Το Ψέμα του Μυαλού: Όταν η κακοποίηση γίνεται η άρνηση που σε σκοτώνει αργά

Η Ομάδα Νάμα παρουσιάζει στο Σύγχρονο Θέατρο το έργο του Σαμ Σέπαρντ, «Το Ψέμα του Μυαλού», ένα από τα πιο επιδραστικά αμερικανικά δράματα του 20ού αιώνα που σπάνια ανεβαίνει στο θεατρικό σανίδι σε σκηνοθεσία της Ελένης Σκότη.

Μέσα από την ιστορία της καταστροφικής σχέσης ενός ζευγαριού, ο Σέπαρντ αναδεικνύει τον πόνο της κακοποίησης, τις διαστρεβλωμένες μνήμες και την ψευδαίσθηση της πραγματικότητας, δημιουργώντας μια δυναμική που καθιστά το έργο διαχρονικά επίκαιρο. Όλα ξεκινούν μετά από μια πράξη βίας: ο Τζέικ, πεπεισμένος ότι η γυναίκα του Μπεθ τον έχει απατήσει, την ξυλοκοπεί άγρια — τόσο που μένει βαριά τραυματισμένη και νοσηλεύεται. Από εκεί ξεκινά μια πορεία τρέλας, ενοχής και αποξένωσης ανάμεσα σε δύο οικογένειες που δεν μπορούν να αντιμετωπίσουν την πραγματικότητα.

Το έργο κινείται ανάμεσα στην τρέλα, τη φαντασία και τη μνήμη, δείχνοντας πως ο άνθρωπος κατασκευάζει «ψέματα του μυαλού» για να επιβιώσει από τον πόνο.

Όλους ρόλους ερμηνεύει ένα εξαιρετικό σύνολο ηθοποιών: Μελέτης Γεωργιάδης, Βαγγελιώ Ανδρεαδάκη, Κατερίνα Γιαμαλή, Ορέστης Τζιόβας, Γιώργος Τριανταφυλλίδης, Βαγγέλης Αμπατζής, Ήβη Νικολαΐδου, Μαρία Δαμασιώτη.

Οι οκτώ χαρακτήρες των δύο οικογενειών του ζευγαριού, παγιδευμένοι στη δική τους εσωτερική πραγματικότητα, προσπαθούν να βρουν την αλήθεια τους μέσα σε έναν κόσμο γεμάτο συγκρούσεις και ψέματα. Η ζωή, τα συναισθήματα και οι σχέσεις των ηρώων μεταξύ τους χρησιμοποιούνται ως αλληγορικές αναφορές στην αμερικανική σημερινή κοινωνία, μια κοινωνία όπου όλα είναι εκτός ισορροπίας.

Το ψέμα του μυαλού…

Εμείς κάναμε στους συντελεστές της παράστασης την εξής ερώτηση: “Για τον χαρακτήρα που ερμηνεύετε, ποιο είναι «το ψέμα του μυαλού» στο οποίο εγκλωβίζεται και πώς αυτό επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται την πραγματικότητα και τις σχέσεις του;”

Ο Μελέτης Γεωργιάδης ερμηνεύει τον Μπέιλορ και απαντά: “Σε μια κοινωνία που καταρρέει, που οι ανθρώπινες σχέσεις είναι από τυπικές έως κακοποιητικές, που ο καθένας ζει τη μοναξιά του, τη δική του δυστυχία. Σε μια τέτοια, λοιπόν, συνθήκη έχει ανάγκη ο άνθρωπος να πιστέψει σε κάτι που θα τον βοηθήσει να μπορέσει να επιβιώσει, Να το λοιπόν το ψέμα του μυαλού! Ο Μπείλορ πιστεύει ότι όλα βαίνουν καλώς, ότι ελέγχει την κατάσταση, ότι είναι ο αφέντης στη δική του μικρή κοινωνία και ότι «όπως τα βρήκαμε έτσι πρέπει να τα αφήσουμε»”.

Η Βαγγελιώ Ανδρεαδάκη ερμηνεύει την Μεγκ: “Ένα από τα θέματα αυτού του έργου του Σαμ Σέπαρντ είναι η μνήμη και η διαστρέβλωση της πραγματικότητας. Ο χαρακτήρας της Μεγκ παρουσιάζει αυτή την πλευρά της θεματικής του. Την γυναίκα που δραπετεύει από την πραγματικότητα.
Το ψέμα της είναι ένας εσωτερικός αμυντικός μηχανισμός που της επιτρέπει μια παθητική επιβίωση σε ένα βίαιο πατριαρχικό περιβάλλον.

Η άρνηση της αλήθειας, το ότι ξεχνάει ή μπερδεύει τα γεγονότα, η σύγχυση και η αποστασιοποιηση την βοηθούν να αντιμετωπίσει την σοβαρότητα της κατάστασης της τραυματισμενης σωματικά και ψυχικά κόρης της, σε ένα οικογενειακό περιβάλλον που επιβάλλεται ο συναισθηματικά απών και βίαιος σύζυγος της.
Η Μέγκ δεν επαναστατεί, επιλέγει την εσωτερική απόσυρση, μια παράλογη απάθεια, είναι πίσω από ένα φίλτρο σαν πυκνό χιόνι που καλύπτει τα πάντα και βυθίζει τον πόνο στην λήθη”.

