Ιένα: 48 ώρες σε μια φοιτητούπολη χωρίς φοιτητές

Χτισμένη στις όχθες του ποταμού Ζάαλε, η Ιένα, μια πόλη που κουβαλά τις μνήμες και την ιστορία της Ανατολικής Γερμανίας, απλώνεται ήσυχα, με τους λόφους της Θουριγγίας να την αγκαλιάζουν σαν φυσικό αμφιθέατρο. Βρίσκεται περίπου 250 χιλιόμετρα νοτιοδυτικά του Βερολίνου και πολύ κοντά στη Βαϊμάρη και την Ερφούρτη. Τα κτίριά της αναδύονται μέσα στο πράσινο και το τοπίο έχει κάτι στοχαστικό. Σαν να σε καλεί να σταθείς λίγο περισσότερο απ’ όσο είχες υπολογίσει. Η πόλη είναι μικρή, σχεδόν ιδιωτική.

Καλεσμένοι από το κεντρικό θέατρο της πόλης, το Theaterhaus Jena, για να δούμε τη διεθνή συμπαραγωγή «24 ώρες σ’ έναν κόσμο που δεν μας ανήκει» του Παντελή Φλατσούση, είχαμε μια καλή αφορμή να περπατήσουμε την πόλη και να δούμε όσα χωράνε σε ένα 48ωρο.

Το περπάτημα είναι ο βασικός τρόπος κατανόησης της Ιένα αν είσαι επισκέπτης. Οι ντόπιοι, βέβαια, πηγαίνουν παντού με ποδήλατο. Στους γερμανικούς ταξιδιωτικούς οδηγούς επαναλαμβάνεται μια φράση: “Jena ist eine Stadt der Wege” – «Η Ιένα είναι μια πόλη των διαδρομών». Δεν τη βλέπεις, τη διασχίζεις. Με πληθυσμό περίπου 110.000 κατοίκων και έντονη φοιτητική παρουσία, η πόλη μοιάζει σχεδόν άδεια όταν, λίγο μετά το καθολικό Πάσχα, η νεολαία φεύγει για διακοπές.

Με έναν οδηγό στο χέρι ξεκινάμε να διαβάζουμε την ιστορία της. Η πόλη χρονολογείται από τον Μεσαίωνα και υπήρξε εμπορικός σταθμός. Η εκκλησία του Αγίου Μιχαήλ λειτουργεί ως σημείο αναφοράς, ενώ τα πρώτα τείχη και οι πύργοι ορίζουν τον αρχικό της πυρήνα. Το 1558 ιδρύεται το πανεπιστήμιο της πόλης, μέσα στο πλαίσιο της Προτεσταντικής Μεταρρύθμισης. Η Ιένα εξελίσσεται γρήγορα σε προτεσταντικό πνευματικό κέντρο και συνδέεται από νωρίς με τη διαφωνία, τη σκέψη, τη ρήξη.

Ο Γκαίτε, ο Σίλερ και η γέννηση μιας ιδέας

Η Ιένα γίνεται, στα τέλη του 18ου αιώνα, ένα εργαστήριο ιδεών. Εδώ δημιουργείται ένα πυκνό δίκτυο διανοουμένων που ζουν, διδάσκουν και πειραματίζονται με τις ιδέες τους. Εδώ περπάτησε και δίδαξε ο Γιόχαν Βόλφγκανγκ φον Γκαίτε. Ένα πρόσωπο που διαμόρφωσε ενεργά το πανεπιστήμιο, οργάνωσε επιστημονικά εργαστήρια και μελέτησε τη φύση με σχεδόν εμμονική επιμονή. Δεν περιορίστηκε στη λογοτεχνία. Ασχολήθηκε με τη διοίκηση, ανέπτυξε τη θεωρία των χρωμάτων και μελέτησε τη βοτανική.

