναι η δύναμη της “Οντισιόν”, στην πραγματικότητα δεν έχει σημασία τι από τα δύο ισχύει, αλλά το πώς αναπτύσσονται και αλληλεπιδρούν οι χαρακτήρες.

Κάποιος θα μπορούσε να χαρακτηρίσει το μυθιστόρημα ως μια περιγραφή μιας κατάστασης “εθελούσιας αμνησίας”. Άλλος θα μπορούσε να το δει ως ένα χιτσκοκικό, ψυχολογικό θρίλερ. Ή μια μελέτη πάνω στις ψευδαισθήσεις που διαλύονται σε μια κρίσιμη ηλικιακή καμπή.

Σαν ψυχογράφημα, το μυθιστόρημα αναδεικνύει στο πρώτο του μέρος την αστάθεια που διαπερνά μια μακροχρόνια σχέση που προσπαθεί να αντέξει στον χρόνο, και στο δεύτερο, διερευνά το πώς οι δυο τους μπορούν, ή δεν μπορούν, να δημιουργήσουν “χώρο” για ένα “τρίτο” πρόσωπο, να συμπλεύσουν μαζί με αυτό το νέο δεδομένο. Ό,τι κι αν είναι αυτό το πρόσωπο.

Το μυθιστόρημα διερευνά αν αυτές οι αλλαγές είναι προς το καλύτερο ή το χειρότερο και δίνει έμφαση στους τρόπους με τους οποίους η απόκτηση ενός παιδιού μπορεί να διατηρήσει “ζωντανό” έναν γάμο που οδεύει προς διάλυση, ή να κάνει την συναισθηματική απόσταση ακόμη πιο βαθιά.

Συνολικά, η “Οντισιόν” είναι ένα πυκνό μυθιστόρημα από άποψη ιδεών και θεμάτων, αλλά αρκετά λιτό από άποψη φυσικού χώρου/αφήγησης. Αν υπάρχει ένα θέμα που διαπερνά όλο το βιβλίο ως συνεκτική κόλλα είναι η αναζήτηση του “πραγματικού”, του βαθύτερου εαυτού. Σαν να λειτουργεί ολόκληρη η αφήγηση ως ένας “παραμορφωμένος καθρέφτης” πάνω στο οποίο αναζητούμε το αληθινό μας “ανεστραμμένο είδωλο”.

Αν θεωρήσουμε ως “ρεαλισμό” το δεύτερο μέρος της “Οντισιόν”, η πρωταγωνίστρια συνειδητοποιεί πως έχει ζήσει με τέτοιο τρόπο ώστε να επικεντρώνεται εντελώς στις επαγγελματικές της αξιώσεις, σε βαθμό που έχασε κάθε επαφή με τον γιο της.

Αντιθέτως, αν θεωρήσουμε ως “ρεαλισμό” το πρώτο σκέλος, τότε στο δεύτερο έχουμε μια φαντασίωση του “πώς θα ήταν τα πράγματα αν”. Ο αναγνώστης είναι εκείνος που πρέπει να αποφασίσει ποια εκδοχή είναι πραγματική και ποια φανταστική. Αυτό έχει δηλώσει άλλωστε και η ίδια η συγγραφέας σε συνέντευξή της.

“Από την εμπειρία μου ως αναγνώστρια, όσο περισσότερα μου ζητά ένα βιβλίο, τόσο περισσότερα μπορώ να του δώσω. Ένα βιβλίο που δεν απαιτεί πολλά από τον αναγνώστη συχνά σημαίνει ότι και ο αναγνώστης δεν μπορεί να δώσει πολλά πίσω. Με ελκύουν τα βιβλία που θέτουν ερωτήματα”

Αλλά προσωπικά εκτιμώ πως η “λύση” έρχεται από την ίδια την Kitamura, κάπου στο τέλος. Εκεί όπου η πρωταγωνίστρια, βιώνοντας μια στιγμή υπαρξιακής αφύπνισης, καταλαβαίνει πως μέσα από το ταξίδι της, μπορεί εντέλει να στέκεται “εδώ”, “όντας δύο πράγματα ταυτόχρονα”. Είναι πάνω στη σκηνή. Νιώθει πως κάθε ατάκα που ξεστομίζει από το βιωματικό έργο που ανεβάζει, είναι “αληθινή”. Δεν έχει σημασία πλέον το κοινό, τα πρόσωπα είναι αδιόρατα, κανα δυο μόνο αναγνωρίζει. Σημασία έχουν οι λέξεις, οι αλήθειες, η αναζήτηση. Στην “Οντισιόν” δεν αντιλαμβανόμαστε την εικόνα της ηρωίδας, το σώμα της. Μόνο λέξεις.