Η Κατερίνα Γιάμαλη ερμηνεύει την Λορέιν και αναφέρει: “Η Λορέιν ανήκει ξεκάθαρα σ’ εκείνη την κατηγορία των γυναικών που επί αιώνες έχουν γαλουχηθεί με την ιδέα της διαφορετικότητας των ρόλων του αρσενικοὐ και του θηλυκού. Έχει αποδεχτεί ότι το αρσενικό είναι ο ανήσυχος «κυνηγός», ο ανεξάρτητος από τη φύση του, ο οποίος, ακόμη κι αν κάποια στιγμή της ζωής του υποκύψει στη δέσμευση του οικογενειακού μοντέλου, δεν είναι ποτέ εκείνος που φέρει την κύρια ευθύνη για τη διατήρηση αυτού του δεσμού. Αντιθέτως θεωρεί ότι είναι ευθύνη και βασικός ρόλος του θηλυκού να κάνει τα πάντα για να συντηρήσει αυτό το δεσμό και να κρατήσει την οικογένεια δεμένη.

Στη Σύγχρονη Αμερική, σ΄ ένα χρονικό σημείο όπου το Αμερικανικό όνειρο αποδομείται κι έρχεται το τέλος για μια σειρά ψευδαισθήσεων του μεταπολεμικού ανθρώπου, η Λορέιν φαίνεται να έχει κάνει τα πάντα για να κρατήσει την οικογένειά της δεμένη. Διασχίζει την Αμερικανική ενδοχώρα σέρνοντας μαζί της τα τρία τους παιδιά από πολιτεία σε πολιτεία, ανἀλογα με την αεροπορική βάση όπου υπηρετεί ο πιλότος άντρας της και αποδέχεται κάθε παραξενιά, μυστικότητα, ακόμη και παροδική εξαφάνισή του, μέχρι που κάποια στιγμή εκείνος εξαφανίζεται οριστικά. Δεν τον αναζητά. Περηφάνια; Εγωισμός; Και τα δυο ίσως.

Ωστόσο ζει με την ψευδαίσθηση ότι εκείνος κάποια στιγμή θα επιστρέψει. Αρνείται να αποδεχτεί τον κατακερματισμό και τη διάλυση της οικογένειάς της. Επιμένει σθεναρά στο κυρίαρχο ζωτικό ψεύδος της που οδηγεί, εν τέλει, σε μία σαθρή συμβίωση που αποδεικνύεται ακατόρθωτη, επιβεβαιώνοντας συνεχώς το χάσμα της ασυνεννοησίας μεταξύ των δύο φύλων και των διαφορετικών γενεών.

Όλοι τους, τσακισμένοι από το παρελθόν τους υποκύπτουν στη συντήρηση του ψεύδους της και καταλήγουν πότε να επικοινωνούν πληγώνοντας ο ένας τον άλλον, πότε να φεύγουν και να ξαναγυρνούν ηττημένοι, μέχρι που ένα ακραία βίαιο γεγονός αποκαλύπτει ότι οι δεσμοί αίματος έχουν καταλυθεί οριστικά και το ιδεατό οικογενειακό σύμπαν που η Λορέιν επιμένει να ονειρεύεται δεν ήταν παρά μία φούσκα που αναπόφευκτα κάποια στιγμή θα έσκαγε. Όπερ και εγένετο!”

Ο Ορέστης Τζιόβας είναι ο Μάικ και αναφέρει: “Ο χαρακτήρας που ερμηνεύω είναι ο Μάικ, αδερφός της Μπέθ,η οποία έχει κακοποιηθεί βάναυσα από τον σύντροφό της Τζέικ. Κατα την διάρκεια του έργου αποκαλύπτεται το οικογενειακό περιβάλλον του καθενός. Το περιβάλλον στο οποίο ζει ο χαρακτήρας μου, είναι η Μοντάνα,ένα ορεινό μέρος της Αμερικής, παγωμένο, κρύο πράγμα το οποίο χαρακτηρίζει τους ανθρώπους που ζουν εκεί. Άνθρωποι ψυχροί, παγωμένοι και άγριοι, με κύρια ασχολία το κυνήγι ελαφιών. Εκεί λοιπόν βρίσκεται και ο Μάικ, ο οποίος ζει ακόμα με την οικογένεια του, η οποία αποτελείται από έναν αυταρχικό, αυστηρό πατέρα και μια φρενοβλαβή μητέρα.

