Φραντσέσκα Αλμπανέζε: “Θέλει αρετήν και τόλμην η ελευθερία”

Στις 30 Αυγούστου 2025, η Σύγκλητος Παντείου ανακάλεσε την αιγίδα του Παντείου πανεπιστημίου από το συνέδριο  της Ευρωπαϊκής Εταιρείας Εγκληματολογίας όταν μας έγινε αντιληπτό ότι το συνέδριο αυτό χρησιμοποιούσαν ως μανδύα διεθνούς νομιμοποίησης ακαδημαϊκοί του Πανεπιστημίου Ariel, που εδρεύει σε παράνομο ισραηλινό εποικισμό στη Δυτική Όχθη κατά παράβαση του Διεθνούς Δικαίου. Το ίδρυμα κατηγορείται  ότι παρέχει υποτροφίες και διευκολύνσεις σε στρατιώτες που συμμετέχουν στις δολοφονικές επιχειρήσεις στη Γάζα.

Η ανακοίνωση της Συγκλήτου ήταν ξεκάθαρη:

«Το Πάντειο Πανεπιστήμιο έχει μια μακρά ιστορία στην υπεράσπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, στην καταπολέμηση του ρατσισμού και του φασισμού και στην καλλιέργεια του ακαδημαϊκού ήθους. Δεν επιθυμεί συνεπώς τη σύμπραξη και τη συνεργασία με θεσμούς που άμεσα η έμμεσα νομιμοποιούν πολιτικές που στην παρούσα συγκυρία στηρίζουν εγκλήματα πολέμου. (…) Σε μια κρίσιμη διεθνή συνθήκη, δε νοείται αξιολογική ουδετερότητα ενώπιον εγκλημάτων πολέμου. Το Πάντειο Πανεπιστήμιο αναλαμβάνει την ελάχιστη ευθύνη που του αναλογεί ανακαλώντας την αιγίδα του».

Δεν νοείται αξιολογική ουδετερότητα ενώπιον εγκλημάτων πολέμου. Έτσι αντιλαμβανόμαστε το ρόλο του πανεπιστημίου και του ακαδημαϊκού δασκάλου και όχι ως το είδος των εμβριθών λογίων που κλεισμένοι στους χρυσελεφάντινους πύργους τους θεραπεύουν την «επιστήμη» τους με λέξεις ακατάληπτες στην κοινωνία και λόγια που αφορούν 5 ανθρώπους. Για το λόγο αυτό, με μεγάλη χαρά και περηφάνια διοργανώνουμε σήμερα τη διάλεξη ενός ανθρώπου, μιας γυναίκας που όρθωσε το ανάστημά της στο έγκλημα ενώπιον του οποίου δεν νοείται αξιολογική ουδετερότητα. Διότι ουδετερότητα στο έγκλημα υπό το μανδύα της υποτιθέμενης ακαδημαϊκής αμεροληψίας είναι συνενοχή. 

Σκεφτείτε να δείτε στο δρόμο μια ομάδα βαριά οπλισμένους στρατιώτες να δέρνουν μέχρι θανάτου μερικά παιδιά και να συνεχίσετε αδιάφορα τη βόλτα σας επειδή είστε «αμερόληπτοι» ή «αντικειμενικοί». Τίποτε από αυτά δεν είστε. Μάλλον ένα τίποτε είστε. Η ντροπή του ηθικού φορτίου του να είσαι άνθρωπος είστε όταν δεν μιλάτε ενώπιον του εγκλήματος. Και να πω με την ευκαιρία, μιας και είναι πράγματα που τα μελετάμε και τα διδάσκουμε στον χώρο τούτο: προσωπικά για μένα το πιο κρίσιμο δεν είναι το πώς ονομάζουμε το έγκλημα. Πείτε τη σφαγή όπως νομίζετε. Ξέρουμε φυσικά την ειδική απαξία που έχει ο όρος «γενοκτονία» και όλα τα σχετικά. Το κρίσιμο είναι να πούμε όχι σε μια σφαγή των Παλαιστινίων η οποία δεν είναι πόλεμος. Άλλο είναι ο πόλεμος.  Εδώ είναι ένα κράτος που κατέχει παράνομα και βίαια ένα έθνος στο οποίο αρνείται την αυτοδιάθεση. Αυτό το διεθνές δίκαιο το απαγορεύει. Αυτό είναι ο σκληρός πυρήνας του παλαιστινιακού. Ούτε της Γάζας, ούτε της Δυτικής όχθης. Της Παλαιστίνης ολόκληρης. Η παράνομη κατοχή είναι το θέμα. Σκεφτείτε να συνεχίζονταν η γερμανική κατοχή στην Ελλάδα όχι για τέσσερα αλλά για εξήντα χρόνια που κλείνει του χρόνου η κατοχή της Παλαιστίνης από το 1967…  Να σου κατέχουν τον τόπο 59 χρόνια! Για σκεφτείτε το … Ως και η λέξη «κατοχή» χάνει το νόημά της. 

