Το αεροπλάνο των Iron Maiden και η κρίση της πολιτικής εικόνας

Κυρίαρχο στοιχείο στις πρόσφατες παρουσιάσεις των νέων κομμάτων της Καρυστιανού και του Τσίπρα ήταν διάφοροι συμβολισμοί με προφανή στόχο να προσδιορίσουν την επιθυμητή πολιτική τους εικόνα. Πράγματι, το όνομα, το έμβλημα, τα χρώματα, η μουσική, οι εικόνες και ο τρόπος που εμφανίζεται ο ηγέτης έχουν άμεσο επικοινωνιακό αποτέλεσμα, που ξεπερνά κατά πολύ αυτό που θα έδινε ένα αναλυτικό πρόγραμμα 200 σελίδων. Κι αυτό επειδή σ’ αυτές τις περιπτώσεις οι συμβολισμοί δεν είναι απλώς ένα είδος διακόσμησης, αλλά λειτουργούν ως μηχανισμοί συγκρότησης νοήματος, ενεργοποιώντας συνειρμούς.

Όπως λέει και το γνωστό ρητό, μία εικόνα ισοδυναμεί με χίλιες λέξεις. Ποιες λέξεις όμως;

Ένα ενδιαφέρον παράδειγμα πολλαπλών ερμηνευτικών επιπέδων μας δίνει μία εικόνα που συνδέεται με τους Iron Maiden που (επίσης) πρόσφατα εμφανίστηκαν στη χώρα μας.
Λοιπόν, δέκα χρόνια πριν (1η Ιουνίου του 2016) μια περίεργη φωτογραφία από το αεροδρόμιο της Ζυρίχης, που ανάρτησε στο Twitter ένας δημοσιογράφος του Spiegel, τράβηξε το γενικότερο ενδιαφέρον. Δίπλα στα προεδρικά αεροσκάφη που χρησιμοποιούσαν για τις μετακινήσεις τους η Γερμανίδα καγκελάριος Αγκέλα Μέρκελ και ο Γάλλος πρόεδρος Φρανσουά Ολάντ, είχε παρκάρει το αεροπλάνο που είχαν τότε οι Iron Maiden. Το θηριώδες Boeing 747 το Ed Force One έκανε τα προεδρικά αεροπλάνα να φαίνονται μπροστά του σαν μινιατούρες, και αυτή η εικόνα τροφοδότησε όπως ήταν φυσικό πολλά και μάλιστα ειρωνικά σχόλια.

Λίγα χαρακτηριστικά παραδείγματα: Αρχίζοντας από τη μουσική των Iron Maiden το βασικό σχόλιο ήταν πως «χρειάζεται μεγάλο αεροπλάνο για να μεταφέρεις τόσο πολύ Heavy metal». Όμως, ο συμβολισμός της εικόνας οδήγησε αναπόφευκτα προς την πολιτική, σε σχόλια του τύπου «αν η Μέρκελ και ο Ολάντ είχαν πουλήσει περισσότερους δίσκους, θα είχαν κι αυτοί μεγαλύτερα αεροπλάνα» και, καθώς η Μεγάλη Βρετανία είχε σε τρεις εβδομάδες το δημοψήφισμα για το Brexit, υπήρξε ακόμα και η προτροπή «κρίνοντας από τη φωτογραφία (όπου τα προεδρικά αεροπλάνα συμβόλιζαν τον κυρίαρχο στην ΕΕ γαλλογερμανικό άξονα) η Βρετανία πρέπει να φύγει από την ΕΕ και να ενταχθεί στους Iron Maiden!».

Πώς προκύπτει το παράδοξο της εικόνας; Εδώ το κλειδί για την ερμηνεία το έχει ο Πλάτωνας, καθώς στον διάλογό του «Μένων» (από 82c) μας δείχνει ένα άλλο παράδειγμα λανθασμένης αναλογίας Εκεί λοιπόν φωνάζει ο Σωκράτης ένα παλικάρι και τον ρωτάει: αν διπλασιαστούν οι πλευρές ενός τετραγώνου, πόσο θα μεγαλώσει το εμβαδόν του; Οπότε ο νέος απαντά ότι κι αυτό θα διπλασιαστεί – ενώ στην πραγματικότητα θα τετραπλασιαστεί.

