Ξεκίνησαν οι συνομιλίες ΗΠΑ και Ιράν στην Ελβετία – Τα τέσσερα κρίσιμα σημεία

Αμερικανικές και ιρανικές αντιπροσωπείες ξεκίνησαν, το μεσημέρι της Κυριακής (21/6), τον πρώτο γύρο συνομιλιών σε ένα θέρετρο της Ελβετίας, στον απόηχο του Μνημονίου Κατανόησης που υπεγράφη, την ώρα που η σύγκρουση μεταξύ Ισραήλ και Χεζμπολάχ στον Λίβανο απειλεί τις προσπάθειες για την επίτευξη μιας ευρύτερης ειρηνευτικής συμφωνίας και τη διατήρηση της ροής της ναυτιλίας στα Στενά του Ορμούζ.

Το Υπουργείο Εξωτερικών του Κατάρ ανακοίνωσε, λίγο πριν τις 14:30 (ώρα Ελλάδας), την έναρξη των συνομιλιών μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ιράν στην Ελβετία, με τη διαμεσολάβηση του Κατάρ και του Πακιστάν.

Το υπουργείο εξέφρασε την «ελπίδα ότι αυτές οι συναντήσεις θα οδηγήσουν στη σύναψη μιας συνολικής και μόνιμης συμφωνίας που θα καλύπτει όλες τις πτυχές που περιλαμβάνονται στο Μνημόνιο Κατανόησης».

«Μία τριμερής σύσκεψη με την συμμετοχή του Ιράν, των Ηνωμένων Πολιτειών και του Κατάρ σχετικά με τα θέματα μίας συνολικής εκεχειρίας στον Λίβανο και των παγωμένων ιρανικών περιουσιακών στοιχείων διεξάγεται αυτήν την στιγμή» στην Ελβετία, μετέδωσε η ιρανική τηλεόραση.

Παράλληλα, το ιρανικό πρακτορείο ειδήσεων Tasnim μετέδωσε, επικαλούμενο πηγή της ιρανικής διαπραγματευτικής ομάδας ότι το Στενό του Ορμούζ δεν θα ανοίξει όσο δεν γίνεται σεβαστή η εκεχειρία στον Λίβανο και δεν εκδίδονται οι άδειες για την πώληση του ιρανικού πετρελαίου.

Μια αρχική συμφωνία μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν, που υπογράφηκε την περασμένη εβδομάδα, καθόριζε μια εκεχειρία 60 ημερών, κατά τη διάρκεια της οποίας οι Ηνωμένες Πολιτείες υποσχέθηκαν να άρουν τον αποκλεισμό των ιρανικών λιμανιών, ενώ το Ιράν υποσχέθηκε να επιτρέψει την ελεύθερη ναυσιπλοΐα μέσω του στενού, μιας ζωτικής σημασίας θαλάσσιας οδού για τη μεταφορά πετρελαίου και φυσικού αερίου. Η συμφωνία προέβλεπε επίσης τον τερματισμό των στρατιωτικών επιχειρήσεων στον Λίβανο.

Ωστόσο, η κατάσταση στο στενό περιπλέχθηκε το Σάββατο, αφού το Ιράν ισχυρίστηκε ότι έκλεισε τη θαλάσσια οδό λόγω των συγκρούσεων στον Λίβανο, οι οποίες συνεχίζονταν παρά τη νέα εκεχειρία που είχε επιτευχθεί εκεί. Ο αμερικανικός στρατός δήλωσε ότι η ναυτιλιακή κίνηση στο στενό συνεχιζόταν κανονικά και υποστήριξε ότι το Ιράν «δεν ελέγχει» το στενό.

Λίγες ώρες αφότου ο ιρανικός στρατός ανακοίνωσε ότι είχε κλείσει τη θαλάσσια οδό, ο ισραηλινός στρατός υποστήριξε ότι είχε λάβει «νέες οδηγίες» από τους πολιτικούς ηγέτες της χώρας να σταματήσει τις επιθέσεις του στο Λίβανο.

