ΕΣΥ ΠΟΣΟ ΚΑΙΡΟ ΕΧΕΙΣ ΝΑ ΠΑΣ ΣΤΟ ΕΘΝΙΚΟ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ;

Είστε και εσείς από αυτούς που, μόλις προσγειώνονται σε μια πόλη του εξωτερικού, έχουν ήδη χαρτογραφήσει αξιοθέατα, μνημεία και μουσεία; Που ξέρουν ακριβώς ποιο είναι το must μουσείο και η έκθεση που «δεν πρέπει να χάσουν» στο Λονδίνο, στο Άμστερνταμ ή στο Βερολίνο, αλλά όταν επιστρέφουν στα «πάτρια εδάφη», τα εγχώρια μουσεία μπαίνουν στο περιθώριο;

Δεν είστε μόνοι σε αυτό. Πρόκειται για μια πραγματικότητα κοινή σε χιλιάδες Αθηναίους. Σαν η ανάγκη μας για πολιτισμό να εξαντλείται εκτός συνόρων, στα πλαίσια ενός ταξιδιού, και επιστρέφοντας στην καθημερινότητα, να τη μεταθέτουμε διαρκώς για «μια άλλη φορά».

Κάνοντας ένα μικρό, άτυπο γκάλοπ στον στενό μου κύκλο (εργασιακό και κοινωνικό) για το πότε πήγαν τελευταία φορά στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, στο μεγαλύτερο μουσείο της χώρας δηλαδή, διαπίστωσα πως, πλην ελαχίστων εξαιρέσεων, οι περισσότεροι είχαν να το επισκεφθούν… από το σχολείο.

Οι λόγοι ποικίλουν: Άλλοι το αναβάλλουν διαρκώς, με τη λογική «έλα μωρέ, εκεί είναι, θα πάω κάποια στιγμή». Άλλοι δεν βλέπουν την επίσκεψη σε ένα μουσείο ως ελκυστική ή fun εμπειρία. Και άλλοι νομίζουν πως «τα ξέρουν». Ότι τα έχουν ξαναδεί. Ότι δεν υπάρχει κάτι καινούργιο να τους εκπλήξει.

Στο παρόν άρθρο δεν θα αναλύσουμε γιατί δεν πηγαίνουμε στα μουσεία της πόλης μας, ούτε θα σας πούμε απλώς «να πάτε, είναι πολύ ωραία, αξίζει».

Πήγαμε εμείς και σας παρουσιάζουμε όσα τράβηξαν την προσοχή μας, μας έκαναν να κοντοσταθούμε, να αφήσουμε το κινητό στην τσέπη και να ξαναδούμε το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο με άλλα μάτια.

1. Η «Πομπηία του Αιγαίου»

Τον 16ο αιώνα π.Χ., το ηφαίστειο της Σαντορίνης εξερράγη, θάβοντας μεγάλο μέρος του νησιού κάτω από παχιά στρώματα τέφρας. Μεταξύ άλλων και τον κυκλαδίτικο οικισμό του Ακρωτηρίου. Όμως, αυτή ακριβώς η τέφρα λειτούργησε ως ένα τεράστιο, φυσικό προστατευτικό “bubble wrap”, διασώζοντας τα αντικείμενα ή ακόμα και τα σπίτια των ανθρώπων της εποχής.

Ένας ολόκληρος πολιτισμός έμεινε για αιώνες θαμμένος, μέχρι που οι ανασκαφές του καθηγητή Σπυρίδωνα Μαρινάτου τη δεκαετία του ‘60 τον έφεραν ξανά στο φως. Πρόκειται για ένα από τα σημαντικότερα –και πιο εντυπωσιακά– αρχαιολογικά γεγονότα του 20ού αιώνα, καθώς χάρη σ’ αυτό ανακαλύψαμε μια άψογα διατηρημένη πόλη.

