ΣΤΗΝ ΠΡΟΒΑ ΤΗΣ ΚΑΡΜΕΝ ΣΤΗΝ ΛΥΡΙΚΗ ΚΑΤΑΛΑΒΑΜΕ ΓΙΑΤΙ Η ΟΠΕΡΑ ΔΕ ΘΑ ΠΕΘΑΝΕΙ ΠΟΤΕ

Η Εθνική Λυρική Σκηνή, στο πλαίσιο του θεματικού άξονα «Η όπερα του μέλλοντος από τη μήτρα του παρελθόντος», παρουσιάζει για πρώτη φορά στην Ελλάδα την πιστή αναπαράσταση της ιστορικής παγκόσμιας πρώτης της Κάρμεν, η οποία δόθηκε το 1875 στην Οπερά Κομίκ του Παρισιού.

Από τις 30 Απριλίου έως τις 4 Ιουνίου 2026, στην Αίθουσα Σταύρος Νιάρχος του ΚΠΙΣΝ, το κοινό θα έχει την ευκαιρία να παρακολουθήσει την παραγωγή σε μουσική διεύθυνση του Κωνσταντίνου Τερζάκη, σκηνοθεσία του Ρομάν Ζιλμπέρ και με τη συμμετοχή διεθνών σταρ της όπερας. Τον ρόλο της Κάρμεν ερμηνεύουν οι Γκαέλ Αρκέζ, Ανίτα Ρατσβελισβίλι και Μαρίνα Βιόττι.

Η Κάρμεν του Ζωρζ Μπιζέ αποτελεί εμβληματικό ορόσημο του παγκόσμιου λυρικού ρεπερτορίου, καθώς σηματοδοτεί την οριστική ρήξη με τις καλλιτεχνικές συμβάσεις της εποχής και τη μετάβαση της όπερας στον ωμό ρεαλισμό του βερισμού.

Η παγκόσμια πρεμιέρα του έργου δόθηκε στις 3 Μαρτίου 1875 στην Οπερά Κομίκ του Παρισιού και, παρά την αρχική ταραχώδη υποδοχή της, εξελίχθηκε σε μια από τις μεγαλύτερες διεθνείς επιτυχίες στην ιστορία της όπερας, επαναπροσδιορίζοντας τη σχέση μεταξύ μουσικής γλώσσας και δραματουργίας. Πρόκειται για ένα υπαρξιακό δράμα με μοιραία πάθη και εκφάνσεις του κοινωνικού περιθωρίου, το οποίο, σε συνδυασμό με την εξερεύνηση εξωτικών ηχητικών κόσμων και λαϊκών μελωδιών, αναδεικνύει συναρπαστικά τον χαρακτήρα της ηρωίδας ως συμβόλου απόλυτης ελευθερίας.

Η διαδικασία προετοιμασίας για μια τέτοια παραγωγή δεν είναι καθόλου εύκολη. Στη σκηνή της Λυρικής, πίσω από τα φώτα, οι ηθοποιοί προετοιμάζονται, οι φωτογράφοι προσπαθούν να αποθανατίσουν τη στιγμή, και οι μακιγιέζ κινούνται ασταμάτητα, για να αποδώσουν την εικόνα του έργου. Ωστόσο, όλα λειτουργούν στην εντέλεια, σε μια πραγματικά καλοκουρδισμένη μηχανή του θεάτρου.

Ρομάν Ζιλμπέρ: “Δημιουργούμε μια συνάντηση ανάμεσα στην παλιά και τη νέα εποχή”

Μέσα από εκτεταμένη μελέτη των εγχειριδίων σκηνοθεσίας, των σχεδίων κοστουμιών και σκηνικών της ιστορικής πρώτης παράστασης, το Παλατσέτο Μπρου Τζάνε – Κέντρο Γαλλικής Ρομαντικής Μουσικής δημιούργησε μια μοναδική ανασύνθεση της παράστασης, διατηρώντας τα εντυπωσιακά σκηνικά και κοστούμια που είχε επιβλέψει προσωπικά ο Ζωρζ Μπιζέ πριν από 151 χρόνια.