Η αναλογία: διπλάσια πλευρά, διπλάσιο εμβαδόν, είναι λανθασμένη επειδή έχουμε δύο διαφορετικά μεγέθη – μήκος με εμβαδόν. Κάπως έτσι λειτουργεί και η ερμηνεία της εικόνας με τα αεροπλάνα, όπου το παράδοξο προκύπτει από τον συνειρμικό μετασχηματισμό της αναλογίας του μεγέθους των αεροπλάνων σε αναλογία σημασίας και ισχύος. Μόνο που εδώ υπάρχει μία σημαντική διαφοροποίηση: το πέρασμα από την αναλογία μηκών στην αναλογία εμβαδών είναι μαθηματικό λάθος, ενώ στην περίπτωση των αεροπλάνων η σύγχυση της κλίμακας μεγέθους με την πολιτική ισχύ οδηγεί σε ερωτήματα η απάντηση στα οποία εξαρτάται τόσο από λογική ανάλυση, όσο και από τη συγκυρία. Έτσι μεταφέρεται η ανάλυση από το επίπεδο της οπτικής αναλογίας στο επίπεδο της ευρωπαϊκής πολιτικής πραγματικότητας.

Δέκα χρόνια πριν, η πολιτική τάξη της Ευρώπης ήταν σταθερή. Άλλωστε η Μέρκελ και ο Ολάντ είχαν βρεθεί εκείνη τη μέρα στη Ζυρίχη για να παραστούν στα εγκαίνια της σήραγγας του Γκόταρντ της μεγαλύτερης στην Ευρώπη, μαζί με τους ομολόγους τους από την Ελβετία και την Ιταλία. Η πολιτική ελίτ της Ευρώπης είχε μια σχεδόν αυτονόητη νομιμοποίηση. Η ισχύς της δεν ήταν μόνο θεσμική, αλλά και υλική και συμβολική: συνδεόταν με την ικανότητα να παράγει μεγάλης κλίμακας έργο και να ενσωματώνει κοινωνικές προσδοκίες σε ένα ευρύτερο αφήγημα ανάπτυξης και σταθερότητας.

Ωστόσο, στη σύγχρονη ευρωπαϊκή συγκυρία, αυτό το μοντέλο έχει μεταβληθεί. Χωρίς να έχει καταρρεύσει θεσμικά, έχει αποδυναμωθεί ως προς την ικανότητά του να παράγει εμπιστοσύνη. Οι πολιτικές ελίτ εξακολουθούν να λειτουργούν ως διαχειριστές σύνθετων συστημάτων, όμως η εμπιστοσύνη προς αυτές εμφανίζεται πιο εύθραυστη και κατακερματισμένη. Η κρίση αυτή εντείνεται από μια ευρύτερη κοινωνική και πολιτισμική μετατόπιση: την αποσύνδεση των πολιτικών ελίτ από τα βιώματα μεγάλων τμημάτων της κοινωνίας, καθώς και την εξάντληση των μεγάλων αφηγημάτων που στήριξαν την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση και πρόοδο για δεκαετίες.

Σε αυτό το σημείο, η αναλογία με την εικόνα των αεροπλάνων αποκτά νέο νόημα. Το μεγαλύτερο μέγεθος του αεροπλάνου των Iron Maiden σε σχέση με τα αεροπλάνα της κρατικής εξουσίας μπορεί πλέον να αναγνωστεί ως μετατόπιση της σημασίας από την πολιτική προς άλλες μορφές παραγωγής κοινωνικής ενέργειας. Η πολιτική δεν έχει χάσει τη θεσμική της λειτουργία, αλλά φαίνεται να έχει χάσει μέρος της ικανότητάς της να παράγει άμεση συλλογική διέγερση. Αυτή η διάκριση μπορεί να συνδεθεί με σύγχρονες θεωρίες περί «affective publics», σύμφωνα με τις οποίες η συλλογική δράση στις σύγχρονες κοινωνίες δεν οργανώνεται αποκλειστικά γύρω από ιδεολογικά ή θεσμικά πλαίσια, αλλά και γύρω από δίκτυα συναισθηματικής έντασης και διάχυσης.

Και σε αυτό το πλαίσιο μπορεί να ερμηνευτεί, τόσο η πρόσφατη παρουσία των νέων κομμάτων στη χώρα μας, όσο και οι επιλογή να μιλήσουν με σύμβολα (και συνθήματα) αντί για προγράμματα. Μόνο που η πολιτική δεν είναι τόσο χειρισμός συμβόλων, όσο συνεχής διαπραγμάτευση για το τι θα θεωρηθεί ότι σημαίνουν αυτά τα σύμβολα. Και, όπως έδειξαν οι διαφορετικές ερμηνείες της εικόνας με τα αεροπλάνα, η σημασία τους επηρεάζεται τόσο από την συγκυρία, όσο από την ιστορική μνήμη. Και βέβαια το ερώτημα για την επιστροφή της πολιτικής παραμένει.