Οι λέξεις που βγαίνουν από μέσα της σαν καρφιά. Ο Ζέιβερ είναι εκεί. Με τον ενθουσιασμό που είχε και εκείνη στα νιάτα της, όταν την ενδιέφερε μονάχα να τη “βλέπουν” ως ηθοποιό, όχι να την “ακούνε” ως όλον, ως άνθρωπο και ως ερμηνεύτρια. Πλέον έκανε τη ζωή της τέχνη, και αντιστρόφως. Δεν έμαθε, μαθαίνει. Επανεκκινεί, μέχρι να πέσει η αυλαία.

Και μένει για τον Ζέιβερ να ανακαλύψει τον δικό του δρόμο, μονάχος. Είτε υπάρχει ως αληθινή περσόνα, είτε όχι.

Αξίζει να αναφερθεί πως όσο δύσκολο κι αν είναι το εγχείρημα, η Kitamura καταφέρνει να το κρατάει σε συνοχή μέσα από τη γραφή της στην οποία υπάρχει πάντοτε μια υφέρπουσα απειλή, ένα μυστήριο, μια σκοτεινή γωνία που ακόμη δεν έχουμε ανακαλύψει. Παίζει με το όνειρο και τις φαντασιώσεις, καταπιάνεται με το αφηρημένο για να το εμφανίσει ως οικουμενικό, και όλο αυτό το κάνει με έναν τρόπο που μεταφέρει στις σελίδες τις δικές της, μύχιες σκέψεις με αυθεντικότητα και ειλικρίνεια.

Αν αφεθείς στην αφήγησή της, θα καταλάβεις την πρόθεσή της. Αν ψάξεις για εύκολη εξήγηση, θα μπερδευτείς. Και αυτό είναι ένα μάθημα. Κάπως έτσι δεν πάνε τα πράγματα όταν απογυμνωνόμαστε από τα προσωπεία μας και προσπαθούμε να καταλάβουμε “τι γίνεται τώρα” χρησιμοποιώντας “εύκολες” λύσεις;

Τελικά ο δρόμος είναι το πέρασμα μέσα από τον “Ποταμό” για να φτάσεις στην “ακτή απέναντι”. Και να την εξερευνήσεις από την αρχή, ελεύθερος από τα δεσμά προκαταλήψεων και προσδοκιών.

Λίγα λόγια για τη συγγραφέα

Η Katie Kitamura είναι απόφοιτος του Πανεπιστημίου Princeton και έχει διδακτορικό στην αμερικανική λογοτεχνία από το London Consortium. Είναι συγγραφέας πέντε μυθιστορημάτων. Το Intimacies επιλέχθηκε ως ένα από τα 10 καλύτερα βιβλία του 2021 από την εφημερίδα New York Times, ήταν υποψήφιο για το National Book Award και το PEN/Faulkner Award, και φιναλίστ για το Joyce Carol Oates Prize.

Ήταν επίσης ένα από τα αγαπημένα βιβλία του Μπαράκ Ομπάμα για το 2021. Τα έργα της έχουν μεταφραστεί σε περισσότερες από είκοσι γλώσσες και έχουν μεταφερθεί στον κινηματογράφο και στην τηλεόραση. Έχει τιμηθεί με το Rome Prize in Literature, καθώς και με υποτροφίες από τα ιδρύματα Lannan, Santa Maddalena και Jan Michalski. Αρθρογραφεί στο New York Times Book Review, τον Guardian, το Granta, το Frieze κ.ά, και διδάσκει στο πρόγραμμα δημιουργικής γραφής του Πανεπιστημίου της Νέας Υόρκης. Το πέμπτο μυθιστόρημά της, Οντισιόν, ήταν στη βραχεία λίστα των βραβείων Booker 2025.

Κυκλοφορεί στα ελληνικά σε μετάφραση της Βάσιας Τζανακάρη από τις εκδόσεις Διόπτρα.