ΛΙΒΑΝΟΣ: Ο ΠΑΥΛΟΣ ΚΟΖΑΛΙΔΗΣ ΑΝΑΜΕΣΑ ΣΤΗ ΧΕΖΜΠΟΛΑΧ ΚΑΙ ΤΙΣ ΒΟΜΒΕΣ ΤΟΥ IDF

Η ιστορία της σύγχρονης φωτογραφίας τεκμηρίωσης (documentary photography) και της φωτογραφίας δρόμου (street photography) βρίθει δημιουργών που επιδιώκουν την ταχεία αναγνώριση μέσω της άμεσης ψηφιακής κατανάλωσης και της ένταξής τους σε παγκόσμια εμπορικά δίκτυα διανομής της εικόνας. Ωστόσο, στο περιθώριο αυτής της φρενήρους παραγωγής, εντοπίζονται καλλιτέχνες που προσεγγίζουν το μέσο όχι ως επάγγελμα ή όχημα προβολής, αλλά ως μια βαθιά, υπαρξιακή αναζήτηση και ως έναν αυστηρό, σχεδόν ασκητικό, τρόπο ζωής. Ο Έλληνας φωτογράφος Παύλος Κοζαλίδης αποτελεί μία από τις πλέον ιδιάζουσες, αθόρυβες, παραγωγικές και επιδραστικές φυσιογνωμίες στον χώρο της κλασικής, ουμανιστικής φωτογραφίας παγκοσμίως.

Ο Παύλος Κοζαλίδης δεν εντάσσεται απλώς στην κατηγορία του ταξιδιωτικού φωτογράφου ή του φωτορεπόρτερ. Συνιστά έναν σύγχρονο, περιπλανώμενο οπτικό ανθρωπολόγο, του οποίου η φωτογραφική πρακτική λειτουργεί ως αγωγός που συνδέει την ιστορική μνήμη, το τραύμα του ξεριζωμού και την εσωτερική, πνευματική ενδοσκόπηση. Η ριζοσπαστική του αφοσίωση στο ασπρόμαυρο αναλογικό φιλμ και η ακλόνητη πίστη του στην αυθεντικότητα και την αξιοπρέπεια της ανθρώπινης παρουσίας τον αναδεικνύουν σε σιωπηλό θεματοφύλακα του κλασικού ουμανιστικού ντοκιμαντέρ.

Με μια πορεία που εκτείνεται σε περισσότερες από τέσσερις δεκαετίες και καλύπτει γεωγραφικά πάνω από ογδόντα χώρες, ο Κοζαλίδης έχει συγκροτήσει ένα ογκωδέστατο, μνημειώδες αρχείο, το οποίο υπολογίζεται μεταξύ 700.000 και 1.000.000 λήψεων, καταγεγραμμένων αποκλειστικά σε ασπρόμαυρο αναλογικό φιλμ 35 χιλιοστών.

Κατά τη διάρκεια των πολύμηνων ταξιδιών του σε απομακρυσμένες και συχνά εχθρικές περιοχές, αναγκάζεται να μεταφέρει στις πλάτες του εξοπλισμό που αγγίζει τα 30 κιλά – ένα κύριο σακίδιο 25 κιλών και επιπλέον 6-7 κιλά φωτογραφικών μηχανών περασμένων γύρω από τον λαιμό του. Το φυσικό αυτό βάρος, σε συνδυασμό με την ηλικία του και τις κακουχίες των μετακινήσεων, επιβάλλει ένα σοβαρό τίμημα στο σώμα του.

Πέραν του βάρους, η διαχείριση των χιλιάδων καρουλιών ασπρόμαυρου φιλμ αποτελεί, όπως ο ίδιος ομολογεί, έναν διαρκή, εξουθενωτικό «εφιάλτη» . Καθώς κινείται σε μεθοριακές ζώνες και αυταρχικά κράτη, ζει με τον συνεχή φόβο της καταστροφής του ανεκτίμητου υλικού του.