Ο ισραηλινός στρατός δήλωσε ότι θα ενεργούσε μόνο «με αμυντικό τρόπο εντός της ζώνης ασφαλείας», μια έκταση εδάφους που ελέγχουν οι δυνάμεις του στο νότιο Λίβανο και η οποία εκτείνεται περίπου έξι μίλια βόρεια των ισραηλινών συνόρων. Ο στρατός δήλωσε ότι διατηρεί το δικαίωμα να αντιδράσει εάν η Χεζμπολάχ δεν τηρήσει την κατάπαυση του πυρός και επιτεθεί σε ισραηλινά στρατεύματα ή αμάχους.

Το πιο δύσκολο ζήτημα στις διαπραγματεύσεις μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν -τι θα γίνει με το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν και τα αποθέματα ουρανίου- έχει αφεθεί για τον επόμενο γύρο συνομιλιών. Μέχρι στιγμής, το Ιράν έχει απλώς επαναλάβει τη μακροχρόνια δέσμευσή του του να μην αναπτύξει πυρηνικά όπλα και υποσχέθηκε, τουλάχιστον, να αραιώσει τα αποθέματά του σε ουράνιο, ως μέρος μιας τελικής συμφωνίας.

Όσα πρέπει να ξέρετε για τις συνομιλίες

Πότε και πού λαμβάνουν χώρα οι συνομιλίες; Οι διαπραγματευτές των ΗΠΑ και του Ιράν ξεκίνησαν τη συνάντησή τους γύρω στις 14:00 στο ελβετικό ορεινό θέρετρο Bürgenstock.

Ποιοι παρευρίσκονται; Τόσο οι Ηνωμένες Πολιτείες όσο και το Ιράν έχουν στείλει υψηλόβαθμους αξιωματούχους στην Ελβετία. Ο αντιπρόεδρος Τζέι Ντι Βανς ηγείται της αμερικανικής αποστολής (σ.σ. συμμετέχουν σε αυτή ο Τζάρεντ Κούσνερ και ο Στιβ Γουίτκοφ), ενώ ο διαπραγματευτής του Ιράν που θα ηγηθεί της αντιπροσωπείας της Τεχεράνης είναι ο πρόεδρος του Κοινοβουλίου Μοχάμαντ Μπακέρ Γαλιμπάφ και ο υπουργός Εξωτερικών Αμπάς Αραγτσί.

Ποια μορφή έχουν οι συνομιλίες; Ο εκπρόσωπος του ιρανικού Υπουργείου Εξωτερικών, Esmail Baghaei, ο οποίος συμμετέχει στην ιρανική ομάδα, δήλωσε νωρίτερα στα κρατικά μέσα ενημέρωσης ότι «οι συνομιλίες Ιράν-ΗΠΑ διεξάγονται σε τετραμερή μορφή, με την παρουσία αντιπροσωπειών από το Πακιστάν και το Κατάρ». Το Πακιστάν εκπροσωπεί ο πρωθυπουργός Σεχμπάζ Σαρίφ και ο αρχηγός του στρατού Ασίμ Μουνίρ, ενώ το Κατάρ ο πρωθυπουργός, Σεΐχης Μοχάμεντ μπιν Αμπντουλραχμάν μπιν Τζάσιμ αλ Θάνι.

Ποια θέματα θα συζητηθούν; Ο Λίβανος αναμένεται να βρίσκεται στην κορυφή της ατζέντας, μετά τις συγκρούσεις μεταξύ του Ισραήλ και της Χεζμπολάχ που απειλούν να τινάξουν στον αέρα τη συμφωνία μεταξύ των ΗΠΑ και του Ιράν. Ο Βανς δήλωσε ότι ελπίζει να επιτύχει πρόοδο στις διαπραγματεύσεις σχετικά με τη διαχείριση του πυρηνικού προγράμματος του Ιράν.