Η προσκεκλημένη μας μίλησε. Όρθωσε ανάστημα με κόστος για την ίδια. Η παρρησία της είναι πηγή έμπνευσης. Σήμερα η ολίσθηση στην απροσχημάτιστη βία δηλητηριάζει την ελπίδα να μπορούμε να αφήσουμε στα παιδιά μας  ένα κόσμο όπου αυτό το «Never again» που η ανθρωπότητα φώναξε στα αποκαΐδια του Δευτέρου Παγκοσμίου να μην καταλήξει ένα άδειο σακάκι ούτε φυσικά να καταλήξει στο “Never again against us. Against the others, again and again”. Διότι εκεί βρεθήκαμε.  Δεν το αξίζουμε.

Η Albanese είναι Ιταλίδα νομικός και ειδικός στο διεθνές δίκαιο ανθρωπίνων δικαιωμάτων, με εξειδίκευση στο προσφυγικό δίκαιο και την κατάσταση στη Μέση Ανατολή. Από το 2022 είναι Ειδική Εισηγήτρια του ΟΗΕ για τα ανθρώπινα δικαιώματα στα Κατεχόμενα Παλαιστινιακά Εδάφη.

Το βιβλίο της Palestinian Refugees in International Law θεωρείται έργο αναφοράς στη βιβλιογραφία του διεθνούς δικαίου για το νομικό καθεστώς των Παλαιστινίων προσφύγων. Τα δύο τελευταία της βιβλία που έχουν μεταφραστεί στα ελληνικά είναι το Κατηγορώ από τις εκδόσεις Καιρός Πολιτισμού και το Όταν ο κόσμος κοιμάται από τις εκδόσεις Τόπος.  Σε λίγο καιρό θα κυκλοφορήσει στα ιταλικά το νέο της βιβλίο Το φως της αφύπνισης το οποίο, αν κρίνω από την μαζικότητα στις δημόσιες παρουσίες της στο ταξίδι της στην Αθήνα, θα μεταφραστεί κι αυτό στα ελληνικά.

Από τις εκθέσεις της ως Ειδική Εισηγήτρια έχει συντάξει εκθέσεις προς το Συμβούλιο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΗΕ, τη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ θα αναφέρω δύο.  «Occupation, Apartheid and International Law» (2022) και «Anatomy of a Genocide» (2024).

Πριν ένα μήνα, αρχές Απριλίου τρία βελγικά πανεπιστήμια, το Πανεπιστήμιο της Αμβέρσας, της Γάνδης και το Ελεύθερο Πανεπιστήμιο Βρυξελλών έδωσαν από κοινού τον τίτλο του επιτίμου διδάκτορα στην Francesca Albanese. Η τελετή πραγματοποιήθηκε στις 2 Απριλίου στην Αμβέρσα. Με την ευκαιρία αυτή λοιπόν να ανακοινώσω εδώ για πρώτη φορά ότι το Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας ομόφωνα πριν λίγο καιρό αποφάσισε να προτείνει την επιτιμοποίηση της Franscesca Albanese στο Πάντειο Πανεπιστήμιο. Την πρόταση υιοθέτησε πανηγυρικά η Κοσμητεία της Σχολής Πολιτικών Επιστημών και έπεται η – ευελπιστώ θετική – απόφαση της Συγκλήτου για την επιτιμοποίηση ενός ανθρώπου που συνδυάζει με τρόπο υποδειγματικό την άριστη ακαδημαϊκή συγκρότηση, τη νομικοπολιτική ευθυκρισία με το ανθρώπινο ήθος της αλληλεγγύης στους καταδιωγμένους.

Το φως της αφύπνισης: Αριστόβουλος Μάνεσης και Φρανσέσκα Αλμπανέζε

«Επειδή θεωρία και πράξη είναι αλληλένδετες, το ουσιώδες είναι να μείνει κανείς ελεύθερος, όρθιος και αλύγιστος απέναντι στους καταναγκαστικούς και ιδεολογικούς μηχανισμούς των κρατούντων».  Αυτό έμαθα από τον σημαντικότερο δάσκαλο που είχα, του οποίου στην διανοητική και αξιακή κληρονομιά παλεύω να βαδίζω. Στις 18 Ιανουαρίου 1968 ο Αριστόβουλος Μάνεσης, καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης τότε, ορθώνει το ανάστημά του ενόσω η χώρα τελεί υπό δικτατορικό καθεστώς.

Και λέω αυτή την ιστορία διότι όσο καιρό παρακολουθώ την Albanese στη δημόσια παρουσία της, κάνω εμφατικούς συνειρμούς.  Σε ένα κατάμεστο αμφιθέατρο, κι ενώ κυκλοφορούν έντονες φήμες για επικείμενη «κάθαρση» της πανεπιστημιακής κοινότητας ο Μάνεσης παρέδωσε το τελευταίο του μάθημα επί δικτατορίας, μάθημα επιστημοσύνης, αξιοπρέπειας και ακεραιότητας.

