Η επόμενη μέρα της επίθεσης στο Ιράν και η ασφάλεια στον Αραβοπερσικό Κόλπο

Η ευρύτερη Μέση Ανατολή βιώνει το πρώτο εικοσιτετράωρο της μεγαλύτερης περιφερειακής σύγκρουσης μετά τη δεύτερη αμερικανική επέμβαση στο Ιράκ, το 2003. Η από κοινού επίθεση των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ισραήλ στο Ιράν αποτελεί μια τεκτονική αλλαγή στον περιφερειακό συσχετισμό ισχύος, με παγκόσμιες γεωοικονομικές, διπλωματικές και γεωπολιτικές προεκτάσεις.

Η επιχείρηση ξεκίνησε με τα προληπτικά πλήγματα του Ισραήλ, τα οποία είχαν ως πρωταρχικό στόχο την εξουδετέρωση των πυραυλικών συστημάτων Shahab-3 (με εμβέλεια περίπου 2.000 χλμ.), προκειμένου να αποτραπεί μια επικείμενη μαζική επίθεση κατά καίριων πληθυσμιακών κέντρων της ισραηλινής επικράτειας. Ακολούθησε η άμεση στρατιωτική εμπλοκή των αμερικανικών δυνάμεων που είχε ως αποτέλεσμα να δολοφονηθεί ο ανώτατος ηγέτης της Ισλαμικής Δημοκρατίας, αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ.

Σε επίπεδο διεθνούς δικαίου, η έννοια του προληπτικού πολέμου είναι δομικά έκνομη βάσει της αυστηρής ερμηνείας του Καταστατικού Χάρτη του ΟΗΕ (ειδικά του Άρθρου 51 περί νόμιμης άμυνας). Ιστορικά, το κριτήριο της άμεσης και αναπόφευκτης απειλής (βασισμένο στην περιώνυμη Υπόθεση Caroline του 19ου αιώνα) αποτελούσε τη μοναδική, στενή δικλείδα νομιμοποίησης. Ωστόσο, μετά την τρομοκρατική επίθεση στους Δίδυμους Πύργους το 2001 και την υιοθέτηση του Δόγματος Μπους, παρατηρείται μια παγκόσμια τάση νομιμοποίησης και διασταλτικής ερμηνείας της προληπτικής άμυνας, η οποία πλέον συγχέεται επικίνδυνα με τον αποτρεπτικό πόλεμο. Το Ισραήλ, ακολουθώντας σταθερά το ιστορικό Δόγμα Μπέγκιν (όπως εφαρμόστηκε στον βομβαρδισμό του πυρηνικού αντιδραστήρα Οσιράκ στο Ιράκ το 1981 και στη Συρία το 2007), μαζί με τις ΗΠΑ, εργαλειοποιούν αυτή τη νομική ελαστικότητα για να δικαιολογήσουν την αλλαγή του status quo στην περιοχή, θέτοντας ένα νέο, αμφιλεγόμενο προηγούμενο για τις διεθνείς σχέσεις του 21ου αιώνα.

Η προσδοκία για πτώση του καθεστώτος

Οι επιθέσεις έπληξαν εκατοντάδες στόχους σε δεκάδες περιοχές του Ιράν: το Προεδρικό Μέγαρο, την οικία του Ανώτατου Θρησκευτικού Ηγέτη, το αεροδρόμιο της Τεχεράνης, κεντρικά γραφεία πληροφοριών, ναυτικές και πυραυλικές εγκαταστάσεις, καθώς και υποδομές των Φρουρών της Επανάστασης. Οι αναφορές για τον θάνατο κορυφαίων αξιωματούχων (αρχηγός Ενόπλων Δυνάμεων, Υπουργός Άμυνας, επικεφαλής της Δικαιοσύνης) φανερώνουν έναν σαφή αντικειμενικό στόχο: τον αποκεφαλισμό της πολιτικοστρατιωτικής ιεραρχίας και την καταστροφή των δυνατοτήτων προβολής ισχύος της Τεχεράνης. Η στόχευση και εξόντωση του Ανώτατου Θρησκευτικού Ηγέτη, Αλί Χαμενέι, αποτελεί την κορωνίδα αυτής της πρακτικής.