Ο σκηνοθέτης της Κάρμεν, ο Ρομάν Ζιλμπέρ, είναι εξαιρετικά προσηνής και χαλαρός. Μπαινοβγαίνει στα καμαρίνια και πριν περάσει στην αίθουσα της Λυρικής για την πρόβα, δίνει οδηγίες στον Τσαρλς Καστρονόβο πώς να ξυριστεί και πώς να φτιάξει τα μαλλιά του.

Μέσα από την αναδημιουργία της πρώτης εκείνης παράστασης του 1875, η παραγωγή αυτή –η οποία έχει παρουσιαστεί με ιδιαίτερη επιτυχία στις όπερες της Ρουέν, των Βερσαλλιών, του Χονγκ Κονγκ, του Ανόι και του Ντάλλας– προσφέρει στο σύγχρονο κοινό τη δυνατότητα να ανακαλύψει την «πρώτη νεότητα» της όπερας αλλά και το πώς μπορούμε να «φωτίσουμε» το παρελθόν μέσα από σύγχρονους καλλιτεχνικούς μηχανισμούς.

Πηγαίνουμε και καθόμαστε οι δυο μας σε ένα ήρεμο σημείο και εκεί μου λέει πως αυτό που τον γοητεύει στην Κάρμεν είναι ότι συγκρίνουμε το πώς εργαζόταν ο κόσμος πριν από 150 χρόνια και πώς είναι τώρα. “Αυτό που ήταν επίσης συναρπαστικό ήταν το υλικό με το οποίο έπρεπε να δουλέψω. Ήταν ένα φυλλάδιο 13 σελίδων με πολλά σχέδια και κείμενα που έδιναν οδηγίες για τη σκηνική κίνηση. Οι οδηγίες αφορούσαν κυρίως τη χορωδία, τους βοηθητικούς ρόλους και τον αριθμό των ανθρώπων, το πού έπρεπε να βγουν, ποιο αξεσουάρ να χρησιμοποιήσουν και τη σειρά τους.

Είχαμε και τις θέσεις των πρωταγωνιστών, αλλά δεν είχαμε την αλληλεπίδραση μεταξύ τους, γιατί τότε οι σολίστες αυτοσχεδίαζαν πολύ. Η σκηνοθεσία ως επαγγελματική θέση εμφανίστηκε στα μέσα του 20ου αιώνα, πριν από αυτό, οι τραγουδιστές μάθαιναν να παίζουν στο Ωδείο και αυτοσχεδίαζαν κάθε βράδυ. Οπότε έπρεπε να εφεύρω κάτι και να σκηνοθετήσω τους τραγουδιστές όπως κάνουμε στον 21ο αιώνα και όχι όπως στον 19ο αιώνα” αναφέρει.

Και συνεχίζει: “Είναι τρομερά ενδιαφέρον πως γνωρίζουμε, ωστόσο, τις κινήσεις τους κατά μόνας. Αυτό που θα δουν οι άνθρωποι εδώ στην Αθήνα είναι ακριβώς οι κινήσεις που είχαν οι ηθοποιοί στο Παρίσι το 1875. Η σκηνική γλώσσα τότε είχε ένα συγκεκριμένο λεξιλόγιο για το σώμα πάνω στη σκηνή, π.χ. το χέρι στη μέση ανοιχτό έτσι ή αλλιώς σήμαινε κάτι διαφορετικό. Το κοινό ήξερε αυτό το κινησιολογικό λεξιλόγιο. Εμείς δεν το ξέρουμε πια”.

Τον ρωτώ ποιες είναι οι διαφορές στη σκηνογραφία του τότε και του τώρα και μου απαντά πως “η σκηνή στην όπερα Κομίκ στο Παρίσι ήταν πολύ μικρή και υπήρχαν διάφοροι περιορισμοί. Τώρα έχουμε μια τεράστια σκηνή, οπότε έπρεπε να προσαρμόσουμε τα πάντα. Επίσης, στο Παρίσι, είχαν το σύστημα φωτισμού με λάμπες γκαζιού και χρησιμοποιούσαν καθρέφτες για να φωτίζουν το βάθος της σκηνής.