Με ρίζες που φτάνουν έως την 5η χιλιετία π.Χ. και μια συνεχή εξέλιξη που την οδήγησε να γίνει ένα από τα σημαντικότερα λιμάνια και αστικά κέντρα του Αιγαίου κατά τη Μέση και Ύστερη Εποχή του Χαλκού, το Ακρωτήρι διέθετε άρτια αρχιτεκτονική και πολυώροφα κτίρια, με διακοσμημένα δωμάτια, που φαίνεται πως δεν έχουν να ζηλέψουν και πολλά από τις κατοικίες των σύγχρονων πόλεων. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε που αποκαλείται και “Πομπηία του Αιγαίου”.

Σήμερα, στην Αίθουσα 48, στον πρώτο όροφο του Μουσείου, μπορείτε να πάρετε μία γεύση από την καθημερινότητα αυτής της πόλης. Να δείτε σκεύη, εργαλεία και αντικείμενα καθημερινής χρήσης που σώθηκαν σε απροσδόκητα καλή κατάσταση και να θαυμάσετε την κεραμική τέχνη του προϊστορικού αυτού πληθυσμού.

Αναζητήστε το κρεβάτι ηλικίας 3.700 ετών και παρατηρήστε ακόμα και τα σχοινάκια που διακρίνονται πάνω του.

Το απόλυτο highlight, ωστόσο, είναι οι μοναδικές τοιχογραφίες.

Oι Πυγμάχοι, οι Αντιλόπες και η Τοιχογραφία της Άνοιξης μαγνητίζουν το βλέμμα, καθηλώνοντας τον επισκέπτη με την αισθητική, τα έντονα χρώματα και την παραστατικότητά τους.

Και αν τα ευρήματα της Αίθουσας 48 σας ανοίξουν την όρεξη, η επίσκεψη στον αρχαιολογικό χώρο του Ακρωτηρίου στη Σαντορίνη είναι φυσικά το επόμενο αυτονόητο βήμα, για να θαυμάσετε από κοντά την αίγλη της προϊστορικής πόλης, να περπατήσετε στα δρομάκια της και να φανταστείτε πώς ζούσαν οι νησιώτες της εποχής, πριν το δραματικό τέλος.

2. Οι πρώτες γειτονιές της Ευρώπης δημιουργήθηκαν στη Θεσσαλία

Είχατε αναρωτηθεί ποτέ, πότε ξεκινήσαμε να μένουμε σε σπίτια και πότε εμφανίστηκαν οι πρώτες γειτονιές, τουλάχιστον στον ελλαδικό χώρο;

Προσωπικά ήταν μια απορία που δεν ήξερα ότι είχα και χάρηκα πολύ που βρήκα την απάντησή της στην Αίθουσα 5 στο ισόγειο του Μουσείου.

Εδώ παρουσιάζεται η Νεολιθική Περίοδος, η εποχή που ο άνθρωπος εγκαταλείπει τον ρόλο του τροφοσυλλέκτη, εξημερώνει ζώα, καλλιεργεί τη γη, τον ενδιαφέρει η μόνιμη εγκατάσταση και εξασκεί την τέχνη της κεραμικής. Εδώ εμφανίζεται για πρώτη φορά η έννοια της «κοινότητας».

Το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της Περιόδου είναι η εξέλιξη της κατοικίας και της αρχιτεκτονικής, που φαίνεται να ακολουθεί τις συμβιωτικές ανάγκες του πληθυσμού.

Έτσι ενώ η Νεολιθική Εποχή ξεκινά με τον άνθρωπο να μένει σε καλύβες με ξύλινους πασσάλους, λάσπη και άχυρα (6800-6500 π.Χ.), φτάνουμε στη δημιουργία οργανωμένων οικισμών με δρόμους και πλατείες (4500-3300 π.Χ.).

Όπως το Σέσκλο στη Θεσσαλία. Ένας οικισμός περίπου 100 στρεμμάτων με λιθόκτιστα σπίτια, ο οποίος θεωρείται ότι αποτελεί την πρώτη μορφή πολεοδομικά οργανωμένου οικισμού στην Ευρώπη.

Λίγο αργότερα, οι οικισμοί αρχίζουν να οριοθετούνται με τάφρους (Σέσκλο) και λιθόκτιστους περιβόλους, όπως στο Διμήνι Μαγνησίας. Εδώ εμφανίζεται και για πρώτη φορά το «μέγαρο». Ένας νέος τύπος οικήματος με τρεις διαδοχικούς χώρους, που αποτέλεσε το αρχιτεκτονικό μοντέλο για τα μετέπειτα μυκηναϊκά ανάκτορα αλλά και τους αρχαίους ελληνικούς ναούς.