Υπό το πρίσμα της γεωπολιτικής ανάλυσης και του αμυντικού Ρεαλισμού ωστόσο, η προσδοκία μιας άμεσης πτώσης του καθεστώτος αποτελεί ένα εξαιρετικά δύσκολο, έως ουτοπικό, σενάριο. Το Ιράν δεν είναι ένα εύθραυστο κράτος-μαριονέτα. Διαθέτει ένα βαθύ κράτος, οργανωμένο γύρω από το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης, το οποίο ελέγχει τεράστιο μέρος της οικονομίας, των σημαντικών υποδομών και της κρατικής μηχανής. Η ιστορία των διεθνών σχέσεων στη Μέση Ανατολή έχει αποδείξει ότι η στοχευμένη εξουδετέρωση της ηγεσίας δεν εγγυάται την πολιτική κατάρρευση, ειδικά χωρίς μαζική χερσαία εισβολή, η οποία αποκλείεται λόγω της γεωγραφικής μορφολογίας του Ιράν (το οποίο λειτουργεί ως ένα φυσικό φρούριο από οροσειρές) και του τεράστιου στρατιωτικού και οικονομικού κόστους που θα επέφερε στις ΗΠΑ.

Αντιθέτως, μια τέτοια εξωτερική επίθεση τείνει να ενεργοποιεί το σύνδρομο συσπείρωσης γύρω από την πατρίδα. Ακόμη και μετριοπαθείς ή αντικαθεστωτικοί πυρήνες της ιρανικής κοινωνίας ενδέχεται να παραμερίσουν τις εσωτερικές τους διαφορές ενώπιον μιας υπαρξιακής εξωτερικής απειλής. Αυτό απειλεί να πυροδοτήσει μια ανεξέλεγκτη ριζοσπαστικοποίηση των σιιτικών πληθυσμών, τόσο στο εσωτερικό του Ιράν όσο και ευρύτερα, οδηγώντας τη χώρα σε μια μακροχρόνια εσωτερική κρίση που θα γεννήσει ένα γεωπολιτικό κενό τεράστιων διαστάσεων, πολύ πιο επικίνδυνο από το ίδιο το σημερινό καθεστώς.

Η αρχιτεκτονική ασφαλείας

Όπως ήταν αναμενόμενο, το Ιράν αντέδρασε άμεσα. Μη διαθέτοντας συμβατική αεροπορική ισχύ ικανή να αντιμετωπίσει τις ΗΠΑ και το Ισραήλ, η Τεχεράνη βασίζεται ιστορικά στο αμυντικό δόγμα της προωθημένης άμυνας και της ασύμμετρης αποτροπής. Αυτό μεταφράζεται στην ενεργοποίηση του δικτύου αντιπροσώπων που συγκροτούν τον Άξονα της Αντίστασης. Ήδη έχουν στοχοποιηθεί στρατιωτικές βάσεις που φιλοξενούν αμερικανικές δυνάμεις σε Κουβέιτ, Μπαχρέιν, Σαουδική Αραβία, Ιορδανία, Κατάρ και ΗΑΕ. Παράλληλα, έχουν χτυπηθεί πολιτικοί στόχοι στα ΗΑΕ και το Μπαχρέιν, όπως επίσης υπάρχουν αναφορές για σφοδρά πλήγματα σε πλοία του αμερικανικού Πολεμικού Ναυτικού.

Ταυτόχρονα, λίγο ανατολικότερα, το άνοιγμα ενός νέου μετώπου μεταξύ Αφγανιστάν και Πακιστάν προσθέτει έναν ακόμη κρίκο στην αλυσίδα της αστάθειας. Η αναζωπύρωση των εντάσεων στα ανατολικά σύνορα του Ιράν (κυρίως στην επαρχία Σιστάν και Μπαλουχιστάν) δημιουργεί έναν διμέτωπο εφιάλτη για την Τεχεράνη, αλλά ταυτόχρονα απειλεί να εμπλέξει δυνάμεις της Κεντρικής Ασίας και πυρηνικές δυνάμεις (Πακιστάν) σε μια δίνη ανταλλαγής πυρών που ξεφεύγει από τον έλεγχο οποιουδήποτε κεντρικού δρώντα.