Έτσι, αν ήθελες να φαίνονται τα πρόσωπά τους, έπρεπε να είναι πολύ κοντά στη σκηνή και τον φωτισμό, γι’ αυτό και οι ηθοποιοί στέκονταν μπροστά και δεν χρησιμοποιούσαν πολύ τον πίσω χώρο. Εμείς θα επιχειρήσουμε να το αναπαραστήσουμε τώρα, αλλά με ηλεκτρικούς λαμπτήρες…”

Τέλος μου απαντά το πώς πιστεύει πως θα επικοινωνήσει αυτή η αναπαράσταση με το κοινό: “υπάρχουν δύο τύποι κοινού: εκείνοι που γνωρίζουν την όπερα και ίσως δεν την έχουν δει έτσι ποτέ στην κλασική της εκδοχή, καθώς συνηθίζουν πιο σύγχρονες εκδοχές της, και εκείνοι που δεν την έχουν δει ποτέ και τους αρέσει επειδή είναι κάτι νέο και φρέσκο. Είναι καινούριο και παλιό ταυτόχρονα και προκαλεί θετικές και ενθουσιώδεις αντιδράσεις. Δημιουργούμε μια συνάντηση ανάμεσα στην παλιά και τη νέα εποχή με τη σκηνή, τα κοστούμια, το φως και τα πάντα”.

Γκαέλ Αρκέζ: “Η Κάρμεν μου επιτρέπει να επιστρέψω στο ένστικτό μου σαν ζώο”

Στη συνέχεια μπαίνω στο καμαρίνι της Γκαέλ Αρκέζ που έχει ετοιμαστεί και είναι αρκετά αγχωμένη για το πώς θα κυλήσουν όλα. Έχει ήδη ερμηνεύσει τον ρόλο της Κάρμεν σε σημαντικά λυρικά θέατρα σε όλη την Ευρώπη.

Μου λέει πως αμέσως ένιωσε σύνδεση με τον σκηνοθέτη, Ρομέν Ζιλμπέρ. “Αν και έχω ερμηνεύσει αυτόν τον θρυλικό ρόλο πολλές φορές, είναι η πρώτη φορά που με σκηνοθετεί ένας Γάλλος, και αυτό είναι απίστευτα υπέροχο! Η Κάρμεν είναι ένα σύμβολο της γαλλικής πολιτιστικής κληρονομιάς. Κάθε παιδί στη Γαλλία έχει διαβάσει τουλάχιστον μία φορά τη νουβέλα του Μεριμέ!” τονίζει.

Και συνεχίζει “η προσεκτική ιστορική ανασυγκρότηση της πρεμιέρας του 1875 είναι μοναδική, κάτι που δεν έχει ξαναγίνει ποτέ. Αυτή η παραγωγή βασίζεται σε πολλά αρχεία, κυρίως σκηνογραφικά, από την πρεμιέρα της Κάρμεν το 1875. Είναι μια ιστορική σκηνοθεσία, που είναι εξαιρετικά σπάνια. Τα σκηνικά και το άνοιγμα της αυλαίας είναι αυτά του 1875, με την ίδια δυναμική όπως τα μέσα της εποχής.

Σήμερα, και για πολλά χρόνια τώρα, οι σκηνοθέτες έχουν επιλέξει ριζικά αντίθετες προσεγγίσεις, επιλέγοντας να αποδομήσουν, να μεταφέρουν την ιστορία και να την απομακρύνουν από το πλαίσιό της, ακόμα κι αν αυτό σημαίνει να έρθουν σε αντίθεση με την αρχική ερμηνεία του έργου. Ο σεβασμός για το σκηνικό σχέδιο συνεπάγεται απόλυτο σεβασμό για το έργο, και είναι κρίσιμο τέτοιες παραγωγές όπως αυτή του Ρομέν να μπορούν να αντισταθμίσουν αυτό και να επιστρέψουν στα θεμέλια, ενισχύοντάς τα”.

