Η ΚΙΜ ΝΟΒΑΚ, Ο ΧΙΤΣΚΟΚ ΚΑΙ ΤΟ ΔΥΣΚΟΛΟ ΑΝΤΙΟ ΣΤΟ ΧΟΛΙΓΟΥΝΤ

Ο Αλεξάντρ Ο. Φιλίπ έχει γίνει γνωστός στη σινεφιλική κοινότητα για τις βαθιές αναλύσεις του πάνω σε διαχρονικά κινηματογραφικά σύμβολα και αινίγματα, από το 78/52 (για τη διάσημη σκηνή του φόνου στο ντουζ στο Ψυχώ) μέχρι το Lynch/Oz (για το πώς το έργο του Ντέιβιντ Λιντς έχει επηρεαστεί από τον Μάγο του Οζ).

Υπό μία έννοια, θα ήταν πάντα ο κατάλληλος για να εμβαθύνει στην ζωή και την προσωπικότητα μιας από τις διασημότερες σταρ στην ιστορία του σινεμά – την Κιμ Νόβακ, την εμβληματική πρωταγωνίστρια του χιτσκοκικού Δεσμώτη του Ιλίγγου.

Μια σταρ συνδεδεμένη άρρηκτα με την ίδια την υφή του σινεμά, καθώς έγινε σύμβολο μιας από εκείνες τις εικόνες που πάντα ο κόσμος θα φέρνει στο μυαλό του όταν σκέφτεται τι είναι ο κινηματογράφος.

Ταυτόχρονα, κι αυτό είναι το κλειδί εδώ, η Νόβακ εκτός από έμβλημα είναι και κάτι σαν αίνιγμα. Στο αποκορύφωμα της φήμης της, γύρισε την πλάτη στα φώτα της δημοσιότητας για να αφιερωθεί σε μια ζωή αυτοέκφρασης και αυθεντικότητας. Έφυγε από το Χόλιγουντ, και ακολούθησε μια ζωή από την ήθελε η ίδια, δημιουργώντας τέχνη με τους δικούς της όρους, χωρίς να μπει σε κουτάκια του τι ‘πρέπει’ να κάνει μετά.

Ο Φιλίπ μπόρεσε να έχει πρόσβαση όχι μόνο σε σπάνιο αρχειακό υλικό, αλλά και στην ίδια την Νόβακ, που σήμερα είναι πια 93 χρονών και ζει μια ιδιωτική ζωή στο Όρεγκον.

Η απομόνωση αυτή διακόπηκε προς στιγμή νωρίτερα τη φετινή σεζόν, όταν με αφορμή την προβολή αυτού του ντοκιμαντέρ στο φεστιβάλ Βενετίας, η Νόβακ βρέθηκε στο Λίντο για να τιμηθεί από τη διοργάνωση με ένα Χρυσό Λιοντάρι για το σύνολο του έργου της. Σε μια πολύ συγκινησιακά φορτισμένη τελετή, ο σκηνοθέτης Γκιγιέρμο Ντελ Τόρο της απένειμε το βραβείο όπου ακολούθησε ένα δεκάλεπτο standing ovation.

Την επόμενη μέρα από την τελετή, καθίσαμε να συζητήσουμε με τον σκηνοθέτη Αλεξάντρ Ο. Φιλίο για τη γνωριμία του με την Κιμ Νόβακ και τα όσα κρατά από αυτή την μοναδική συνεργασία τους για το ντοκιμαντέρ.

Το οποίο διερευνά πώς αυτή η ερμηνεία της Νόβακ στον Δεσμώτη του Ιλίγγου –και η διττότητα που αποτύπωσε– αντικατοπτρίζει την έντονη διάσταση μεταξύ εικόνας και ταυτότητας, που διαμόρφωσε τη ζωή της. Είναι, όπως αναφέρει ο κατάλογος του φεστιβάλ ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης, «μια ιστορία για την αντίσταση, τον επαναπροσδιορισμό και την ήρεμη δύναμη μιας γυναίκας που εγκατέλειψε τη διασημότητα, για να παραμείνει αληθινή».