Μέσα στην αίθουσα θα δείτε πώς περίπου ήταν οι εν λόγω οικισμοί αλλά κυρίως πώς ήταν τα σπίτια της εποχής. Αποθηκευτικά πιθάρια, αργαλειοί, εργαλεία για το κυνήγι και το μαγείρεμα, και η «εστία» στη μέση του δωματίου, μας δείχνουν πώς περίπου ήταν το σπίτι του νεολιθικού ανθρώπου.

Εξίσου γοητευτικό κομμάτι της έκθεσης, όμως, είναι και τα ειδώλια. Αυτά τα μικρά ομοιώματα ανθρώπων και ζώων από πηλό ή πέτρα αποτελούν την πιο εκφραστική δημιουργία εκείνων των ανθρώπων, με τη γυναικεία μορφή να κυριαρχεί, ως σύμβολο θαυμασμού για τη ζωή και τη δημιουργία.

Περπατώντας ανάμεσα στις προθήκες μπορεί εύκολα να αντιληφθεί κανείς την εξέλιξη αυτής της τέχνης, από την ρεαλιστική απόδοση σωμάτων και μορφών στην απόλυτη αφαίρεση.

Αναζητήστε την Κουροτρόφο, ένα έργο μοναδικής ομορφιάς και τρυφερότητας από το Σέσκλο και τον Στοχαστή, το εμβληματικό ειδώλιο από την Καρδίτσα Θεσσαλίας, το μεγαλύτερο της νεολιθικής εποχής, που αγγίζει τα όρια της σύγχρονης πλαστικής.

3. Φαραώ και μούμιες στην καρδιά της Αθήνας

Πώς βρέθηκαν στην Πατησίων τόσοι θησαυροί από την εύφορη Κοιλάδα του Νείλου; Το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο φιλοξενεί μία από τις σημαντικότερες αιγυπτιακές συλλογές παγκοσμίως λόγω της ποικιλίας, της ποιότητας και της σπανιότητας των αντικειμένων της.

Εκτίθεται εδώ ήδη από το 1890 και το μεγαλύτερο μέρος της προέρχεται από τις δωρεές δύο ομογενών από την Αίγυπτο, του Ιωάννη Δημητρίου και του Αλέξανδρου Ρόστοβιτς.

Καλύπτει μια αχανή ιστορία 4.400 ετών, από την Προδυναστική μέχρι τη Ρωμαϊκή περίοδο (4.000 π.Χ. – 4ος αι. μ.Χ.), και μας συστήνει έναν πολιτισμό, που ο Ηρόδοτος αποκάλεσε «δώρο του ποταμού».

Μπαίνοντας στις Αίθουσες 40 και 41 στο Ισόγειο του Μουσείου, εισέρχεται κανείς σε έναν κόσμο μυσταγωγικό. Ο θάνατος βρίσκεται παντού και αυτό γιατί για τους αρχαίους Αιγύπτιους δεν αντιπροσώπευε το τέλος της ζωής αλλά το μεταβατικό στάδιο προς μια καλύτερη ζωή στην αιωνιότητα.

Οι μούμιες και οι σαρκοφάγοι τους, που μαγνητίζουν το βλέμμα κάθε επισκέπτη και φυσικά κέρδισαν κατευθείαν και τη δική μου προσοχή, είναι η απόλυτη απόδειξη αυτής της πίστης στη μεταθανάτια ζωή. Δημιουργούνταν για να διατηρηθεί το σώμα ανέπαφο, ώστε να μπορεί η ψυχή (Κα) να επιστρέφει σε αυτό και να παραμένει ζωντανή.

Μάλιστα, η τέχνη της ταρίχευσης ήταν μια ιερή διαδικασία που κρατούσε 70 ολόκληρες ημέρες. Οι ταριχευτές αφαιρούσαν τα εσωτερικά όργανα, εκτός από την καρδιά, που θεωρούνταν απαραίτητη στο «δικαστήριο των νεκρών και τη μετά θάνατον ζωή», και τα τοποθετούσαν στα λεγόμενα κανωπικά αγγεία, τα οποία μπορείτε επίσης να δείτε στην έκθεση.

