Η εισβολή στον Περσικό και η “διπλωματία των κανονιοφόρων”

Στα τέλη του προηγούμενου αιώνα οι ΗΠΑ αναδείχτηκαν ως η μοναδική παγκόσμια υπερδύναμη. Η Ευρωπαϊκή ¨Ένωση λειτούργησε ως επικουρική δύναμη, υποταγμένη στην αμερικανική ηγεμονία.

Μετά τη λήξη του ψυχρού πολέμου και την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης, στην παγκόσμια σκηνή δημιουργήθηκαν νέες τάσεις, όπως η στρατηγική συνεργασία της Κίνας και της Ρωσίας, οι ταχύτατοι ρυθμοί ανάπτυξης χωρών του Παγκόσμιου Νότου, η διόγκωση των δομικών προβλημάτων και κυρίως η κρίση χρέους των ανεπτυγμένων χωρών.

Η κυβέρνηση Τραμπ και το νέο δόγμα για την ηγεμονία των ΗΠΑ

Η κυβέρνηση του Ντόναλντ Τραμπ, στη δεύτερη θητεία της επιδιώκει, με αντιφατικό τρόπο πολλές φορές, την αλλαγή των διεθνών ισορροπιών και το ξαναμοίρασμα των σφαιρών επιρροής και των αγορών, αποσκοπώντας στην επανάκτηση της διαρκώς μειούμενης ανταγωνιστικότητας και επιρροής. Οι ΗΠΑ, μετά τη λήξη του ψυχρού πολέμου, από τη μια πλευρά αισθάνονταν κυρίαρχες στη νέα παγκοσμιοποίηση, ενώ από την άλλη έχαναν συνεχώς έδαφος στις διεθνείς οικονομικές και εμπορικές σχέσεις. Οι ανοικτές αγορές και το ελεύθερο εμπόριο οδήγησαν σε μεγάλη αύξηση των οικονομιών μη δυτικών χωρών. Εκεί κατευθύνθηκε μεγάλο μέρος της παραγωγής και η Κίνα υποσκέλισε τις ΗΠΑ ακόμη και στους τομείς των νέων τεχνολογιών.

Η Δύση, για πολλά χρόνια, προσπάθησε να αντιμετωπίσει τα δομικά προβλήματα που προέκυπταν με αύξηση της έκδοσης χρήματος και χρεογράφων. Το χρέος του αμερικανικού κράτους έσπασε νέο ιστορικό ρεκόρ φθάνοντας το ύψος των 38,5 τρις δολαρίων. Η Κίνα και η Ινδία προσεκτικά «ξεφορτώνουν» αμερικανικά ομόλογα από τα θησαυροφυλάκιά τους.Ο υπουργός Οικονομικών των ΗΠΑ Σκοτ Μπέσεντ μιλάει για νέο ψυχρό πόλεμο μεταξύ Πεκίνου και Νέου Δελχί από τη μια πλευρά και Ουάσινγκτον από την άλλη.

Ο προστατευτισμός και οι δασμοί αποτελούν τον ακρογωνιαίο λίθο στις διεθνείς σχέσεις της πολιτικής του Ντόναλντ Τραμπ. Αν, για παράδειγμα, κάποια αμερικανικά εμπορεύματα δεν μπορούν να ανταγωνιστούν τα αντίστοιχα κινεζικά, οι ΗΠΑ θα υποχρεώσουν με την απειλή της ισχύος διάφορες χώρες να μην αγοράζουν κινεζικά εμπορεύματα, αλλά αμερικανικά. Ταυτόχρονα οι ΗΠΑ επιχειρούν να θέσουν υπό τον έλεγχό τους χώρες που παράγουν πετρέλαιο και φυσικό αέριο και τροφοδοτούν την Κίνα. Η εισβολή στη Βενεζουέλα και το Ιράν αποσκοπεί στο να υποχρεωθούν αυτές οι χώρες να εμπορεύονται τους υδρογονάνθρακες μέσω των ΗΠΑ και με τα έσοδα να εισάγουν αμερικανικά εμπορεύματα. Εν τω μεταξύ επιβάλλονται υψηλοί δασμοί στα εισαγόμενα εμπορεύματα.