Στο ίδιο πλαίσιο κινείται και ο Φρίντριχ Σίλερ, που δίδαξε ιστορία στο πανεπιστήμιο και έφερε μια άλλη ένταση: την ιδέα της ελευθερίας και του ανθρώπου που αγωνίζεται να ορίσει τον εαυτό του. Τα αμφιθέατρα γεμίζουν, όχι μόνο για τη γνώση, αλλά για μια εμπειρία που αγγίζει τα όρια του πολιτικού. Η Ιένα γίνεται κέντρο του πρώιμου ρομαντισμού. Οι αδελφοί Σλέγκελ, ο Νοβάλις και ένας πυκνός κύκλος ποιητών και φιλοσόφων διαμορφώνουν μια νέα γλώσσα για την τέχνη και την ύπαρξη.

Στο πανεπιστήμιο διδάσκουν στοχαστές του γερμανικού ιδεαλισμού, όπως ο Φίχτε και ο Σέλλινγκ, ενώ και ο Χέγκελ περνά από την Ιένα, συνδεόμενος με το ίδιο πνευματικό περιβάλλον. Για λίγα χρόνια, η πόλη γίνεται πόλος έλξης για τους διανοούμενους της Ευρώπης. Σύμφωνα με ντόπιες αφηγήσεις, ήταν «μια πόλη όπου οι ιδέες είχαν κοινωνική ζωή». Κυκλοφορούσαν στους δρόμους, στα καφενεία, στα σπίτια.

Το Friedrich Schiller University Jena (1558) παραμένει μέχρι σήμερα η καρδιά της πόλης. Ένας ζωντανός οργανισμός που δίνει ρυθμό στην καθημερινότητα. Όταν τα μαθήματα είναι στην κορύφωσή τους, κυκλοφορούν παντού φοιτητές, ποδήλατα, μικρά καφέ-μπαρ γεμίζουν, νεαροί κάθονται σε παγκάκια και ανταλλάσσουν σημειώσεις. Την άνοιξη στήνονται υπαίθριες αγορές και όλα κινούνται γύρω από τον ήλιο. Τότε η πόλη αλλάζει πρόσωπο.

Στην πλατεία μπροστά από το Theaterhaus Jena, σταματάς σχεδόν χωρίς να το καταλάβεις. Κάθεσαι, ανοίγεις έναν οδηγό, κοιτάς γύρω σου και νιώθεις ότι εδώ το θέατρο είναι συνέχεια της πόλης. Το ίδιο το Theaterhaus λειτουργεί σαν ένας ζωντανός πυρήνας σύγχρονης δημιουργίας, με έμφαση στη νέα γραφή, τον πειραματισμό και τις διεθνείς συνεργασίες. Στεγασμένο σε έναν λιτό, βιομηχανικό χώρο, μακριά από τη θεατρική επιτήδευση, θυμίζει περισσότερο θεατρικό εργαστήριο, παρά κλασική σκηνή ρεπερτορίου.

Οι παραστάσεις του δοκιμάζουν τα όρια της αφήγησης και της σκηνικής φόρμας, ενώ η σχέση με το κοινό παραμένει άμεση, σχεδόν καθημερινή, μέσα σε μια πόλη γεμάτη φοιτητές και νέους δημιουργούς. Εδώ το θέατρο δεν απομονώνεται από τη ζωή της Ιένα. Τη συνοδεύει, τη σχολιάζει και την προκαλεί.

Από τον Ναπολέοντα στον Καρλ Τσάις

Ένα ιστορικό γεγονός που μένει πιο σιωπηλό για τον επισκέπτη είναι η Μάχη της Jena–Auerstedt, στις 14 Οκτωβρίου 1806. Ο Ναπολέων συντρίβει τον πρωσικό στρατό σε δύο παράλληλες μάχες. Η ήττα οδηγεί σε βαθιές μεταρρυθμίσεις στην Πρωσία. Υπάρχει και μια σχεδόν κινηματογραφική λεπτομέρεια: ο Χέγκελ, που βρίσκεται τότε στην Ιένα, βλέπει τον Ναπολέοντα και τον περιγράφει σε επιστολή του ως «την παγκόσμια ψυχή πάνω σε άλογο».