Η εξέλιξη αυτή δυναμιτίζει άμεσα την αρχιτεκτονική ασφαλείας των κρατών του Κόλπου. Χώρες όπως η Σαουδική Αραβία και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, τα τελευταία χρόνια υιοθέτησαν μια ρεαλιστική στρατηγική εξισορρόπησης. Αντιλαμβανόμενα την αμερικανική απροθυμία για περαιτέρω στρατιωτική εμπλοκή στη Μέση Ανατολή και θέλοντας να διασφαλίσουν την εσωτερική τους οικονομική μετάβαση, τα κράτη αυτά αποκατέστησαν τις διπλωματικές τους σχέσεις με το Ιράν, με τη διαμεσολάβηση της Κίνας. Αυτή η λεπτή διπλωματική ισορροπία έχει πλέον θρυμματιστεί.

Τα κράτη του Κόλπου βρίσκονται στον απόλυτο εγκλωβισμό: φιλοξενούν αμερικανικές βάσεις (όπως ο 5ος Στόλος στο Μπαχρέιν και η αεροπορική βάση Al Udeid στο Κατάρ), γεγονός που τα καθιστά νόμιμους στρατιωτικούς στόχους στο αφήγημα της Τεχεράνης. Ο φόβος αυτών των κρατών είναι υπαρκτός και δικαιολογημένος. Γνωρίζουν ότι η συμβατική αποδυνάμωση του Ιράν μπορεί να προσφέρει μια προσωρινή ανακούφιση στο Ριάντ και το Άμπου Ντάμπι, αλλά ταυτόχρονα καθιστά τον Αραβικό Κόλπο θέατρο επιχειρήσεων, αφήνοντας τις ζωτικές τους υποδομές (διυλιστήρια, μονάδες αφαλάτωσης, λιμάνια) εκτεθειμένες σε επιθέσεις ακριβείας από σμήνη ιρανικών drones και πυραύλων Κρουζ. Το χτύπημα στις πετρελαϊκές εγκαταστάσεις της Abqaiq και της Khurais το 2019 παραμένει νωπό στη μνήμη τους ως απόδειξη της ιρανικής ικανότητας να πλήξει την καρδιά της παγκόσμιας ενεργειακής τροφοδοσίας.

Εάν ο πόλεμος κλιμακωθεί περαιτέρω, θεωρώ πως η στρατηγική του Ιράν θα επικεντρωθεί στην εργαλειοποίηση της γεωγραφίας. Η ταυτόχρονη κλιμάκωση σε τρία ζωτικά γεωστρατηγικά σημεία, τον Περσικό Κόλπο, τα Στενά του Ορμούζ και τα Στενά του Μπαμπ ελ-Μαντέμπ, απειλεί με στραγγαλισμό το παγκόσμιο εμπόριο. Οι Χούθι ανακοίνωσαν ήδη την επανέναρξη των επιθέσεων στην Ερυθρά Θάλασσα. Ελέγχοντας πρακτικά τα στενά του Μπαμπ ελ-Μαντέμπ, ασκούν ασύμμετρη πίεση στο παγκόσμιο ναυτιλιακό κόστος, αποκόπτοντας την Ευρώπη από τις αγορές της Ασίας μέσω της Διώρυγας του Σουέζ. Ακόμη πιο κρίσιμα, όμως, είναι τα Στενά του Ορμούζ, από τα οποία διέρχεται περίπου το 20% της παγκόσμιας κατανάλωσης πετρελαίου και τεράστιος όγκος υγροποιημένου φυσικού αερίου από το Κατάρ.

Η εικόνα των διεθνών χρηματιστηρίων ενόψει του ανοίγματος της Δευτέρας, με τα προθεσμιακά συμβόλαια του πετρελαίου Brent να προεξοφλούν ήδη τεράστια ασφάλιστρα κινδύνου, αποδεικνύει ότι μια προσπάθεια του Ιράν να ναρκοθετήσει τα Στενά θα εκτινάξει τις τιμές του αργού πετρελαίου σε δυσθεώρητα ύψη, επιφέροντας ένα κολοσσιαίο πληθωριστικό σοκ στις δυτικές οικονομίες. Οι κεντρικές τράπεζες των ΗΠΑ και της Ευρώπης, που πασχίζουν να ελέγξουν τον πληθωρισμό μετά την πανδημία και τον πόλεμο στην Ουκρανία, θα βρεθούν αντιμέτωπες με ένα σενάριο στασιμοπληθωρισμού ανάλογο της πετρελαϊκής κρίσης του 1973. Σε αυτή τη γεωοικονομική σκακιέρα, ο ασύμμετρος πόλεμος μετατρέπεται σε όπλο μαζικής οικονομικής καταστροφής.