Εκτός, βέβαια, από μούμιες ανθρώπων θα δείτε και μούμιες ζώων, τα οποία οι Αιγύπτιοι ταρίχευαν είτε επειδή ήταν τα αγαπημένα τους κατοικίδια και τα ήθελαν μαζί τους στην άλλη ζωή είτε για να τα προσφέρουν στους θεούς.

Αξίζει να περιπλανηθείτε στο μαγικό κόσμο της Αρχαίας Αιγύπτου, να παρατηρήσετε τα εκατοντάδες ουσάμπτι, τα μικροσκοπικά ειδώλια-υπηρέτες των νεκρών, που «ζωντάνευαν» στον άλλο κόσμο, και να θαυμάσετε το μοναδικό άγαλμα της πριγκίπισσας – ιέρειας Τακουσίτ, που σώζεται σε άριστη κατάσταση.

Αν το κοιτάξετε προσεκτικά, μάλιστα, θα δείτε ότι ο χιτώνας της καλύπτεται ολόκληρος με εγχαράξεις από παραστάσεις αιγυπτιακών θεοτήτων και ιερογλυφικά κείμενα.

Πριν φύγετε σταθείτε και στο ξύλινο άγαλμα της ανώνυμης γονατιστής γυναίκας, που φιλοτεχνήθηκε για να υπηρετεί τον αφέντη της ακόμα και μετά θάνατον.

4. Και λίγα γλυπτά για το τέλος

Φυσικά δεν γίνεται να επισκεφτείτε το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο και να μην περπατήσετε δίπλα από τα χιλιάδες γλυπτά, που εκτίθενται σε 30 ολόκληρες αίθουσες. Θα ήταν σχεδόν ιεροσυλία.

Εδώ θα συναντήσετε την πλουσιότερη συλλογή αρχαίας ελληνικής γλυπτικής στον κόσμο. Ανάμεσα στα 17.000 έργα, που καλύπτουν πάνω από δέκα αιώνες ιστορίας (από τον 7ο αι. π.Χ. έως τον 5ο αι. μ.Χ.), περίπου 1.000 από αυτά εκτίθενται στις Αίθουσες 7 έως 34 στο ισόγειο, προσφέροντας ένα μοναδικό πανόραμα της εξέλιξης της αρχαίας ελληνικής πλαστικής.

Σίγουρα ο κόσμος των γλυπτών αξίζει μια ξεχωριστή, πολύωρη επίσκεψη, ωστόσο εμείς σημειώσαμε μερικά must-see εκθέματα, που ακόμα κι αν βιάζεστε, αξίζει να τα αναζητήσετε.

Αφροδίτη, Πάνας και Έρωτας

Για μια δόση αρχαίου χιούμορ, αναζητήστε αυτό το περίφημα γλυπτό στην Αίθουσα 30. Η θεά Αφροδίτη γυμνή υψώνει απειλητικά το σανδάλι της για να απωθήσει τον τραγοπόδαρο θεό Πάνα που της επιτίθεται ερωτικά ενώ ο γιός της, ο φτερωτός θεός Έρωτας, σπεύδει να τη βοηθήσει.

Το άγαλμα βρέθηκε στη Δήλο, στην «Οικία των Ποσειδωνιαστών της Βηρυτού», και είναι ένα αφιέρωμα του Διονυσίου από τη Βηρυτό στους θεούς της πατρίδας του. Αν το παρατηρήσετε από κοντά, σε πολλά σημεία διακρίνονται ακόμα τα αρχαία του χρώματα, ενώ σώζεται μαζί με την ενεπίγραφη βάση του.

Πρόκειται για μια ολοζώντανη σκηνή που εξελίσσεται μπροστά στα μάτια μας. Είναι αδύνατον να μη θαυμάσει κανείς την ετοιμότητα και τη δύναμη της Αφροδίτης να θέσει τα όριά της. Οποιοσδήποτε συνειρμός με το παρόν, καλοδεχούμενος.