Το ντοκιμαντέρ Κιμ Νόβακ: Δεσμώτρια του Ιλίγγου (Kim Novak’s Vertigo) προβάλλεται στο φεστιβάλ ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης την Πέμπτη 12 Μαρτίου, και με αυτή την αφορμή ανατρέχουμε στην κουβέντα μας με τον σκηνοθέτη πίσω στο Λίντο, για τα πάντα γύρω από την Κιμ Νόβακ.

Αναφέρθηκες στην πρώτη φορά που είδες τον Δεσμώτη του Ιλίγγου. Θυμάσαι πότε ήταν και πόσο χρονών ήσουν;

Ήταν στην Ελβετία. Δεν θυμάμαι ακριβώς την ηλικία μου, μάλλον ήμουν πέντε ή έξι χρονών. Οι γονείς μου ήταν μεγάλοι σινεφίλ, οπότε μεγάλωσα με ταινίες. Θυμάμαι να βλέπω τον Δεσμώτη του Ιλίγγου στην τηλεόραση και την εικόνα της Κιμ Νόβακ να εμφανίζεται στο Ernie’s με το μαύρο και πράσινο σατέν φόρεμα, μπροστά σε εκείνη την έντονη ταπετσαρία.

Αυτή η εικόνα χαράχτηκε μέσα μου. Πιθανότατα είναι ο λόγος που ερωτεύτηκα το σινεμά, τον Χίτσκοκ, αυτή την ταινία και φυσικά την Κιμ Νόβακ. Είναι μια εικόνα στην οποία επιστρέφω συνεχώς, και έχει γίνει κάτι σαν εμμονή.

Η Κιμ Νόβακ είναι γνωστό ότι ζει πολύ απομονωμένα από τη δεκαετία του ’80. Πώς κατάφερες να αποκτήσεις πρόσβαση σε εκείνη;

Αρχικά επικοινώνησα με τη μάνατζέρ της, τη Σου Κάμερον, γιατί δουλεύω εδώ και χρόνια πάνω σε μια άλλη ταινία για τον Δεσμώτη του Ιλίγγου. Είναι ένα δοκιμιακό project που επικεντρώνεται σε ένα συγκεκριμένο πλάνο: ένα κοντινό πλάνο διάρκεια 57 καρέ στο τέλος της ταινίας.

Είναι το πλάνο στον Τζίμι Στιούαρτ: γυρίζει αριστερά, βλέπει τη μοναχή, ακούει την κραυγή, γυρίζει δεξιά, και εκείνη έχει εξαφανιστεί. Το ερώτημα είναι τι ακριβώς συμβαίνει εκεί, πώς πέφτει. Είναι μια στιγμή που ο Χίτσκοκ δεν θέλει να δούμε και έτσι ο καθένας έχει τη δική του εκδοχή των γεγονότων. Η ταινία λέγεται The Fall.

Όταν επικοινώνησα με τη Σου, η Κιμ πλησίαζε τα 91. Σκέφτηκα ότι αν ήθελα να της μιλήσω για τον Δεσμώτη του Ιλίγγου, τώρα ήταν η στιγμή. Η Σου μου απάντησε ότι θα μπορούσαμε να το κάνουμε, αλλά μου είπε επίσης ότι έψαχνε καιρό κάποιον να κάνει μια ταινία για την ίδια την Κιμ και ότι πίστευε πως ήμουν ο κατάλληλος άνθρωπος.

Εκείνη την περίοδο βρισκόμουν στο Κάρλοβι Βάρι. Μίλησα με την Κιμ στο τηλέφωνο την επόμενη μέρα και, καθώς σχεδίαζα να οδηγήσω από την πολιτεία της Ουάσινγκτον μέχρι το Σαν Ντιέγκο, περνούσα ακριβώς από το Όρεγκον όπου ζει. Της πρότεινα να σταματήσω να γνωριστούμε.

Δύο εβδομάδες αργότερα ήμουν στο σπίτι της. Περάσαμε το απόγευμα μαζί, πήγαμε για δείπνο, της έδειξα παιδικές φωτογραφίες και την εικόνα με την ταπετσαρία από τον Δεσμώτη του Ιλίγγου. Συνδεθήκαμε αμέσως. Στο τέλος της βραδιάς με ρώτησε: «Πότε ξεκινάμε;». Έκανα μερικά τηλεφωνήματα σε συνεργάτες που είχαν επενδύσει σε παλαιότερες ταινίες μου και δύο εβδομάδες μετά ξεκινήσαμε τα γυρίσματα.