Το Πεκίνο και η Μόσχα

Η επίθεση στο Ιράν, όμως, δεν αφήνει αδιάφορους τους στρατηγικούς του εταίρους, δηλαδή το Πεκίνο και τη Μόσχα. Η Κίνα, ως ο μεγαλύτερος αγοραστής ιρανικού (αλλά και σαουδαραβικού) πετρελαίου, βλέπει τα ενεργειακά της ζωτικά συμφέροντα να απειλούνται άμεσα. Ενώ παραδοσιακά αποφεύγει τη στρατιωτική εμπλοκή στη Μέση Ανατολή, επενδύοντας στη διπλωματία του εμπορίου, μια ολοκληρωτική κατάρρευση της σταθερότητας στον Κόλπο αποτελεί άμεσο πλήγμα στο στρατηγικό της όραμα (δηλαδή το Belt and Road Initiative). Διόλου τυχαία, η άμεση κινητοποίηση των διπλωματικών μηχανισμών και το αίτημα για κατεπείγουσα σύγκληση του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ επιβεβαιώνει την πρόθεση του Σινορωσικού άξονα να στριμώξει διπλωματικά την Ουάσιγκτον, παρουσιάζοντάς την ως τον παγκόσμιο αποσταθεροποιητή, ενισχύοντας το αφήγημά της στον Παγκόσμιο Νότο.

Η Ρωσία, από την άλλη πλευρά, ενδέχεται να είναι ο μεγάλος κερδισμένος αυτής της κρίσης. Η πλήρης απορρόφηση των αμερικανικών στρατιωτικών και διπλωματικών πόρων στη Μέση Ανατολή προσφέρει στη Μόσχα ένα ανέλπιστο στρατηγικό πλεονέκτημα στο μέτωπο της Ουκρανίας. Επιπλέον, οποιαδήποτε εκτίναξη των τιμών των υδρογονανθράκων γεμίζει τα ταμεία της ρωσικής πολεμικής μηχανής, καθιστώντας τις δυτικές κυρώσεις ακόμη πιο αναποτελεσματικές. Η Μόσχα θα συνεχίσει να παρέχει τεχνογνωσία και ενδεχομένως υλικοτεχνική υποστήριξη στην Τεχεράνη (όπως συστήματα ηλεκτρονικού πολέμου ή αεράμυνας), ανταποδίδοντας τη βοήθεια που έλαβε μέσω των ιρανικών drones Shahed στον πόλεμο της Ουκρανίας. Έτσι, το χτύπημα στο Ιράν ενισχύει την επιβεβαίωση της συμπαγούς, πλέον, συμμαχίας του Ευρασιατικού άξονα απέναντι στη Δύση.

Το Δίλημμα Ασφαλείας

Το κεντρικό θεωρητικό μοντέλο που εξηγεί τη σημερινή δίνη είναι, κατά την γνώμη μου, το Δίλημμα Ασφαλείας. Κάθε προσπάθεια του Ισραήλ να αυξήσει την ασφάλειά του καταστρέφοντας το ιρανικό οπλοστάσιο, ερμηνεύεται από το Ιράν ως υπαρξιακή απειλή, ωθώντας το σε ολοένα και πιο ακραίες τακτικές ασύμμετρης ανταπόδοσης. Το πυρηνικό πρόγραμμα της Τεχεράνης, το οποίο μέχρι πρότινος εργαλειοποιούνταν ως μέσο διπλωματικής πίεσης έναντι της Δύσης, ενδέχεται πλέον, υπό το καθεστώς μιας άμεσης εξωτερικής επίθεσης, να θεωρηθεί από την ιρανική ελίτ ως η μοναδική απόλυτη εγγύηση επιβίωσης του καθεστώτος.