Το «προσφυγάκι»

Αυτό το μικρό μαρμάρινο βοσκόπουλο που σφίγγει στην αγκαλιά του ένα κουταβάκι, κρύβει μια από τις πιο συγκινητικές ιστορίες του Μουσείου. Αν και φιλοτεχνήθηκε γύρω στο 150 μ.Χ. η μοίρα του έμελλε να το συνδέσει με τη σύγχρονη ιστορία.

Βρέθηκε στη Μικρά Ασία και «έφτασε» στην Αθήνα το 1922, μέσα στις αποσκευές του αρχαιολόγου Κουρουνιώτη που το έσωσε από τη Μικρασιατική Καταστροφή και το παρέδωσε στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο. Έκτοτε φέρει το όνομα «προσφυγάκι».

Ο Ιππέας του Αρτεμισίου

Πρόκειται για το μεγαλοπρεπέστερο χάλκινο άγαλμα αλόγου με αναβάτη που σώζεται από την αρχαιότητα, το οποίο ανασύρθηκε σε κομμάτια από ένα αρχαίο ναυάγιο στο ακρωτήριο του Αρτεμισίου. Το άλογο αποδίδεται σε έντονο καλπασμό τη στιγμή του αγώνα, με μια ανατομία τόσο ρεαλιστική που νιώθεις τους μυς του να πάλλονται. Μάλιστα, αν πλησιάσετε, θα δείτε στον δεξιό μηρό του ζώου μια εγχάρακτη Νίκη που κρατά στεφάνι, μια σφραγίδα που συνήθιζαν να βάζουν στα καθαρόαιμα άλογα της εποχής.

Ο αναβάτης, ένα μικροσκοπικό αγόρι με χαρακτηριστικά που προδίδουν πιθανώς την αφρικανική του καταγωγή, έρχεται σε πλήρη αντίθεση με το τεράστιο ζώο. Είναι μια «φωτογραφία» σε χαλκό, που στέκει αγέρωχη εδώ και αιώνες και εντυπωσιάζει με την απίστευτη ζωντάνια της.

Νεκροπόλεις της αρχαίας Αθήνας

Στις αίθουσες των επιτύμβιων μνημείων, θα δείτε πώς οι αρχαίοι Αθηναίοι αποχαιρετούσαν τους αγαπημένους τους. Σε αντίθεση με τη μυστικιστική ταρίχευση των Αιγυπτίων, εδώ ο θάνατος απεικονίζεται με μια τρυφερή χειραψία μεταξύ του νεκρού και ενός ζωντανού μέλους της οικογένειάς του. Στα μνημεία αυτά βλέπουμε το «ύστατο χαίρε» του νεκρού, και οι ιστορίες που συνοδεύουν το εκάστοτε έκθεμα είναι, στις περισσότερες περιπτώσεις, συγκινητικές.

Μεταξύ άλλων ενδιαφερόντων στοιχείων, ανακάλυψα ότι η σημερινή περιοχή του Κεραμεικού ήταν το σημαντικότερο και πιο γνωστό νεκροταφείο της αρχαίας Αθήνας, το οποίο χρησιμοποιήθηκε αδιαλείπτως από την 3η χιλιετία π.Χ. έως τους ρωμαϊκούς χρόνους.

Μάλιστα υπάρχει και ξεχωριστό Αρχαιολογικό Μουσείο Κεραμεικού, το οποίο διαθέτει την πληρέστερη συλλογή ταφικών εκθεμάτων στην Ελλάδα. Θα το επισκεφτούμε και θα επανέλθουμε.

Φυσικά, σε όλη την έκθεση θα βρείτε «διαμαντάκια», από το επιβλητικό άγαλμα του Δία ή του Ποσειδώνα που στέκει αγέρωχο με διάπλατα ανοιχτά τα χέρια (και βρέθηκε επίσης στη θάλασσα!), μέχρι τους επιβλητικούς μαρμάρινους Κούρους που, με το αινιγματικό τους χαμόγελο, μοιάζουν ολοζώντανοι και νιώθεις ότι σε κοιτούν καθώς περνάς από μπροστά τους.