Επιδίωξη της κυβέρνησης του Ντόναλντ Τραμπ είναι η υπογραφή λεόντειων συμφωνιών με τις άλλες χώρες ή με ομάδες χωρών όπως η Ευρωπαϊκή Ένωση. Θα υποβαθμιστεί ο ρόλος των διεθνών οργανισμών, όπως του ΟΗΕ στη λήψη γεωστρατηγικών αποφάσεων. Αντί να αποφασίζουν τα πέντε μόνιμα μέλη του Συμβουλίου Ασφαλείας, προτείνεται η σύσταση του «Συμβουλίου Ειρήνης», όπου μόνο οι ΗΠΑ θα παρεμβαίνουν στην επίλυση διαφόρων θεμάτων και οι άλλες χώρες θα πρέπει να αισθάνονται και υποχρεωμένες.

Ποιοί θα μπορούσαν να είναι αντίθετοι

Υπάρχουν δυνάμεις στο εσωτερικό των ΗΠΑ που αντιτίθενται σ την πολιτική αυτή. Διαμορφώνεται ένα κίνημα πρωτόγνωρο για την αμερικανική πραγματικότητα. Είναι δυνάμεις που θίγονται άμεσα ή έμμεσα από τα μέτρα της αμερικανικής κυβέρνησης. Δεν είναι τυχαίο, ότι το Ανώτατο Δικαστήριο των ΗΠΑ απεφάνθη ότι οι δασμοί που επέβαλε ο Ντόναλντ Τραμπ είναι παράνομοι και η επιβολή τους δεν αποτελεί αρμοδιότητα του αμερικανού Προέδρου, ο οποίος χαρακτήρισε την απόφαση ντροπή.

Η υλοποίηση της τυχοδιωκτικής και αντιφατικής πολιτικής της αμερικανικής επεκτατικής πολιτικής δημιουργεί υπαρξιακό πρόβλημα σε μια σειρά χώρες. Δεν είναι μόνοη Βενεζουέλα, το Ιράν και η Κούβα. Απειλεί ότι θα καταλάβει τον Καναδά και την Γροιλανδία. Στέλνει απειλητικά τελεσίγραφα σε άλλες χώρες, όπως το Μεξικό, η Βραζιλία, η Κολομβία και η Νότια Αφρική.

Τρεις δυνάμεις θα μπορούσαν να προβάλλουν σοβαρά εμπόδια:

• Η Κίνα, εναντίον της οποίας κατά κύριο λόγο στρέφεται ο εμπορικός πόλεμος του Ντόναλντ Τραμπ.Οι αντιδράσεις της στην αμερικανική επέμβαση χαρακτηρίζονται από χαμηλούς τόνους και καλεί τις ΗΠΑ και το Ιράν σε διαπραγματεύσεις για την κατάσταση στον Περσικό και ιδιαίτερα στα Στενά του Ορμούζ. Το Ιράν περιορίζει τη διέλευση από τα Στενά τάνκερς από ΗΠΑ, Ισραήλ και Ευρώπη, ενώ αφήνει να περνούν τα κινεζικά πλοία. Η Κίνα δεν επιθυμεί να εμπλακεί στον πόλεμο άμεσα και σύμφωνα με δηλώσεις από το Πεκίνο, κάθε βήμα της στηρίζεται σε ένα καλά επεξεργασμένο στρατηγικό σχέδιο, το οποίο βοηθάει το Ιράν να αντιμετωπίσει την κατάσταση όχι μόνο με στρατιωτικά, αλλά και με οικονομικά μέσα. Οι ΗΠΑ επιβάλλουν πειραματικά δευτερογενείς κυρώσεις σε όσους εισάγουν εμπορεύματα από χώρες που ευρίσκονται σε καθεστώς κυρώσεων . Αν αυτοί οι περιορισμοί επιτύχουν το σκοπό τους, θα μπορούσαν στο μέλλον να επιβληθούν κυρώσεις σε χώρες που αγοράζουν κινεζικά εμπορεύματα, π.χ. ηλεκτρικά αυτοκίνητα.
• Η Ευρωπαϊκή Ένωση, που θίγεται σφόδρα από την πολιτική του Ντόναλντ Τραμπ, η οποία αναγκάζει τις χώρες της να υποτάσσονται στα αμερικανικά συμφέροντα. Αυτό συνέβαινε και πριν, αλλά τώρα γίνεται πιο χοντροκομμένα. Οι ευρωπαϊκές χώρες αναγκάζονται να αυξήσουν τις δαπάνες για αγορά αμερικανικών εμπορευμάτων, ιδιαίτερα όπλων με αύξηση των στρατιωτικών δαπανών. Επίσης στο στόχαστρο μπαίνει η ευρωπαϊκή βιομηχανία, η οποί α καλείται να μεταναστεύσει στις ΗΠΑ, παρέχοντάς της ελκυστικά κίνητρα, για τη μείωση του κόστους παραγωγής. Επίσης υπάρχουν ενστάσεις για το ευρωπαϊκό κοινωνικό κράτος. Οι χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, με εξαίρεση την Ισπανία συμφώνησαν με την αμερικανική εισβολή στον Περσικό. Κάθε επιτυχία στο παγκόσμιο γεωπολιτικό γίγνεσθαι δεν θεωρείται πλέον ότι είναι αποτέλεσμα της «Συλλογικής Δύσης», αλλά της αμερικανικής πολιτικής, στην οποία οφείλει η Ευρωπαϊκή Ένωση να υποτάσσεται.
• Η Ρωσία, όπου εδώ τα πράγματα γίνονται πιο περίπλοκα, αν ληφθεί υπ’ όψη ότι διαθέτει πυρηνικά όπλα ικανά να καταστρέψουν τις ΗΠΑ, ενώ διαθέτει πλούσιο ορυκτό πλούτο, τον οποίο οι ΗΠΑ πλέον δηλώνουν ότι επιθυμούν να συνεκμεταλλευτούν. Το θέμα είναι, ότι η Ρωσία ενίσχυσε την στρατηγική της συνεργασία με την Κίνα και την Ινδία και σ’ αυτό συνέβαλε αρκετά η επιβολή κυρώσεων μετά την εισβολή στην Ουκρανία. Ο Ντόναλντ Τράμπ κινείται, τουλάχιστο φραστικά, προς την εξομάλυνση των σχέσεων ΗΠΑ-Ρωσίας και τη λήξη του πολέμου στην Ουκρανία, ενόψει των ενδιάμεσων εκλογών. Επίσης επιδιώκει πρόσβαση στη διαχείριση των 200 δις δολαρίων παγωμένων ρωσικών ενεργητικών. Η Μόσχα εξαγγέλλει μια πολυδιάστατη εξωτερική πολιτική. Από τη μια πλευρά να αποκατασταθούν οι σχέσεις με τη Δύση και από την άλλη να διατηρηθούν οι σχέσεις με την Κίνα και τις χώρες του «Παγκόσμιου Νότου», χωρίς υποχωρήσεις από τις θέσεις της για το ουκρανικό. Η αντίδραση της Ρωσίας στην επέμβαση στον Περσικό ήταν ,κατά γενική ομολογία, πολύ χλιαρή, γιατί προηγούνται άλλα θέματα προς επίλυση μεταξύ ΗΠΑ και Ρωσίας.

Οι ΗΠΑ κινούνται σε τεντωμένο σκοινί. Αν επιτευχθούν οι στόχοι τους στον Περσικό, θα συνεχίσουν να κινούνται αγνοώντας το διεθνές δίκαιο με παράνομες ενέργειες στην Κούβα, την Γροινλανδία ή σε άλλες χώρες. Αν όμως οδηγηθούν σε μακροχρόνιο πόλεμο ή αναγκαστούν να σταματήσουν τις πολεμικές επιχειρήσεις, χωρίς να επιτευχθεί η αλλαγή πολιτικής της Τεχεράνης, αυτό θα αποτελέσει την αρχή του τέλους του νέου αφηγήματος της Ουάσινγκτον.

Δεν ευρισκόμαστε πλέον στην εποχή της αποικιοκρατίας, όπου η Αγγλία εξαπέλυε τους δύο « Πολέμους του Οπίου» εναντίον της Κίνας, με τη συνδρομή των δυτικών δυνάμεων και χρησιμοποιώντας τη «Διπλωματία των Κανονιοφόρων» μετέτρεψε το εμπορικό ισοζύγιο με την Κίνα από ελλειμματικό σε πλεονασματικό. Η ιστορία άλλωστε, κατά τον Κάρλ Μαρξ επαναλαμβάνεται την πρώτη φορά ως τραγωδία και τη δεύτερη ως φάρσα.

* O Μιχάλης Ρένεσης είναι Οικονομολόγος