Η Κάρμεν συχνά συνδέεται με την αποδοχή της απόλυτης ελευθερίας, ενάντια στους περιορισμούς της κοινωνίας. Πώς προσπαθεί η Γκαέλ να μεταδώσει αυτή την πλευρά του χαρακτήρα της;

“Η Κάρμεν είναι σίγουρα ο ρόλος που έχω ερμηνεύσει περισσότερο στην καριέρα μου. Μεγάλωσα με αυτήν. Μου επιτρέπει να επιστρέψω στο ένστικτό μου σαν ζώο, στον τρόπο που παρατηρώ τους συναδέλφους μου στη σκηνή, στον τρόπο που κινούμαι… Έχω μάθει να την ενσαρκώνω κυριολεκτικά, να την ενσωματώνω στο σώμα και στο μυαλό μου” απαντά.

Ποιο θεωρεί το μεγαλύτερο πρόβλημα που αντιμετωπίζει ένας καλλιτέχνης όταν αναλαμβάνει έναν τόσο εμβληματικό ρόλο, που έχει ερμηνευτεί από μερικές από τις μεγαλύτερες φωνές στο παρελθόν και πώς καταφέρνει να φέρει τη δική σας φωνή στον χαρακτήρα της Κάρμεν;

“Πριν από μια πρεμιέρα ρόλου, αποφεύγω να παρακολουθήσω βίντεο τραγουδιστών (ειδικά θρύλων!) που ερμηνεύουν τον χαρακτήρα μου. Αυτό μου δίνει την ελευθερία να προτείνω την ερμηνεία μου χωρίς να ανησυχώ για το αν «αντιγράφω» κάποιον. Προετοιμάζω ακριβώς τον ρόλο μουσικά και στη συνέχεια είναι μια ομαδική δουλειά με τον σκηνοθέτη, με τους άλλους τραγουδιστές, ηθοποιούς, χορευτές κλπ. Λατρεύω τις πρόβες, είναι η στιγμή που μπορείς να εξερευνήσεις πολλές κατευθύνσεις, πλευρές του χαρακτήρα σου, να δοκιμάσεις τα όριά σου (σωματικά και συναισθηματικά) για να το κάνεις δικό σου”.

Και καταλήγει λέγοντας πως η Κάρμεν “πιθανώς είναι η πιο συχνά παρουσιαζόμενη όπερα στον κόσμο. Αγαπώ να παίζω αυτόν τον χαρακτήρα και να υπερασπίζομαι αυτήν την ελεύθερη γυναίκα που τολμά να αγαπήσει όποιον θέλει, όποτε θέλει, που τολμά να πει όχι ακόμα και αν αυτό σημαίνει ότι θα πεθάνει γι’ αυτό – παραμένει ένα ισχυρό σύμβολο ακόμα και στην εποχή μας, και τη μεταφέρω ως φεμινιστική σημαία για όσο διάστημα το ένστικτό μου μου λέει ότι έχω ακόμα κάτι ξεχωριστό να προσφέρω στη σκηνή. Όσο το ένστικτό μου παραμένει οξυμένο, θα συνεχίσω. Χωρίς αυτό, θα γινόμουν μια Κάρμεν χωρίς φλόγα, κάτι αδιανόητο για μένα”.

Τσαρλς Καστρονόβο: “Κάποιοι λένε «Η όπερα είναι μια τέχνη που πεθαίνει». Δεν το πιστεύω αυτό”

Σειρά παίρνει ο Τσαρλς Καστρονόβο που έχει ήδη ερμηνεύσει τον ρόλο του Δον Χοσέ σε μεγάλα λυρικά θέατρα σε όλη την Ευρώπη. Μου λέει πως όταν υπέγραψε με την Εθνική Λυρική Σκηνή, δεν ήξερε ότι επρόκειτο για αυτή την παραγωγή. “Όταν το ανακάλυψα, ενθουσιάστηκα, γιατί η παραγωγή αυτή προσπαθεί να αναπαραστήσει την αυθεντική εκδοχή όσο το δυνατόν πιο πιστά. Το άγνωστο για μένα ήταν ότι αποφάσισαν να κάνουν τα μουσικά ρετσιτατίβο, τα οποία δεν είχα ξανακάνει, αφού πάντα έκανα τον διάλογο του έργου με λόγια. Αν και ήταν μια πρόκληση, τα έμαθα γρήγορα και πλέον δεν έχω πρόβλημα με αυτό.

