Η γάτα του Σρέντιγκερ στα Στενά του Ορμούζ

1935: Η γάτα του Σρέντιγκερ –ταυτόχρονα ζωντανή και νεκρή

Στο φημισμένο νοητικό πείραμα του Έρβιν Σρέντιγκερ το 1935 μία γάτα βρίσκεται σε μία διαβολική συσκευή, δηλαδή σε ένα κουτί που περιέχει ένα ραδιενεργό άτομο με 50% πιθανότητα διάσπασης στη μονάδα του χρόνου, ένα μετρητή ραδιενέργειας Geiger, ένα σφυρί και ένα μπουκάλι με δηλητήριο. Αν το άτομο διασπαστεί, ο μηχανισμός το ανιχνεύει, απελευθερώνεται το δηλητήριο και η γάτα πεθαίνει ενώ αν μείνει αδιάσπαστο η γάτα ζει. Σύμφωνα με την κβαντομηχανική (της Σχολής της Κοπεγχάγης), πριν ανοίξουμε το κουτί, το ραδιενεργό άτομο βρίσκεται σε κατάσταση υπέρθεσης, δηλαδή είναι διασπασμένο και μη. Επομένως, πριν ανοίξουμε το κουτί η γάτα είναι ταυτόχρονα και ζωντανή και νεκρή. Η υπέρθεση πολλαπλών καταστάσεων καταρρέει μόλις γίνει η μέτρηση, η οποία οδηγεί σε ένα αποτέλεσμα. Δηλαδή το ζήτημα δεν είναι απλά ότι μέχρι να ανοίξουμε το κουτί δεν ξέρουμε αν η γάτα είναι ζωντανή, αλλά ότι πριν γίνει μέτρηση το σύστημα εξελίσσεται ως εάν περιέχει και τις δύο δυνατότητες ταυτόχρονα. Με άλλα λόγια η κβαντική κατάσταση της υπέρθεσης περιγράφει ένα σύνολο πιθανοτήτων που συνυπάρχουν μαθηματικά μέχρι τη μέτρηση. Όμως, όπως έδειξε ο Σρέντιγκερ με τη γάτα του, όταν αυτά τα συμπεράσματα μεταφέρονται στο επίπεδο της καθημερινής εμπειρίας, στον μακρόκοσμο, φαίνεται ότι αψηφούν την κοινά αποδεκτή λογική.

Η αρχή της μη αντίφασης

Πράγματι, ένας από τους βασικούς πυλώνες στους οποίους στηρίχθηκε η Δυτική σκέψη είναι η αρχή της μη αντίφασης, όπως διατυπώνεται από τον Αριστοτέλη στο «Μετά τα Φυσικά» («…τὸ γὰρ αὐτὸ ἅμα ὑπάρχειν τε καὶ οὐχ ὑπάρχειν ἀδύνατον τῷ αὐτῷ καὶ κατὰ τὸ αὐτό» ). Ένα πράγμα είναι ή δεν είναι κάτι, δηλαδή δεν μπορεί ταυτόχρονα να είναι ταυτόχρονα Α και όχι- Α. Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, αυτή η αρχή αποτελεί θεμέλιο της γνώσης, αφού χωρίς αυτήν τα πράγματα δεν θα είχαν καθορισμένη ουσία και η γλώσσα δεν θα μπορούσε να εκφράσει τίποτα το συγκεκριμένο. Έτσι, η αρχή της μη αντίφασης δεν είναι απλώς ένας τυπικός κανόνας της λογικής, αλλά ένας οντολογικός νόμος που αφορά την ίδια την πραγματικότητα και το είναι των όντων. Γι΄ αυτό και η επανάσταση της κβαντομηχανικής, που δέχεται την ταυτόχρονη συνύπαρξη διαφορετικών καταστάσεων, όπως τον δυισμό κύμα και σωματίδιο, προκάλεσε έντονες φιλοσοφικές συζητήσεις, στο πλαίσιο των οποίων εμφανίστηκε και η γάτα του Σρέντιγκερ.