Τα τέσσερα σημεία για το πυρηνικό πρόγραμμα

Οι συνομιλίες για το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν αναμένεται να επικεντρωθούν σε τέσσερα βασικά ερωτήματα, σύμφωνα με τους NYT.

1. Εμπλουτισμός Ουρανίου

Η διαδικασία εμπλουτισμού του ουρανίου το μετατρέπει από καύσιμο που μπορεί να χρησιμοποιηθεί για πολιτικές εφαρμογές, όπως η παραγωγή ενέργειας, σε βασικό συστατικό για την κατασκευή πυρηνικού όπλου.

Για να αποτραπεί αυτό το ενδεχόμενο, οι Ηνωμένες Πολιτείες απαιτούν από το Ιράν να αναστείλει κάθε δραστηριότητα εμπλουτισμού ουρανίου για τουλάχιστον 20 χρόνια. Η ιρανική πλευρά έχει αντιπροτείνει παύση διάρκειας 10 ετών.

Σε τηλεφωνική επικοινωνία με τους New York Times στις 14 Ιουνίου, ο κ. Τραμπ άφησε να εννοηθεί ότι ίσως αποδεχόταν μια αναστολή 15 ετών, αν και τόνισε ότι δεν επιθυμεί να διαπραγματεύεται μέσω των μέσων ενημέρωσης. Στην ίδια συνομιλία, πρότεινε επίσης το Ιράν να περιοριστεί σε χαμηλά επίπεδα εμπλουτισμού «για πάντα».

Σκιά πάνω από τις νέες διαπραγματεύσεις ρίχνει η συμφωνία που είχε συνάψει το 2015 ο πρόεδρος Μπαράκ Ομπάμα, η οποία προέβλεπε 15ετή περιορισμό του προγράμματος. Ο κ. Τραμπ ακύρωσε εκείνη τη συμφωνία κατά την πρώτη του θητεία.

Ο αντιπρόεδρος Τζέι Ντι Βανς, επικεφαλής της αμερικανικής διαπραγματευτικής ομάδας, δήλωσε την Πέμπτη ότι οι ΗΠΑ επιδιώκουν πλήρες μορατόριουμ σε κάθε μορφή εμπλουτισμού ουρανίου από το Ιράν κατά την περίοδο αναστολής.

«Η συμφωνία Ομπάμα επέτρεπε στους Ιρανούς να εμπλουτίζουν ουράνιο. Αυτή η συμφωνία δεν θα το επιτρέπει», δήλωσε ο κ. Βανς στους δημοσιογράφους.

Η συμφωνία Ομπάμα περιόριζε τον εμπλουτισμό στο 3,67%, επίπεδο επαρκές για έρευνα και ιατρικές χρήσεις. Τα πυρηνικά όπλα συνήθως απαιτούν εμπλουτισμό περίπου 90%.

2. Τα υφιστάμενα αποθέματα

Μετά την αποχώρηση του Τραμπ από την πυρηνική συμφωνία το 2018, το Ιράν αύξανε σταδιακά τα αποθέματά του σε ουράνιο σχεδόν κατάλληλο για κατασκευή πυρηνικής βόμβας, έως ότου συγκέντρωσε ποσότητα επαρκή για την παραγωγή τουλάχιστον 10 βομβών.

Τον Ιούνιο του 2025, η Διεθνής Υπηρεσία Ατομικής Ενέργειας (ΙΑΕΑ) εκτιμούσε ότι το Ιράν διέθετε περίπου 440 κιλά ουρανίου εμπλουτισμένου στο 60%, καθώς και περίπου 11 τόνους ουρανίου εμπλουτισμένου σε άλλα επίπεδα.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες έπληξαν πέρυσι τρεις βασικές ιρανικές πυρηνικές εγκαταστάσεις, μεταξύ των οποίων και ένα συγκρότημα έξω από το Ισφαχάν, όπου σύμφωνα με την ΙΑΕΑ φυλασσόταν το μεγαλύτερο μέρος του υλικού αυτού. Ωστόσο, καθώς οι διεθνείς επιθεωρητές δεν έχουν πρόσβαση στην περιοχή, η κατάσταση των αποθεμάτων παραμένει αβέβαιη.