Αυτές τις μέρες, το ταξίδι του τον έφερε στον Λίβανο, τον οποίο επισκέφτηκε για πρώτη φορά στη ζωή του, πριν ξεκινήσει ο πόλεμος μεταξύ ΗΠΑ και Ισραήλ εναντίον του Ιράν.

Τώρα, βρίσκεται μέσα σε εμπόλεμη ζώνη. Ο IDF, ο στρατός του Ισραήλ, έχει επεκτείνει τις επιχειρήσεις του μέσα στο έδαφος του Λιβάνου στην περιοχή όπου είναι κι αυτός βρίσκεται μπροστά σε πρωτόγνωρες καταστάσεις παρά την τεράστια εμπειρία του.

Μίλησα για όσα ζει αυτές τις μέρες και αυτά είναι που μου είπε:

Φαντάζομαι βρέθηκες εκεί προ εκπλήξεως. Όλοι αιφνιδιαστήκαμε όταν συνέβη αυτό. Ήσουν εκεί για κάποιο φωτογραφικό project από τα πολλά που έχεις κάνει;|
Κοίτα, πρώτα απ’ όλα, αν ήξερα ότι θα ζούσα αυτό που έζησα για δέκα μέρες, δεν πιστεύω να το έκανα. Δεν νομίζω ότι καμία φωτογραφία αξίζει τη ζωή κανενός. Δεν είμαι πολεμικός ανταποκριτής. Από μικρός ήξερα ότι οι φωτογραφίες δεν αλλάζουν τον κόσμο. Τα τελευταία 30 χρόνια φωτογραφίζω τις διαδρομές του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Προσπαθώ να ακολουθήσω τη γραμμή του ταξιδιού του. Έτσι βρέθηκα στην Τύρο (Tyre), στο νοτιότερο μέρος του Λιβάνου.

Ήθελα να έχω το στοιχείο της έκπληξης, να μην ξέρω τι θα αντιμετωπίσω οπτικά. Ήξερα ότι υπήρχαν αρχαία δίπλα στη θάλασσα που σχετίζονταν με τον Μέγα Αλέξανδρο. Ήθελα να το φωτογραφίσω. Κάθισα εκεί, και την πρώτη-δεύτερη βραδιά άρχισαν να χτυπάνε. Πιστεύω στα 20 χιλιόμετρα από εμάς. Άκουγες αυτό το «μπουμ-μπουμ» συνέχεια. Κάποια στιγμή ο θόρυβος πλησίασε στα 10 χιλιόμετρα, μετά στα πέντε, μετά στα χίλια μέτρα.

Όταν το ακούς στα χίλια μέτρα, ξέρεις ότι είναι δίπλα σου. Είναι πολύ άσχημο συναίσθημα.

Πέρα από τον θόρυβο, είχατε κάποια ενημέρωση για το τι συμβαίνει;
 Εγώ ήξερα ότι θα γίνει κάτι, ότι η Αμερική και το Ισραήλ θα χτυπούσαν το Ιράν. Δεν πίστευα ποτέ όμως ότι από την ώρα που θα πήγαινα στον Λίβανο, θα γινόταν όλη αυτή η συγκέντρωση δυνάμεων. Το ήξεραν ότι θα γινόταν, αλλά έλεγαν στον κόσμο να μην πανικοβάλλεται.

Η ανάκριση από τη Χεζμπολάχ
Δεν σου κρύβω ότι την τρίτη ημέρα που ήμουν στον Νότο, μου έκαναν ανάκριση. Κράτησε έξι-επτά ώρες. Ήταν η Χεζμπολάχ. Με ρώταγαν: «Εσύ τι κάνεις εδώ; Πώς βρέθηκες εδώ ενώ όλοι φεύγουν;». Με υποψιάστηκαν για κατάσκοπο ή για «σπότερ» (spotter) – ξέρεις, αυτούς που δίνουν στίγμα για να χτυπήσουν.

Εκεί ένιωσα πραγματικά τον κίνδυνο. Αν σε περάσουν για κατάσκοπο, σε πυροβολούν στον δρόμο.