2026: Πόλεμος και Ειρήνη στον Περσικό Κόλπο

Όμως, μπορεί με τη γάτα του ο Σρέντιγκερ να ήθελε να δείξει πώς η κβαντομηχανική θεώρηση της φυσικής πραγματικότητας παράγει αποτελέσματα που συγκρούονται με την κοινή λογική που έχουμε για τον μακρόκοσμο, αλλά κάποιες φορές φαίνεται πως και η πραγματικότητα παύει να την ακολουθεί.

Στο περίφημο έργο του Τολστόι, Πόλεμος και Ειρήνη, που αναφέρεται στη Ρωσία την περίοδο των Ναπολεόντειων Πολέμων περίοδοι πολέμου και ειρήνης διαδέχονται η μία την άλλη. Και πράγματι, στην κλασική πολιτική λογική θα υπάρχει είτε πόλεμος, είτε ειρήνη, μία κατάσταση μπορεί να οδεύει προς αποκλιμάκωση, ή σύγκρουση και η έκβαση μπορεί να είναι είτε νίκη είτε ήττα. Όμως οι αναφορές στην κρίση ΗΠΑ – Ιράν κάνουν λόγο για καταστάσεις όπως «ούτε πόλεμος, ούτε ειρήνη» για τα Στενά του Ορμούζ που είναι «και ανοικτά και κλειστά», για συνύπαρξη εκεχειρίας με επιθέσεις και για ταυτόχρονους νικητήριους πανηγυρισμούς από τις δύο αντιμαχόμενες πλευρές. Έτσι φαίνεται πως η κατάσταση στον Περσικό Κόλπο λειτουργεί λιγότερο με την αριστοτελική λογική του «είτε/είτε» και ολοένα περισσότερο με μια λογική «υπέρθεσης», όπου οι αντιφάσεις δεν λύνονται αμέσως αλλά συνυπάρχουν για μεγάλα χρονικά διαστήματα.

Όταν οι αντιμαχόμενοι εμφανίζονται ως νικητές μήπως και νικήσουν

Παρατηρώντας τις κινήσεις των αντιπάλων βλέπουμε πως αυτή η ασάφεια δεν είναι αποτέλεσμα κάποιου είδους δυσλειτουργίας, αλλά μοιάζει να έχει μετατραπεί σε μηχανισμό διαχείρισης της ίδιας της κρίσης. Πράγματι, από το ένα μέρος ο Ντόναλντ Τραμπ χρειάζεται να διατηρεί και τις δύο πραγματικότητες ενεργές ταυτόχρονα. Από τη μία πλευρά, επιδιώκει να εμφανίζεται ως ηγέτης που απέφυγε έναν νέο καταστροφικό πόλεμο στη Μέση Ανατολή, καθώς η συνέχισή του προκαλεί σοβαρά προβλήματα στην οικονομία και ρίχνει τη δημοτικότητά του. Από την άλλη, χρειάζεται να παρουσιάζεται ως ισχυρός πρόεδρος που «γονάτισε» το Ιράν και επέβαλε την αμερικανική ισχύ. Γι’ αυτό οι δηλώσεις του συχνά μοιάζουν αντιφατικές μέσα στην ίδια πρόταση: «ο πόλεμος τελειώνει» αλλά «αν χρειαστεί θα τους ισοπεδώσουμε».

Η ίδια λογική όμως απαντάται και στο ιρανικό καθεστώς. Η Τεχεράνη θέλει να εμφανίζεται ως δύναμη αντίστασης απέναντι στις Ηνωμένες Πολιτείες, χωρίς όμως να οδηγηθεί σε μια ολοκληρωτική αναμέτρηση που θα μπορούσε να αποδειχθεί καταστροφική για το ίδιο το καθεστώς. Οι Φρουροί της Επανάστασης οργανώνουν φιέστες «νίκης», προβάλλουν εικόνες πυραύλων και drones και μιλούν για το Ιράν ως «τέταρτη παγκόσμια δύναμη». Την ίδια στιγμή, όμως, η χώρα υφίσταται τεράστια οικονομική πίεση, οι εισαγωγές δυσκολεύουν, η παραγωγή όπλων επιβραδύνεται και το καθεστώς φοβάται νέα εσωτερική αναταραχή.