Ο Μάικ, φαίνεται να ζητά συνεχώς την επιβεβαίωση από τον πατέρα του, μάχεται να ακούσει αυτό το μπράβο που ζητά ένα παιδί από τους γονείς του, πόσο μάλλον ένα αγόρι από τον πατέρα-πρότυπο του. Οπότε η συνθήκη, ή αλλιώς το ψέμα του μυαλού αυτό του χαρακτήρα, είναι πως έχει εγκλωβιστεί στο να αποδείξει με κάθε του πράξη την αξία του και πως είναι αντάξιος του πατέρα του και των προσδοκιών του, κάτι το οποίο δεν καταφέρνει ποτέ.

Σε όλο το έργο, λοιπόν, προσπαθεί να αποκαταστήσει την τιμή της οικογένειας και της αδερφής του. Όλη αυτή η διαδικασία τον κάνει να φέρεται ακριβώς σαν τον πατέρα του. Η πραγματικότητα του αρχίζει να διαστρεβλώνεται μέσα σε αυτήν την μάχη για επιβεβαίωση, οπότε οι σχέσεις που αναπτύσσει ο Μάικ, αρχίζουν να διέπονται από βία, εμμονή και αγριότητα”.

Η Ήβη Νικολαϊδου είναι η Σάλι και απαντά: “Η Σάλι, η αδερφή του Τζέικ, αντιπροσωπεύει την παθητική συνενοχή: δεν ασκεί βία, αλλά δεν τη σταματά. Το ψέμα της Σάλι είναι πιο ύπουλο από των άλλων — δεν είναι κραυγαλέο, είναι σιωπηλό. Δεν πρόκειται για ένα συνειδητό ψέμα, αλλά για μια στάση ζωής. Βλέπει την αλήθεια, αλλά επιλέγει να μην τη «βλέπει».

Με αυτόν τον τρόπο γίνεται άθελά της συνένοχη, αποδεικνύοντας ότι το «ψέμα του μυαλού» επεκτείνεται και σε όσους, μέσω της άρνησης και της σιωπής, το συντηρούν. Έτσι, αντιμετωπίζει τις σχέσεις της με απόσταση και συγκράτηση, γεγονός που την οδηγεί σε συναισθηματική απομόνωση και έμμεση συνενοχή”.

Η Μαρία Δαμασιώτη ερμηνεύει την Μπεθ και σχολιάζει “Το ψέμα του μυαλού για την Μπεθ είναι η ελπίδα για αγάπη. Το μυαλό της τραυματισμένο πλέον και ανίκανο να ερμηνεύσει τη πραγματικότητα με λογικό τρόπο, χτίζει μια δική της προσωπική εκδοχή της αλήθειας. Η αντίληψή της για τον κόσμο και τις σχέσεις γίνεται αμυντική, θολή και εύθραυστη, με αποτέλεσμα να δυσκολεύεται να εμπιστευτεί, να υπάρξει αυθεντικά.
Μέσα στο ψέμα της, προσπαθεί να αγαπηθεί, να συνδεθεί να αντέξει, να προστατευθεί, να ενταχθεί, αλλά με τεράστιο κόστος, δεν ζει απλά αναπνέει και απομακρύνεται όλο και περισσότερο από την ελευθερία και την ουσία της, ώσπου τελικά θα χαθεί.
«Η πραγματικότητα είναι μόνο αυτό που αντιλαμβανόμαστε και πιστεύουμε ότι είναι αληθινό. Αυτό είναι απολύτως λογικό για μένα και ελάχιστα μου φαίνονται λογικά πια.» Lotje Sodderland ”

«Το Ψέμα του Μυαλού» αποτελεί μέρος της «οικογενειακής τριλογίας» του Σέπαρντ, μαζί με τα έργα «Θαμμένο παιδί» (Buried Child) και «True West».

ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΕΣ

Μετάφραση: Γιώργος Χατζηνικολάου
Σκηνοθεσία: Ελένη Σκότη
Σκηνικά, συνεργάτης σκηνοθεσίας: Γιώργος Χατζηνικολάου
Κοστούμια: Γιώργος Χατζηνικολάου, Μαρία Αναματερού
Φωτισμοί: Αντώνης Παναγιωτόπουλος
Κίνηση: Μαργαρίτα Τρίκκα
Μουσική & Sound design: Άγγελος Αγγελίδης
Φωτογραφίες: Νικόλας Κωστής, Γιώργος Χατζηνικολάου
Βοηθοί σκηνοθέτιδος: Μαρίνα Δημητριάδη, Εβελίνα Μαντή, Θαλασσινή Μπιτσάνσκι
Σχεδιασμός οπτικής ταυτότητας: Ιωάννης Κ. Τσίγκας
Τρέιλερ παράστασης: Νικόλας Κωστής
Βοηθός παραγωγής: Μαρία Φιλοπούλου
Διεύθυνση Παραγωγής: Μαρία Αναματερού
Παραγωγή: Ομάδα Νάμα

Παίζουν οι ηθοποιοί:
Μελέτης Γεωργιάδης, Βαγγελιώ Ανδρεαδάκη, Κατερίνα Γιαμαλή, Ορέστης Τζιόβας, Γιώργος Τριανταφυλλίδης, Βαγγέλης Αμπατζής, Ήβη Νικολαΐδου, Μαρία Δαμασιώτη.