Είναι εντυπωσιακό πόσο ανοιχτά μιλά στην ταινία για τη ζωή και την καριέρα της. Πώς κέρδισες αυτή την εμπιστοσύνη;

Έχω κάνει τρία πολύ προσωπικά πορτρέτα: για τον Γουίλιαμ Φρίντκιν, τον Γουίλιαμ Σάτνερ και την Κιμ Νόβακ. Και οι τρεις ήταν εξαιρετικά διαισθητικοί. Μέσα σε δευτερόλεπτα κατάλαβαν ότι μπορούσαν να με εμπιστευτούν.

Το δύσκολο με τέτοιες ταινίες είναι ότι πρόκειται για ανθρώπους στα τέλη των 80 ή στα 90 τους και αναπτύσσεται μια πολύ στενή σχέση. Με την Κιμ έχουμε έρθει πολύ κοντά. Μου λέει συχνά ότι αυτή η ταινία είναι κάτι που την κρατά ζωντανή.

Ζει μόνη της σε ένα μεγάλο ράντσο στο Όρεγκον. Υπάρχει κάποιος που φροντίζει το κτήμα και μια γυναίκα που έρχεται μερικές φορές την εβδομάδα, αλλά κατά τα άλλα είναι εντελώς ανεξάρτητη. Πηγαίνει μόνη της για ψώνια. Μάλιστα, όταν πήγα να τη δω την ημέρα του Αγίου Βαλεντίνου, πήγε με το μικρό ηλεκτρικό της αυτοκίνητο στο Trader Joe’s για να αγοράσει υλικά και να μου μαγειρέψει δείπνο, ένα τσέχικο στιφάδο που έφτιαχναν οι γονείς της.

Είναι ένας πολύ δυνατός άνθρωπος. Όπως είπε ο Γκιγιέρμο [σσ. Ντελ Τόρο, που της απένειμε τον τιμητικό Χρυσό Λέοντα του φεστιβάλ Βενετίας] χθες, είναι μια «χρυσή λέαινα». Δεν φοβάται τίποτα. Πέρα από το ότι είναι κινηματογραφικό είδωλο, είναι ένας εξαιρετικός άνθρωπος. Είναι προνόμιο να τη γνωρίζω.

Με τους κινηματογραφικούς σταρ συχνά έχουμε μια εικόνα για το τι αντιπροσωπεύουν περισσότερο παρά για το ποιοι είναι πραγματικά. Κι εκείνη είναι ένα είδωλο μιας εποχής που έχει περάσει. Τι ανακάλυψες για εκείνη;

Λοιπόν, ξέρεις, κατά έναν τρόπο αυτό που είναι ενδιαφέρον σε αυτό που είπες είναι ότι, ναι, είναι κάπως από τις τελευταίες τεράστιες κινηματογραφικές σταρ, με τεράστια εισπρακτικά νούμερα στην εποχή της. Αλλά την ίδια στιγμή υπάρχει κάτι που πραγματικά με εντυπωσίασε. Συνεχίζω να σκέφτομαι την ομιλία της χθες, το πρώτο πράγμα που είπε ήταν: «Είμαι εσείς και είστε εγώ. Είμαι εσείς και είστε εγώ».

Αυτό είναι κλασική Κιμ. Όλοι αυτοί οι άνθρωποι ήταν εδώ για να γιορτάσουν αυτήν και εκείνη ήρθε και είπε: είμαστε ίδιοι. Είμαστε όλοι εδώ ως άνθρωποι. Είναι ένα τόσο όμορφο πράγμα να πεις. Το φράγμα που υπήρχε, ήρθε με ένα σφυρί και το έσπασε. Γι’αυτό είχε αυτό το δεκάλεπτο standing ovation. Νιώθω πραγματικά ότι αυτό που συνέβη χθες το απόγευμα ήταν κομμάτι της Ιστορίας του κινηματογράφου.

Μιλά στην ταινία για τον Χίτσκοκ σε προσωπικό επίπεδο;

Προσπαθώ να αποφεύγω το κουτσομπολιό. Δεν με ενδιαφέρει. Μιλά όμως για τον Χίτσκοκ με μεγάλη τρυφερότητα. Υπήρξε μια αυθόρμητη στιγμή, όταν οι κάμερες κατέγραφαν και εκείνη είπε: «Γυρίζουν μια ταινία για μένα, Χιτς, και θέλω να ξέρεις ότι είσαι μέρος της».