Έτσι, επιστρέφοντας στην αρχική μεταφορά μας, και οι δύο πλευρές έχουν κάθε λόγο να κρατούν την κατάσταση μέσα στο «κουτί του Σρέντινγκερ». Μάλιστα, η μεταφορά γίνεται ακόμη πιο ενδιαφέρουσα αν εστιάσουμε στο στοιχείο του νοητικού πειράματος σύμφωνα με το οποίο η υπέρθεση διατηρείται όσο το κουτί παραμένει κλειστό και η παρατήρηση είναι εκείνη που αναγκάζει την πραγματικότητα να επιλέξει μία κατάσταση. Και βλέπουμε ότι στην περίπτωση του Περσικού Κόλπου κανείς δεν θέλει πραγματικά να ανοίξει το κουτί.

Πράγματι, όπως στην κβαντική φυσική η μέτρηση οδηγεί στην κατάρρευση της υπέρθεσης με την επικράτηση μίας κατάστασης, στην κρίση του Ιράν, το αντίστοιχο «άνοιγμα» θα σήμαινε μια οριστική κατάρρευση της αβεβαιότητας είτε προς έναν πλήρη πόλεμο, είτε προς μια πραγματική ειρηνευτική συμφωνία.

Όταν τόσο ο πόλεμος, όσο και η ειρήνη αποτελούν πρόβλημα

Όμως, τόσο ο πόλεμος, όσο και η πραγματική ειρήνη ενέχουν σημαντικούς κινδύνους και για τα δύο αντιμαχόμενα μέρη.

Ένας ανοιχτός, γενικευμένος πόλεμος θα μπορούσε να εκτινάξει τις τιμές της ενέργειας, να προκαλέσει περιφερειακή αποσταθεροποίηση και να οδηγήσει σε ανεξέλεγκτη στρατιωτική κλιμάκωση. Αλλά και μια πραγματική ειρήνη θα είχε πολιτικό κόστος. Ο Τραμπ θα έπρεπε να υποστηρίξει συμβιβασμούς που ίσως φανούν ως υποχωρήσεις. Η ιρανική ηγεσία θα έπρεπε να αποδεχθεί περιορισμούς ή διαπραγματεύσεις που θα έμοιαζαν με παραδοχή αδυναμίας.

Αυτή η κατάσταση που θυμίζει το πατ στο σκάκι εξηγεί και τη σχεδόν θεατρική διάσταση που διαπερνά τις κινήσεις και των δύο πλευρών. Όπως έγραψε την Κυριακή (10/5/26) η ΝΖΖ, στην Τεχεράνη οργανώνονται νυχτερινές συγκεντρώσεις με μουσική, σημαίες και προβολές πυραυλικών επιθέσεων, σαν να πρόκειται για πολεμικά φεστιβάλ. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, ο Τραμπ εμφανίζεται σε προεκλογικές συγκεντρώσεις διακηρύσσοντας ότι «νικήσαμε» ακόμη κι ενώ η κρίση συνεχίζεται.

Η θεατρικότητα αυτή δεν είναι δευτερεύον στοιχείο· αποτελεί μέρος της ίδιας της στρατηγικής. Σε έναν πόλεμο φθοράς και ψυχολογικής πίεσης, η εικόνα της νίκης είναι σχεδόν εξίσου σημαντική με τη στρατιωτική πραγματικότητα. Και οι δύο πλευρές χρειάζονται μια κατάσταση αρκετά ασαφή ώστε να μπορούν να δείχνουν τόσο ισχύ, όσο και αυτοσυγκράτηση.

Έτσι φθάνουμε στο τελικό σημείο της μεταφοράς με το νοητικό πείραμα του Σρέντιγκερ: η γάτα στο κουτί δεν υποψιάζεται την κατάστασή της, ενώ στην κρίση του Περσικού Κόλπου όλοι γνωρίζουν ότι βρίσκονται σε κατάσταση αστάθειας. Και, όπως φαίνεται, κανείς δεν είναι βέβαιος τι θα συμβεί όταν ανοίξει το κουτί.