Η πόλη αλλάζει τροχιά τον 19ο αιώνα και από κέντρο φιλοσοφίας γίνεται κέντρο επιστήμης. Ο Καρλ Τσάις (Carl Zeiss) ιδρύει εργαστήριο οπτικών οργάνων και μαζί με τον Γερμανό φυσικό Έρνστ Άμπε (Ernst Abbe) μετατρέπουν την οπτική σε αυστηρή επιστήμη. Ο Άμπε εισάγει μαθηματικές αρχές στον σχεδιασμό φακών, δημιουργώντας τη βάση για μικροσκόπια και φωτογραφικούς φακούς. Η εταιρεία Carl Zeiss εξελίσσεται σε διεθνές σημείο αναφοράς και δημιουργεί ένα ισχυρό επιστημονικό οικοσύστημα. Οι Γερμανοί λένε συχνά ότι η Ιένα είναι «μια πόλη που έμαθε τον κόσμο να βλέπει καλύτερα».

Πύργος, ποτάμι και μια ήσυχη γεωγραφία

Η πόλη περπατιέται άνετα και ένα σημείο εκκίνησης είναι ο σύγχρονος πύργος JenTower, που σπάει τη χαμηλή γραμμή του ορίζοντα. Με ασανσέρ ανεβαίνεις στον 29ο όροφο, όπου υπάρχει ξενοδοχείο και εξωτερική πλατφόρμα θέασης στα περίπου 130 μέτρα. Από εκεί βλέπεις καθαρά την οικιστική ταυτότητα της Ιένα: το ποτάμι, τις γέφυρες, τους λόφους που κλείνουν τον χώρο σαν σκηνή. Από ψηλά, η πόλη έχει μια γεωμετρική ηρεμία.

Επόμενη στάση οι Βοτανικοί Κήποι, που συνδέονται με τον Γκαίτε και θυμίζουν ότι η επιστήμη εδώ ξεκινά από την παρατήρηση της φύσης. Ο Γκαίτε παρατηρούσε τα φυτά με επιμονή και εδώ διαμόρφωσε την ιδέα ότι όλα τους τα μέρη είναι μεταμορφώσεις ενός αρχικού «φύλλου», μια σκέψη που σημάδεψε την πρώιμη επιστήμη της μορφολογίας. Είναι από τους παλαιότερους κήπους στη Γερμανία. Και ενώ η καθημερινότητα της πόλης κινείται με τον ρυθμό των φοιτητών, εδώ απομονώνεσαι. Στον κήπο φιλοξενούνται και σύγχρονες εκθέσεις γλυπτικής, με έργα που μοιάζουν να προκύπτουν οργανικά από το τοπίο.

Λίγα λεπτά πιο πέρα, πίσω από βιτρίνες vintage παλαιοπωλείων, βρίσκεται το Zeiss-Planetarium Jena, το παλαιότερο πλανητάριο στον κόσμο (1926). Εδώ η επιστήμη γίνεται εμπειρία. Μπαίνεις και χάνεις την αίσθηση του χρόνου. Το συγκεκριμένο διάστημα βρίσκεται σε φάση ανακαίνισης.

Σε 15-20 λεπτά μπορείς να βρεθείς στις όχθες του ποταμού Ζάαλε και να φωτογραφηθείς με τις πάπιες και τους κύκνους, όπως κάνουν οι ντόπιοι. Αν υπάρχει χρόνος και είσαι δεινός περιπατητής μπορείς να επιλέξεις μία από τις δημοφιλείς διαδρομές της περιοχής. Για παράδειγμα ένα κυκλικό μονοπάτι περίπου 90 χλμ. που κινείται και στις δύο πλευρές της κοιλάδας του Ζάαλε, με συνεχείς εναλλαγές: δάση, βράχια, αμπελώνες, θέα από ψηλά.

Η ατμόσφαιρα: αυτό που μένει

Η Ιένα λειτουργεί κυρίως ως διάθεση. Τη νιώθεις στο σούρουπο, όταν το φως πέφτει στον Ζάαλε και οι λόφοι σκοτεινιάζουν αργά. Κινείται ήσυχα, διακριτικά. Είναι μια πόλη για παρέα, για μπίρα και για thüringer rostbratwurst, το λουκάνικο της Θουριγγίας που ψήνεται στα κάρβουνα και σερβίρεται ζεστό στον δρόμο.