Ο ρόλος του Δον Χοσέ έχει μεγάλο βάρος -κάποιες φορές οι άνθρωποι λένε ότι αυτή η όπερα πρέπει να λέγεται Ντον Χοσέ- καθώς βρίσκεται ανάμεσα στη Μικαέλα, τη μητέρα του και την Κάρμεν. Αν δεν είχε γνωρίσει την Κάρμεν, θα μπορούσε να είχε παραμείνει στον στρατό και να επιστρέψει σπίτι του ως φυσιολογικός άνθρωπος, αλλά λόγω των προβλημάτων του, όλα έγιναν πιο δύσκολα.

Και συνεχίζει εξηγώντας πώς προσεγγίζει τον ρόλο του: “Ο Ντον Χοσέ είναι ένας εξαιρετικά παθιασμένος χαρακτήρας. Τον καταλαβαίνω γιατί προσπαθώ να τον παίξω ειλικρινά, αναλύοντας τις αντιδράσεις του. Όταν αντιδρά σε κάτι, σκέφτεσαι: είναι τρελός; Όχι, δεν είναι. Αν σκεφτείς την εποχή του, όλα ήταν πιο έντονα. Ειδικά στην περίπτωση του Ντον Χοσέ, έχει κάνει λάθη στο παρελθόν και τώρα προσπαθεί να ελέγξει τη ζωή του στον στρατό.

Και τότε εμφανίζεται αυτή η γυναίκα, η Κάρμεν, η οποία του προκαλεί συναισθήματα που δεν είχε ξανανιώσει και “παίζει” με το μυαλό του. Νομίζω ότι ο Ντον Χοσέ είναι θύμα μέχρι το τέλος της όπερας, μέχρι που ξεφεύγει και φτάνει στο σημείο να τη σκοτώσει. Καταλαβαίνω πολύ καλά γιατί είναι τόσο ευμετάβλητος. Αν ζούσε σε έναν ιδανικό κόσμο, ίσως να είχε καλύτερο έλεγχο και να έλεγε: “Αυτή η γυναίκα δεν μου κάνει καλό”, αλλά το πάθος για εκείνη τον κάνει να αντιδράσει διαφορετικά”.

Ο Τσαρλς Καστρονόβο εξηγεί πως σε αυτή την παραγωγή, η χημεία μεταξύ των χαρακτήρων έχει ενδιαφέρον γιατί δεν είναι ακριβώς κλασική, αλλά υπάρχουν μικρές αποχρώσεις που αναδεικνύονται. “Η Γκέιλ είναι εξαιρετική ηθοποιός, πολύ συγκεντρωμένη και υπέροχη” λέει χαμογελώντας.

Τέλος τον ρωτώ πώς επικοινωνεί αυτή η ιστορία με το σήμερα και αν μας αφορά η όπερα σήμερα. “Η Κάρμεν είναι μια υπέροχη ιστορία, ακόμα και για ανθρώπους που δεν τους αρέσει η όπερα. Μπορούν να την παρακολουθήσουν και να ενδιαφερθούν άμεσα.

Κάποιοι άνθρωποι δεν αγαπούν την όπερα. Προσωπικά, όπου κι αν πηγαίνω, συναντώ τουλάχιστον έναν άνθρωπο που δεν έχει πάει ποτέ στην όπερα, και πάντα τους προσκαλώ. Μερικές φορές είναι ο οδηγός του ταξί που παίρνω, τον προσκαλώ και του λέω: «Ελάτε, φέρε τη γυναίκα σου!». Έρχονται και πάντα και μετά λένε, «ήταν καταπληκτικό!».

