Η σημασία της μουσικής στη σύγχρονη ψυχική φροντίδα

H τέχνη λειτουργεί διαχρονικά ως χώρος συμβολοποίησης επιτρέποντας στο τραύμα να αποκτήσει αφήγηση και στο ασυνείδητο να εκφραστεί με έμμεσους τρόπους επιτρέποντας στο άτομο να συνδεθεί με τον εαυτό του με ξεχασμένες ή νέες πλευρές του. Η μουσική, η πιο άυλη τέχνη αγγίζει με τον πιο άμεσο τρόπο σώμα και ψυχή.

Σύμφωνα με την εξελικτική ψυχολογία η μουσικότητα προηγήθηκε της γλώσσας και στη συνέχεια εξελίχθηκε παράλληλα με αυτήν. Πριν από τον οργανωμένο λόγο, οι άνθρωποι επικοινωνούσαν μέσα από ρυθμό, προσωδία και φωνητικές καμπύλες που έμοιαζαν περισσότερο με τραγούδισμα. Εξάλλου, ήδη από την εμβρυϊκή ζωή ο άνθρωπος έρχεται σε επαφή με ήχους και ρυθμούς, όπως τον χτύπο της καρδιάς της μητέρας και τη μελωδία της φωνής της. Ίσως γι’ αυτό σε αντίθεση με τις υπόλοιπες τέχνες, που συνδέονται μυθολογικά με μία συγκεκριμένη Μούσα, η «μουσική» μοιάζει να τις εμπεριέχει όλες.

Η διεθνής έρευνα δείχνει ότι η μουσική ακρόαση μπορεί να συμβάλει στη μείωση του άγχους, ενώ η ενεργή συμμετοχή – το τραγούδι, η ομαδική μουσική εμπειρία – ενισχύει την αίσθηση του ανήκειν και τη συναισθηματική ευεξία. Ταυτόχρονα, φαίνεται να σχετίζεται και με βιολογικές μεταβολές που αφορούν τη στρεσογόνο απόκριση του οργανισμού.

Ωστόσο, η επίδρασή της δεν είναι ποτέ ουδέτερη ή καθολική. Η μουσική λειτουργεί μέσα από την προσωπική ιστορία του καθενός: τις μνήμες, τις συνδέσεις, το πλαίσιο. Μπορεί να ανακουφίσει, αλλά και να εντείνει συναισθήματα. Δεν είναι «εργαλείο» με μηχανικό τρόπο – είναι ένας ζωντανός τρόπος εμπειρίας.

Ακριβώς αυτή η βαθιά επίδραση της μουσικής άνοιξε τον δρόμο για την ένταξή της στον χώρο της ψυχικής υγείας. Η μουσικοθεραπεία αποτελεί σήμερα ένα αναγνωρισμένο επάγγελμα υγείας, όπου η μουσική αξιοποιείται από ειδικά εκπαιδευμένους θεραπευτές με στόχο όχι τη μουσική εκπαίδευση, αλλά την ψυχοθεραπευτική υποστήριξη. Η εφαρμογή της αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε σύνθετες ψυχικές καταστάσεις, όπως οι διατροφικές διαταραχές, όπου το ζήτημα δεν περιορίζεται στη λήψη τροφής αλλά επεκτείνεται στην εικόνα σώματος, τον έλεγχο, την αυτοαντίληψη και τις σχέσεις. Σε τέτοια πεδία, η ανάγκη για διεπιστημονική προσέγγιση είναι κρίσιμη.

Στην Ελλάδα, δομές όπως το «ΕλπιΖώ» της ΕΠΑΨΥ επιχειρούν να ενσωματώσουν αυτή τη λογική, δημιουργώντας ένα σταθερό και πολυεπίπεδο θεραπευτικό πλαίσιο για άτομα με διαταραχές πρόσληψης τροφής.

Η μουσικοθεραπεία εντάσσεται σε αυτό το περιβάλλον ως συμπληρωματικό μέσο προσέγγισης. Μέσα από ομαδικές και ατομικές διαδικασίες, ανοίγει δρόμους επικοινωνίας που δεν είναι πάντα προσβάσιμοι μέσω του λόγου. Έφηβοι που αρχικά προσεγγίζουν διστακτικά τη διαδικασία, σταδιακά εκφράζονται, δημιουργούν, συνεργάζονται – ακόμη και γράφουν τη δική τους μουσική.

Σε ατομικό επίπεδο, δεν είναι σπάνιο κάποιος να εκφράζει μέσα από τη μουσική όσα αδυνατεί να πει. Ένα μοτίβο στο πιάνο, μια μελωδία, ένας ρυθμός μπορούν να λειτουργήσουν ως «φορείς» συναισθήματος, τους οποίους ο θεραπευτής βοηθά να οργανωθούν και να αποκτήσουν νόημα.

Αντίστοιχα, σε άλλες δράσεις της ΕΠΑΨΥ, όπως το πρόγραμμα «ΜΙΛΑ… It’s OK!», η μουσική αξιοποιήθηκε όχι μόνο θεραπευτικά αλλά και ως μέσο κοινωνικής ευαισθητοποίησης, μέσα από φεστιβάλ, εργαστήρια και κλινικές παρεμβάσεις.

Η μουσική λειτουργεί ως γέφυρα μνήμης σε διάφορες κατηγορίες ανθρώπων όπως σε άτομα με άνοια καθώς αφήνει βαθύ αποτύπωμα στον ανθρώπινο ψυχισμό. Ένα γνώριμο τραγούδι μπορεί να επαναφέρει, έστω και προσωρινά, την αναγνώριση, τη συγκίνηση, τη σχέση. Και αυτό να μην είναι τυχαίο καθώς η μουσική υπάρχει μέσα στη στιγμή και αμέσως μετά μετασχηματίζεται σε μνήμη. Γι’ αυτό και η θέση της στην ψυχική μας υγεία παραμένει μοναδική και ιδιαίτερα. Αγγίζει το σώμα, τη μνήμη , το βίωμα πέρα φυσικά από τη διάθεση ενώ μπορεί ταυτόχρονα να λειτουργήσει ως εναλλακτικός δρόμος έκφρασης – ιδιαίτερα σε περιπτώσεις όπου ο λόγος δεν επαρκεί, να δώσει μορφή σε συναισθήματα, να ενισχύσει τη θεραπευτική σχέση και να διευκολύνει τη συναισθηματική επεξεργασία.

Ο Μανώλης Μπάσης είναι Μουσικοθεραπευτής (MA -NMT) στη Μονάδα ΕλπιΖώ της ΕΠΑΨΥ