Ένα προληπτικό πλήγμα με στόχο την αποτροπή μιας απειλής, ίσως τελικά επιταχύνει τη διαδικασία απόκτησης του απόλυτου όπλου, επιβεβαιώνοντας τη θεωρία των μη ηθελημένων συνεπειών στην υψηλή στρατηγική. Επιπλέον, η άμεση επέμβαση των Ηνωμένων Πολιτειών ακυρώνει δεκαετίες προσπαθειών της Ουάσιγκτον να λειτουργήσει ως εξωτερικός εξισορροπιστής. Αντί να αφήσει τους περιφερειακούς δρώντες να εξισορροπήσουν ο ένας τον άλλον, οι ΗΠΑ σύρονται ξανά στον βάλτο της Μέσης Ανατολής. Αυτό υποσκάπτει τη συνολική αμερικανική υψηλή στρατηγική που απαιτεί την επικέντρωση στον Ειρηνικό και την ανάσχεση της Κίνας.

Συνοψίζοντας, η στρατιωτική λογική της αμερικανο-ισραηλινής επιχείρησης είναι φαινομενικά κρυστάλλινη: αποδυνάμωση του ιρανικού βαλλιστικού προγράμματος, καταστροφή των ναυτικών και αεροπορικών του δυνατοτήτων και εξάλειψη της επικείμενης πυραυλικής απειλής έναντι του Ισραήλ και των συμμαχικών βάσεων. Όμως, στην υψηλή στρατηγική, η επίτευξη τακτικής υπεροχής χωρίς ξεκάθαρο, ρεαλιστικό πολιτικό “endgame” ισοδυναμεί με άλμα στο κενό. Η καταστροφή στρατιωτικών εγκαταστάσεων είναι μετρήσιμη. Η αλλαγή, όμως, της στρατηγικής κουλτούρας ενός έθνους και η επιβολή πολιτικής βούλησης δεν επιτυγχάνονται αποκλειστικά από αέρος. Το μεγαλύτερο ρίσκο για τη Δύση αυτή τη στιγμή δεν είναι η στρατιωτική έκβαση των βομβαρδισμών, καθώς η δυτική αεροπορική και τεχνολογική υπεροχή είναι αδιαμφισβήτητη, αλλά η περιφερειακή διάχυση της σύγκρουσης και η παντελής απουσία στρατηγικής για την περιβόητη «επόμενη μέρα».

Εάν ο στόχος είναι ο απόλυτος εξαναγκασμός της Τεχεράνης σε συνθηκολόγηση και η αποδοχή μιας ταπεινωτικής νέας αρχιτεκτονικής ασφαλείας, η ιστορία του Αμυντικού Ρεαλισμού διδάσκει ότι κράτη και καθεστώτα που βρίσκονται υπό υπαρξιακή απειλή τείνουν να αντιδρούν με τη μέγιστη δυνατή επιθετικότητα, χρησιμοποιώντας κάθε διαθέσιμο ασύμμετρο μέσο.

Η Μέση Ανατολή βρίσκεται εδώ και καιρό σε μια σκοτεινή, αχαρτογράφητη περίοδο. Το δόγμα του προληπτικού πολέμου ενδέχεται να αποδειχθεί μια επικίνδυνη ψευδαίσθηση γρήγορης νίκης. Αντί να λύσει το γόρδιο δεσμό της ιρανικής επιρροής, κινδυνεύει να μετατραπεί σε έναν διαρκή πόλεμο φθοράς, παρασύροντας τις παγκόσμιες αγορές, την περιφερειακή ασφάλεια και τον συσχετισμό ισχύος των μεγάλων δυνάμεων σε μία διελκυστίνδα ανεξέλεγκτης αποσταθεροποίησης. Η ανάφλεξη αυτή δεν πρόκειται να είναι το τέλος του ιρανικού ζητήματος, αλλά η αιματηρή συνέχεια μιας περιφερειακής αναταραχής.

* Ο Δρ. Μηνάς Λυριστής είναι Young Scholar στο Strategy International και Ερευνητής στο Κέντρο Ανάλυσης Μεσανατολικής Πολιτικής – ΚΕΑΜΕΠ.