Στην αρχή με είχαν βάλει στο πίσω μέρος, η κατάσταση ήταν άγρια. Όμως, επειδή είμαι Έλληνας, έδειξαν κάποιον σεβασμό. Πιστεύω ακράδαντα ότι, αν δεν είχα αυτό το ελληνικό διαβατήριο, η ανάκριση που πέρασα θα ήταν πολύ πιο σκληρή. Είδαν την ηλικία μου, είδαν ότι το γόνατό μου με ταλαιπωρεί, είδαν τον εξοπλισμό μου και κατάλαβαν ότι δεν διαθέτω κάποια εξελιγμένη τεχνολογία για κατασκοπεία. Αυτό με έσωσε. Οι άνθρωποι εδώ εκτιμούν την καταγωγή μας και αυτό έπαιξε μεγάλο ρόλο.

Κι, επειδή έχω διαβάσει το Κοράνι, έχω πάει στο Ιράν πολλές φορές και ξέρω την κουλτούρα τους, αναπτύχθηκε μια αμοιβαία κατανόηση. Είδαν ότι δεν είχα τίποτα να κρύψω. Και αυτοί ήταν που με βοήθησαν τελικά να φύγω από το νοτιότερο σημείο.

Τον Ιούνιο κλείνω τα 65. Δεν έχω πολλά περιθώρια ζωής πια. Επίσης, φροντίζω τη μητέρα μου που είναι 99 χρονών. Αυτό μου δίνει μεγάλη ευθύνη. Όταν γυρίσω, θέλω απλώς να μπορέσω να την αγκαλιάσω. Είναι πολύ δύσκολο να ακούς τους βομβαρδισμούς να έρχονται όλο και πιο κοντά. Κάποια στιγμή ήρθε ένας άνθρωπος με ένα αμάξι και μας πήρε όλους μακριά από εκεί.

Κατάλαβα ότι θα πάρω σιγά-σιγά τον δρόμο της επιστροφής. Έβλεπα τους ανθρώπους να τρέχουν με τα παπούτσια στα χέρια για να βρουν καταφύγιο. Να φύγουν, να σωθούν. Είναι άσχημο πράγμα. Δεν ξέρεις αν θα τα καταφέρουν. Είναι φρικτό να βλέπεις τέτοιες εικόνες επί μέρες.

Εγώ δεν τα φωτογραφίζω αυτά. Δεν μπορώ. Για μένα είναι υπερβολικά άσχημο. Όποιος γνωρίζει τη δουλειά μου, ξέρει ότι δεν κάνω τέτοια πράγματα. Δεν θέλω να βρεθώ ξανά σε μέρη όπου γίνονται τέτοια δεινά και να με χρησιμοποιούν δημοσιογραφικά.

Κάποιοι ακούνε για τον Μέγα Αλέξανδρο και εντυπωσιάζονται, αλλά αυτές τις μέρες η κατάσταση είναι πέρα από κάθε περιγραφή. Έχω πάει σε επικίνδυνα μέρη· πριν οκτώ μήνες ήμουν με τους Ταλιμπάν στο Αφγανιστάν, όμως αυτό που έζησα εδώ δεν συγκρίνεται.

Η φρίκη του εκπατρισμού και η απειλή των drones

Είναι φρίκη όλα που συμβαίνουν εδώ… Να αναγκάζεσαι να τα αφήσεις όλα πίσω, να παίρνεις τα παιδιά σου και να κουβαλάς όλη σου τη ζωή σε μια τσάντα… Όλη σου η καθημερινότητα ανατρέπεται σε μια στιγμή. Έβλεπα μια γιαγιά να κουβαλάει τα πράγματά της, και σκέφτηκα τη δική μου μάνα. Και σκέφτηκα πόσοι άνθρωποι βρίσκονται σε αυτή τη θέση.