Την πήγα επίσης πίσω στο Σαν Χουάν Μπαουτίστα, όπου γυρίστηκε η τελευταία σκηνή του Δεσμώτη του Ιλίγγου. Υπάρχει και μια αφιέρωση στο τέλος της ταινίας ότι το πνεύμα του Άλφρεντ Χίτσκοκ ήταν μαζί μας.

Κάποια στιγμή, ενώ γυρίζαμε στο παρεκκλήσι, εμφανίστηκε ένας σκύλος από το πουθενά και περπάτησε στον διάδρομο. Η Κιμ είπε: «Α, αυτός είναι ο Άλφρεντ Χίτσκοκ». Ο σκύλος εξαφανίστηκε και όταν κοιτάξαμε το υλικό δεν υπάρχει πουθενά στο πλάνο. Σας το ορκίζομαι! [γελάει] Δεν ξέρω τι συνέβη.

Υπήρχαν πράγματα που ίσως θα θέλατε να προσεγγίσετε και να εξερευνήσετε περισσότερο αλλά δεν μπορέσατε όσο θα θέλατε;

Υπάρχουν πολλές διαφορετικές ταινίες που θα μπορούσαν να γίνουν για την Κιμ. Θα μπορούσε να γίνει μια ταινία για τους μεγάλους έρωτες της ζωής της ή για τη ζωή της στο Όρεγκον με τα ζώα της και τον κτηνίατρο σύζυγό της. Για μένα, όμως, το σημαντικό ήταν να φτάσω στην ουσία της ως ανθρώπου. Η ταινία έχει μια σπειροειδή δομή τεσσάρων πράξεων. Στο τέλος κάθε πράξης επιστρέφουμε στην ιδέα της αποχώρησης από το Χόλιγουντ, αλλά κάθε φορά από διαφορετική οπτική.

Οι ταινίες που κάνω είναι για μυστήρια. Δεν πιστεύω ότι ένα ντοκιμαντέρ πρέπει να εξηγεί τα πάντα. Οι άνθρωποι είναι μυστήρια – και για τους άλλους και για τον εαυτό τους. Στόχος μου ήταν να παρουσιάσω την Κιμ ως μυστήριο.

Σου μίλησε για το ότι δεν έκανε παιδιά;

Νομίζω ότι ήταν επιλογή της. Μιλά και για το γεγονός ότι, παρότι παντρεύτηκε μερικές φορές, ο γάμος δεν ήταν πραγματικά για εκείνη. Δεν ήταν φτιαγμένη για αυτό.

Καταλαβαίνεις τελικά γιατί άφησε το Χόλιγουντ τόσο νωρίς;

Ήθελε να παραμείνει πιστή στον εαυτό της. Ήθελε να ζωγραφίζει. Όπως λέει και η ίδια, οι ταινίες ήταν μια παράκαμψη. Ήταν καλλιτέχνιδα πριν γίνει κινηματογραφική σταρ.

Χρειάζεται δύναμη για να φύγεις από το Χόλιγουντ και χρειάζεται δύναμη για να επιστρέψεις στο προσκήνιο. Πάντα επιλέγει τον δύσκολο δρόμο.

Προσπάθησε ποτέ το Χόλιγουντ να την πείσει να επιστρέψει;

Έκανε κάποιες προσπάθειες. Ο τελευταίος της ρόλος ήταν σε μια ταινία του Μάικ Φίγκις και δεν πήγε καλά για εκείνη. Είναι ενδιαφέρον ότι ο Μάικ Φίγκις βρίσκεται εδώ στο φεστιβάλ με το Megadoc. Δεν νομίζω ότι έχουν διασταυρωθεί, αλλά το σκεφτόμουν και αναρωτιόμουν αν θα συμβεί.

Αν κάνει κάτι, όμως, το κάνει επειδή το θέλει η ίδια. Δεν νομίζω ότι θα κάνει περισσότερα τώρα. Αλλά ποτέ δεν ξέρεις. Είναι πάντα γεμάτη εκπλήξεις.