Αξίζει επίσης να αναζητήσετε τον Έφηβο των Αντικυθήρων, ένα χάλκινο άγαλμα με συγκλονιστικά ρεαλιστικά μάτια που μοιάζει να ισορροπεί ανάμεσα σε θεό και άνθρωπο, αλλά και την Κόρη Φρασίκλεια, μια νεαρή κοπέλα που «πάγωσε» στον χρόνο, με το λεπτοδουλεμένο της φόρεμα να διατηρεί ακόμα ίχνη από τα αρχαία του χρώματα.

Πριν την έξοδο, μια στάση στον Μυκηναϊκό πολιτισμό (Αίθουσα 4) είναι επιβεβλημένη. Εκεί δεσπόζει η περίφημη «Μάσκα του Αγαμέμνονα», το χρυσό προσωπείο που ανακάλυψε ο Σλήμαν και έγινε το παγκόσμιο σύμβολο της μυκηναϊκής ισχύος αλλά και οι περίφημες τοιχογραφίες από τα ανάκτορα των Μυκηνών και της Τίρυνθας, που με τη λεπτότητα και τα έντονα χρώματά τους μαρτυρούν έναν κόσμο γεμάτο πολυτέλεια, τελετουργίες και μια αισθητική που προαναγγέλλει το μεγαλείο της κλασικής Ελλάδας.

Θα πρότεινα να επισκεφτείτε κατά σειρά τη Συλλογή Νεολιθικών Αρχαιοτήτων, τη Συλλογή Κυκλαδικών Αρχαιοτήτων και κατόπιν τη Συλλογή Μυκηναϊκών Αρχαιοτήτων για να διαπιστώσετε την εντυπωσιακή εξέλιξη της τέχνης ανά τους αιώνες και τα τεράστια «άλματα» που έκανε η κάθε εποχή, από την αφαίρεση του πηλού στη λάμψη του χρυσού.

Η περιήγηση ολοκληρώνεται ιδανικά με μια στάση στο καφέ του Μουσείου.

Ο κήπος του είναι μια όαση ηρεμίας, όπου μπορείτε να καθίσετε ανάμεσα σε διάσπαρτα γλυπτά, αφήνοντας τις εικόνες χιλιάδων ετών να «κάτσουν» μέσα σας.

Ωστόσο, για να είμαστε ειλικρινείς, η εμπειρία στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο μπορεί να γίνει αρκετά κουραστική. Το Μουσείο είναι τεράστιο και αν δεν μπεις γνωρίζοντας ακριβώς τι θέλεις να δεις, είναι μαθηματικά βέβαιο ότι θα χαθείς ή θα εξαντληθείς πριν φτάσεις στα μισά.

Υπάρχουν και κάποια πρακτικά «παράδοξα» που πρέπει να έχετε κατά νου: το ωράριο μοιάζει να εξυπηρετεί μόνο τους τουρίστες και τα σχολεία, αφού, πλην της Τρίτης, λειτουργεί έως τις 15:30, ο φωτισμός σε αρκετές αίθουσες του Μουσείου αδικεί τα εκθέματα, που σε ορισμένες περιπτώσεις, μοιάζουν παρατημένα, οι αίθουσες που φιλοξενούν τη Συλλογή Αιγυπτιακών Αρχαιοτήτων είναι δυσεύρετες, πιθανόν λόγω και των μικρών πινακίδων, που δεν βοηθούν στην περιήγηση του επισκέπτη. Επίσης, ξεχάστε τους κλασικούς χάρτες, καθώς το Μουσείο διαθέτει μόνο ψηφιακό χάρτη και σχετική εφαρμογή, οπότε βεβαιωθείτε ότι το κινητό σας είναι φορτισμένο. Σε μένα η εφαρμογή δεν λειτούργησε, ούτε ο χάρτης. Και το εισιτήριο κοστίζει 20 ευρώ, το λες και λίγο “τσιμπημένο”.

Παρόλα αυτά, το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, παραμένει ένα μέρος που επιβάλλεται να επισκεφθείς τουλάχιστον μια φορά στη ζωή σου. Αν και εσείς έχετε να πάτε από το σχολείο, κανονίστε μια επίσκεψη το συντομότερο δυνατό.