Πλέον, σε αυτά τα μέρη, έχεις όλη την ημέρα drones πάνω από το κεφάλι σου. Γυρίζουν συνεχώς. Τα ισραηλινά drones είναι παντού και η περιοχή είναι γεμάτη ρουκέτες που σκάνε. Είναι τρομερό…

Εγώ τώρα μένω σε μια συνοικία όπου ζουν Αρμένιοι. Για να καταλάβεις τις αποστάσεις, είναι σαν να γίνεται βομβαρδισμός στο Νέο Ηράκλειο και εσύ να είσαι στο Θησείο. Είναι πάρα πολύ κοντά…

Πώς είναι η κατάσταση στη χώρα; Μπορεί κάποιος πολίτες να στηριχθεί στο κράτος;

Το πρόβλημα είναι ότι ο Λίβανος πλέον είναι ένα απέραντο μπάχαλο. Είναι σαν μια βάρκα που μπάζει νερά από παντού. Και το χειρότερο είναι ότι θέλουν να εξοντώσουν τη Χεζμπολάχ. Αν συμβεί αυτό, όπως μου είπε και ο Αλί, θα οδηγηθούμε ξανά σε εμφύλιο πόλεμο.

Αυτό το μέρος είναι για κλάματα. Έχω επισκεφθεί 100 κράτη, αλλά αυτό που συμβαίνει εδώ δεν περιγράφεται.

Οι άνθρωποι είναι εξαντλημένοι. Ο Λίβανος δεν είναι μια ομοιογενής χώρα. Υπάρχουν Αρμένιοι, Σουνίτες, Σιίτες, Μαρωνίτες… Είναι ένα μωσαϊκό που καταρρέει. Δεν ξέρω πώς θα μαζευτεί όλο αυτό.

Ήταν η πρώτη φορά που πήγα στον Λίβανο και γι’ αυτό ίσως με επηρέασε τόσο. Συνήθως, όταν πηγαίνω στο Πακιστάν ή στο Αφγανιστάν, επιστρέφω τρεις και τέσσερις φορές. Εδώ, οι άνθρωποι πριν το “μπαμ” δεν ήξεραν από πού θα τους έρθει. Είναι ένα κράτος διαλυμένο, χωρίς κατεύθυνση.

Ένα θέλω να πω για το τέλος… κάντε μια προσευχή για τον Λίβανο, γιατί ο κόσμος εδώ είναι γεμάτος αγάπη.

Δεν μπορείς να καταλάβεις την πραγματικότητα εδώ αν δεν την ζήσεις. Υπάρχει μια παροιμία που λέει ότι μπορείς να ακούσεις κάτι χίλιες φορές, αλλά αν δεν το νιώσεις, δεν είναι το ίδιο.

Σκέφτομαι τους προγόνους μας που έγιναν πρόσφυγες. Τώρα αυτοί οι άνθρωποι ζουν το ίδιο και πολλοί θα προσπαθήσουν να έρθουν στην Ελλάδα ή σε γειτονικές χώρες. Θα έρθουν πολλοί και θα είναι ψυχολογικά τραυματισμένοι. Εδώ εγώ που είμαι μόλις 10 ημέρες νοιώθω μία τρομερή ψυχολογική πίεση.

Τώρα εσύ τι θα κάνεις; Θα μείνεις εκεί;
Θα καθίσω εδώ, δεν φεύγω. Δεν θέλω να το ζήσω αυτό το πράγμα [τη φυγή με τους πρόσφυγες, αλλά είναι επικίνδυνη η παραμονή.

Προσπαθώ να δω τι θα κάνω. Σήμερα έρχεται ένας φίλος φωτογράφος, ξέρει από drones και θα έχει εξοπλισμό. Δεν ξέρω αν θέλω να πάω να φωτογραφίσω τα χαλάσματα. Πώς συνδέεται ο Μέγας Αλέξανδρος με τους πολέμους; Είναι πολύ ευαίσθητο θέμα. Βλέπεις τον κόσμο να υποφέρει… τι να πάω να φωτογραφίσω; Τη μάνα που τρέχει με τα παιδιά; Μα τι να φωτογραφίσω, σου λέω; Τον πόνο;

Πρέπει οι άνθρωποι να προσέχουν. Αυτό που γίνεται σε όλη τη Μέση Ανατολή είναι τρομερό. Νομίζω ότι τώρα έγινε το μεγάλο λάθος. Δεν μπορείς να σκοτώνεις τον Χαμενεΐ μέσα στο σπίτι του, μαζί με την οικογένειά του.