Μια κοντινή βόλτα στη Βαΐμάρη και στο Μουσείο Bauhaus

Από την Ιένα στη Βαϊμάρη η απόσταση είναι περίπου 20 λεπτά με το τρένο. Μια διαδρομή μικρή, εύκολη που όμως σε μεταφέρει από την πόλη των ιδεών στην πόλη της υλοποίησής τους. Αν η Ιένα ήταν το εργαστήριο, η Βαϊμάρη ήταν η κεντρική σκηνή.

Εδώ ο Γκαίτε και ο Σίλερ έζησαν και έγραψαν, διαμορφώνοντας τον κλασικισμό της Βαϊμάρης. Η πόλη έχει άλλη πειθαρχία, πιο τακτοποιημένη, πιο συγκροτημένη – ό,τι πρέπει για μια σύντομη εξόρμηση.

Αν έχεις χρόνο για ένα μόνο σημείο, η επιλογή είναι σχεδόν αυτονόητη: το Goethe National Museum. Το σπίτι του Γκαίτε λειτουργεί σαν μια σιωπηλή βιογραφία. Τα δωμάτια, το γραφείο, τα αντικείμενα, όλα δείχνουν έναν άνθρωπο που κινείται ανάμεσα στην τέχνη και την επιστήμη με απόλυτη φυσικότητα. Δεν υπάρχει επιτήδευση. Υπάρχει τάξη, πειθαρχία, παρατήρηση.

Εναλλακτικά, το Bauhaus Museum Weimar δίνει μια άλλη διάσταση: τη συνέχεια αυτής της πνευματικής παράδοσης στον 20ό αιώνα. Από τον κλασικισμό στο μοντέρνο, χωρίς να χάνεται η ένταση της ιδέας. Το μουσείο στέκει σαν μια ζωντανή δήλωση: ότι το Bauhaus δεν ανήκει στο παρελθόν, αλλά συνεχίζει να ρωτά πώς θέλουμε να ζούμε σήμερα. Επιχειρεί να ξαναδιαβάσει την ιστορία του Bauhaus όχι ως αισθητική σχολή, αλλά ως κοινωνικό πείραμα.

Το 1919, ο Βάλτερ Γκρόπιους (Walter Gropius) ιδρύει εδώ το Staatliches Bauhaus. Η βασική έκθεση “Das Bauhaus kommt aus Weimar” εστιάζει στην πρώτη, πιο ριζοσπαστική φάση της σχολής. Εκεί όπου τέχνη, αρχιτεκτονική και βιομηχανία λειτουργούν ως ενιαίο πεδίο πειραματισμού.

Το Bauhaus παρουσιάζεται ως ανοιχτό ερώτημα. Ως πρόταση ζωής. Στον πυρήνα του υπάρχει μια ερώτηση που επαναλαμβάνεται και στον επίσημο ιστότοπο του μουσείου: «Πώς θέλουμε να ζούμε μαζί;» Και αυτή η ερώτηση μεταφέρεται στο σήμερα, χωρίς να χάνει την έντασή της.

Το μουσείο φιλοξενεί μία από τις σημαντικότερες συλλογές Bauhaus διεθνώς, με περισσότερα από 13.000 αντικείμενα. Λειτουργεί ως “Ort der offenen Begegnung und Diskussion”, ένας τόπος ανοιχτής συνάντησης και συζήτησης.

Επίλογος στην Ιένα

Επιστρέφοντας στην Ιένα, κάνουμε μια τελευταία βόλτα στην κεντρική πλατεία για έναν καφέ και πέφτουμε πάνω σε ένα από τα παλαιότερα μεσαιωνικά πανδοχεία. Εκεί, το καλοκαίρι του 1873, συναντήθηκαν δύο Γερμανοί πανεπιστημιακοί, ο Έμπερχαρντ Σράντερ και ο Φρίντριχ Ντελίτς, και έθεσαν τις βάσεις της γερμανικής ασσυριολογίας. Σε ένα τραπέζι πανδοχείου, μια επιστήμη αρχίζει να αποκτά συνείδηση του εαυτού της – μια επιστήμη που άνοιξε δρόμο προς τα πιο παλιά ίχνη της ανθρώπινης σκέψης. Χάρη σε αυτήν, σήμερα μπορούμε να διαβάζουμε τις πρώτες φωνές της ανθρωπότητας.