Κάποιοι λένε, «Η όπερα είναι μια τέχνη που πεθαίνει». Δεν το πιστεύω αυτό. Φυσικά, δεν βγάζει δισεκατομμύρια όπως το Χόλιγουντ, αλλά και το Χόλιγουντ δεν πηγαίνει τόσο καλά τελευταία. Νομίζω ότι όταν οι άνθρωποι εκτίθενται στην όπερα, ακόμα κι αν δεν γίνουν φανατικοί, λένε «Αυτό ήταν πραγματικά καταπληκτικό, το λάτρεψα!»”

Στην πρόβα…

Η πρόβα είναι έτοιμη να ξεκινήσει. Παίρνω θέση στην πλατεία και ναι το αποτέλεσμα είναι ακόμη καλύτερο από αυτό που περίμενα. Η σκηνογραφία ήταν μαγευτική – ολόκληρος ο χώρος έδειχνε σαν να είχε ζωντανέψει με τη δυναμική του έργου και τα εντυπωσιακά σκηνικά που αναπαριστούσαν το Παρίσι του 1875 με τόση πιστότητα.

Ο σκηνοθέτης Ρομάν Ζιλμπέρ ήταν πανταχού παρών καθ’ όλη τη διάρκεια της πρόβας, προσφέροντας καθοδήγηση με τον μοναδικό του τρόπο. Με ένα λέιζερ στα χέρια του, έκανε τις τελικές διορθώσεις, κατευθύνοντας τους ηθοποιούς και τους συντελεστές με ακριβείς και συντονισμένες κινήσεις. Ήταν ξεκάθαρο ότι ήθελε να εξασφαλίσει πως κάθε μικρή λεπτομέρεια ήταν σωστή, έτσι ώστε η παράσταση να αναδεικνύει την αυθεντικότητα του 1875, ταυτόχρονα όμως να κρατάει την ενέργεια και τη δυναμική που απαιτεί η σύγχρονη εκδοχή της όπερας.

Η υπόθεση της Κάρμεν μας μεταφέρει στη Σεβίλλη του 1830, όπου η συνάντηση της ανυπότακτης Τσιγγάνας Κάρμεν με τον δεκανέα Δον Χοσέ πυροδοτεί μια καταστροφική αλυσίδα γεγονότων. Ο Χοσέ, παρασυρμένος από τη γοητεία της Κάρμεν, τη βοηθά να δραπετεύσει, και από εκεί ξεκινά η αντίστροφη πορεία του, με την πτώση του να είναι αναπόφευκτη.

Η εμφάνιση του διάσημου ταυρομάχου Εσκαμίγιο, που κερδίζει την καρδιά της Κάρμεν, αλλά και η μάταιη παρέμβαση της πιστής Μικαέλας για να επαναφέρει τον Χοσέ κοντά στην ετοιμοθάνατη μητέρα του, οδηγούν τον Δον Χοσέ στην απόλυτη ζήλια. Στην τελική αντιπαράθεση έξω από την αρένα της Σεβίλλης, η Κάρμεν αρνείται πεισματικά να απαρνηθεί τον εαυτό της, επιλέγοντας τον θάνατο αντί για την υποταγή. Την ώρα που το πλήθος αποθεώνει τον θριαμβευτή Εσκαμίγιο, εκείνη πέφτει νεκρή από το μαχαίρι του Χοσέ, επισφραγίζοντας με το αίμα της τη διαχρονική πάλη της γυναίκας απέναντι σε ένα κοινωνικό σύστημα που αδυνατεί να την ελέγξει.

Η σύνδεση αυτή με το παρελθόν, αλλά και η σύγχρονη ματιά του Ρομάν Ζιλμπέρ, προσφέρει μια εμπειρία που ανανεώνει τη μυθική μορφή της Κάρμεν, διατηρώντας τον αξεπέραστο ρομαντισμό και τα έντονα πάθη του έργου. Όλα αυτά συνδυασμένα έκαναν την πρόβα να φαίνεται ως μια πραγματική καλλιτεχνική συνάντηση μεταξύ δύο εποχών – της αυθεντικής και της σύγχρονης – με μια αισθητική που προάγει την παράδοση, αλλά και την καινοτομία.