Έχω ζήσει 100 λαούς. Αυτό που λένε Ισραήλ… δεν ξέρω, ο Θεός ή ο διάβολος τους κλείνει το μάτι; Όμως ξέρω ένα πράγμα: Όποιος ζει με το σπαθί, κάποια στιγμή πεθαίνει με το σπαθί.

Σήμερα περιμένουμε να ισοπεδώσουν μια ολόκληρη περιοχή πάνω από το αεροδρόμιο. Έχουν στείλει φυλλάδια, έχουν βγάλει ανακοίνωση από τον IDF (Ισραηλινός Στρατός) ότι έρχονται να χτυπήσουν. Θα το ισοπεδώσουν και ο κόσμος το ξέρει, περιμένει.

Θα ήθελα όμως να ξέρει ο κόσμος στην Ελλάδα ότι οι Λιβανέζοι μας αγαπάνε πάρα πολύ. Όπου πας, σου ανοίγουν την πόρτα τους.

Ο κόσμος είναι κουρασμένος και φοβάται. Όταν έρχεται κάποιος κατατρεγμένος στην Ελλάδα ή οπουδήποτε αλλού, δεν θέλει να σου αλλάξει το σπίτι ή τα χρώματα στο μυαλό σου. Θέλει απλώς να σωθεί. Αυτοί οι άνθρωποι φεύγουν με μια τσάντα στο χέρι και προσπαθούν να σωθούν… Πρέπει κανείς να διαβάσει το Κοράνι για να καταλάβει τη νοοτροπία τους.

Αυτά που ζούμε είναι πρωτόγνωρα. Σήμερα το βράδυ, οι πληροφορίες λένε ότι θα γίνει ένας πολύ άγριος βομβαρδισμός. Θα ισοπεδώσουν ένα ολόκληρο μέρος, μια έκταση που αν την αντιστοιχούσαμε στην Αθήνα, θα ήταν σαν να χτυπούσαν μαζί το Νέο Ηράκλειο και το Μαρούσι. Είναι τρομερό, θα το ισοπεδώσουν ολοκληρωτικά.

Το μεγάλο ερώτημα είναι τι θα κάνει ο κόσμος. Δεν υπάρχουν πια αεροπλάνα και πολλοί ψάχνουν τρόπο να φύγουν. Όταν γίνει αυτό, ίσως χρειαστεί να έρθει κάποιο στρατιωτικό αεροσκάφος C-130 για να παραλάβει όσους μπορούν να φύγουν. Το ειρωνικό είναι ότι, ακόμα κι αν έρθει αεροπλάνο, δεν ξέρουμε πώς θα καταφέρουμε να φτάσουμε μέχρι το αεροδρόμιο μέσα σε αυτό το χάος. Ίσως χρειαστεί να περιμένω μέχρι να τελειώσω το φωτογραφικό μου project, αν τελικά τα καταφέρω.

Βρήκα τον εαυτό μου σε μια κατάσταση που δεν την επιδίωξα, αλλά μέσα από αυτή τη δοκιμασία κατάλαβα κάτι παραπάνω για τη ζωή και τον κόσμο. Δεν ξέρω αν αυτό που έμαθα είναι καλό ή κακό, αλλά σίγουρα πλέον έχω μια πιο καθαρή εικόνα. Κατάλαβα καλύτερα πώς λειτουργούν τα πράγματα σε τέτοιες ακραίες συνθήκες.

Ένα θέλω να πω για το τέλος… κάντε μια προσευχή για τον Λίβανο, γιατί ο κόσμος εδώ είναι γεμάτος αγάπη.