Αυτό που είπε τότε θα στέκει ως φως της αφύπνισης για πάντα:

«Θα μιλήσω χωρίς περιστροφές. Κάτω από τις συνθήκες που ζούμε η σιωπή δεν είναι «χρυσός»· είναι «λίβανος και σμύρνα». Διότι η σιωπή μπορεί να ερμηνευθή σαν αποδοχή ή συναίνεση: «ο σιωπών δοκεί συναινείν». Δεν έχω λοιπόν το δικαίωμα να σιωπήσω, αφού σωπαίνοντας θα εμφανιζόμουν ως αποδεχόμενος ή ανεχόμενος τα όσα γίνονται. Υπάρχουν στη ζωή, την ατομική και την κοινωνική, στιγμές που πρέπει κανείς να πει το μεγάλο «ναι» ή το μεγάλο «όχι». Σε τέτοιες στιγμές, σαν τις τωρινές, το ουσιώδες είναι, πιστέψτε με, να προστατεύσει κανείς τον εαυτό του, όχι από τη δίωξη, αλλά από τον εξευτελισμό. Να περισώσει την αξιοπρέπειά του ως ανθρώπου, ως πολίτη, ως επιστήμονα. Και έτσι να περιφρουρήσει, επίσης, το κύρος της πανεπιστημιακής έδρας που έχει την τιμή να κατέχει, ιδίως όταν πρόκειται για την έδρα του Συνταγματικού Δικαίου, η οποία, ως έδρα της πολιτικής ελευθερίας, είναι φυσικό, εφόσον βρίσκεται στο ύψος της, να δέρνεται από τις πολιτικές καταιγίδες.

[…]  Μην επιτρέψετε να σας εξανδραποδίσουν. Διατηρήστε, μέσα στους ζοφερούς και άρρωστους καιρούς, άγρυπνη και ανυπόταχτη τη σκέψη σας, περιφρουρήστε την άγια υγεία και ρωμαλεότητα της ψυχής σας, κρατήστε στητό και αγέρωχο το ωραίο ανάστημά σας. Και αν η εξουσία, που την συμφέρει να έχει παθητικούς και πολιτικά αδιάφορους υπηκόους, σας πει ότι, έτσι κάνοντας, δεν είστε φρόνιμοι και νομοταγείς πολίτες, αποδείξτε της ότι καλός πολίτης είναι μόνον ο ελεύθερος πολίτης, ο συνειδητός, ενεργός και υπεύθυνος πολίτης. Και θυμίστε της ό,τι ο Περικλής είχε πει στον «Επιτάφιο»: όποιος αδιαφορεί για τα πολιτικά πράγματα του τόπου του είναι όχι φιλήσυχος, αλλ’ άχρηστος, «αχρείος» πολίτης. Και μην ξεχνάτε, στις σημερινές δύσκολες για την πατρίδα μας και το λαό μας περιστάσεις, τα λόγια του ποιητή,  και θέλω μ’ αυτά να σας αποχαιρετήσω:

Όσοι το χάλκεον χέρι
βαρύ του φόβου αισθάνονται,
ζυγόν δουλείας, ας έχωσι·
θέλει αρετήν και τόλμην
η ελευθερία.

Ήθελα να μάθει η Francesca αυτή την ιστορία, διότι στα μάτια μου η γυναίκα που τιμάμε σήμερα είναι η ενσάρκωση της αρετής για την οποία μίλησε ο πατριάρχης του ελληνικού συνταγματικού δικαίου. Για το λόγο αυτό δεν είναι απλώς χαρά ή τιμή να την έχουμε μαζί μας στο Πάντειο. Είναι χρέος. Ένα χρέος θα πληρώνουμε όσο χρειαστεί για να μπορούμε να κοιτάξουμε άφοβα στα μάτια των φοιτητών μας. Γιατί ναι, όταν στεκόμαστε στο ύψος μας, θα δερνόμαστε από πολιτικές καταιγίδες.  Άλλα μόνο έτσι αξίζει.

ΥΓ. Το κείμενο ήταν η εισαγωγική μου προσφώνηση στην ομιλία της Albanese στο Πάντειο στις 4/5/2026.  Μια ωραία μέρα για το τι μπορεί να είναι, να κάνει και να προσφέρει ένα μικρό, φτωχό πλην τίμιο δημόσιο πανεπιστήμιο στην Ελλάδα σήμερα.  Κρατώ για το υστερόγραφο, αυτό που ένιωσα και νιώσαμε όλες κι όλοι που την ακούσαμε. Την ανυπέρβλητη έμπνευση που μας χάρισε με τον αγώνα της. Το φως που εκπέμπει αυτή η  φοβερή γυναίκα, το τόσο ακατάβλητο, αυθεντικό και καίριο. Μια κατάμεστη τεράστια αίθουσα έγινε μια ανθρώπινη κοινότητα ακούγοντας την. Μια κοινότητα πλουσιότερη σε αξίες.  Δεν έχω ξανανιώσει τόσο περήφανος στο Πάντειο 25 χρόνια που εργάζομαι εδώ. Και έχουμε κάνει πολλά ωραία πράγματα στο παρελθόν. Τέτοιο όμως, για μένα ήταν η πρώτη φορά. Θα το θυμόμαστε ως ιστορικό γεγονός για το πανεπιστήμιό μας. Francesca Albanese ευχαριστούμε.