Αμερικανοί αξιωματούχοι επιμένουν ότι το Ιράν πρέπει να απαλλαγεί πλήρως από τα αποθέματά του. Σύμφωνα με δύο Αμερικανούς αξιωματούχους, οι ΗΠΑ προσφέρονται να συνεργαστούν με την ΙΑΕΑ ώστε το υλικό να αραιωθεί («downblend») σε ασφαλή επίπεδα εμπλουτισμού.

Μια άλλη επιλογή θα ήταν η μεταφορά των αποθεμάτων σε τρίτη χώρα, όπως είχε συμβεί με το 98% του υλικού στο πλαίσιο της συμφωνίας του 2015. Το Ιράν δεν έχει δηλώσει δημόσια αν είναι πρόθυμο να εγκαταλείψει ολόκληρο το απόθεμά του.

3. Πυρηνικές εγκαταστάσεις

Οι Ηνωμένες Πολιτείες απαιτούν από το Ιράν να αποξηλώσει τις δύο μονάδες εμπλουτισμού στο Νατάνζ και το Φορντό, καθώς και τις υπόγειες εγκαταστάσεις αποθήκευσης ουρανίου στο Ισφαχάν. Είναι επίσης πιθανό το Ιράν να διαθέτει και άλλες πυρηνικές εγκαταστάσεις που παραμένουν άγνωστες στη διεθνή κοινότητα.

Η Τεχεράνη αντιδρά, υποστηρίζοντας ότι κάτι τέτοιο θα ισοδυναμούσε με παραίτηση από το «δικαίωμά» της στον εμπλουτισμό ουρανίου. Έχει υποστηρίξει ότι τουλάχιστον μία εγκατάσταση θα πρέπει να παραμείνει σε λειτουργία, αν και αυτό ενδέχεται να είναι δύσκολο να γίνει αποδεκτό από τους Αμερικανούς διαπραγματευτές.

Στο πλαίσιο της συμφωνίας Ομπάμα, το Ιράν είχε τη δυνατότητα να διατηρήσει ορισμένες εγκαταστάσεις, υπό την προϋπόθεση ότι θα χρησιμοποιούνταν για πολιτικούς σκοπούς. Οι επικριτές εκείνης της συμφωνίας υποστηρίζουν ότι αυτό επέτρεψε στο Ιράν να επανεκκινήσει διακριτικά τον εμπλουτισμό ουρανίου μετά την κατάρρευση της συμφωνίας.

4. Πρόσβαση των επιθεωρητών

Οι διεθνείς επιθεωρητές δεν έχουν πλέον εικόνα των ιρανικών πυρηνικών εγκαταστάσεων, καθώς οι αμερικανοϊσραηλινές επιθέσεις του περασμένου έτους οδήγησαν την Τεχεράνη να αποκλείσει την πρόσβαση της ΙΑΕΑ.

Η κυβέρνηση Τραμπ επιθυμεί οι διεθνείς επιθεωρητές να μπορούν να πραγματοποιούν αιφνιδιαστικές επιθεωρήσεις οποιαδήποτε στιγμή και σε οποιαδήποτε εγκατάσταση εντός του Ιράν.

Ο Ραφαέλ Γκρόσι, επικεφαλής της ΙΑΕΑ, δήλωσε την Πέμπτη ότι τόσο το Ιράν όσο και οι Ηνωμένες Πολιτείες επιθυμούν ο οργανισμός του να διαδραματίσει ρόλο στην επαλήθευση οποιασδήποτε συμφωνίας.