Ο ΝΙΚΟΣ ΚΑΡΑΘΑΝΟΣ ΚΑΙ ΤΑ ΚΟΡΙΤΣΙΑ ΤΟΥ ΣΤΟΝ ΑΜΑΖΟΝΙΟ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗ

Ο χείμαρρος Νίκος Καραθάνος επιστρέφει στις 24 και 25 Ιουλίου στην Επίδαυρο με τη δική του εκδοχή της «Ειρήνης» του Αριστοφάνη, στήνοντας ένα σκηνικό σύμπαν όπου τίποτα δεν μένει ακίνητο. Ίπταται ανάμεσα στη φαντασία και τη σκηνική πραγματικότητα, προσγειώνεται μόνο για να ξανασηκωθεί, χωρίς ποτέ να «αράζει» σε μία και μόνο ανάγνωση του κειμένου. Εκεί, οι γυναίκες της παράστασης δεν λειτουργούν απλώς ως ρόλοι, αλλά ως δυνάμεις που τον περιτριγυρίζουν, τον προκαλούν και τον καθοδηγούν, σε μια διαρκή αντιπαράθεση με τις αλήθειες και τις φαντασιώσεις που άλλοτε γεννά ο Αριστοφάνης και άλλοτε ο ίδιος ο σκηνοθέτης — πάντα όμως μέσα από το φίλτρο μιας καθαρά δικής τους, ζωντανής ενέργειας.
Η Γαλήνη Χατζηπασχάλη είναι η Τρυγαία, η Έμιλυ Κολιανδρή η θεά Αθηνά, η Βάσω Καβαλιεράτου διπλός ρόλος — κόρη του Τρυγαίου και θεά Οπώρα — ενώ την Ειρήνη ενσαρκώνει η Ζέτα Μακρυπούλια. Μια αμιγώς γυναικεία σκηνική παρουσία που ανατρέπει ισορροπίες και επαναπροσδιορίζει τη δυναμική του έργου.

Όταν διαβάσαμε αυτή τη σύνθεση, ήταν σχεδόν αυτονόητο: θα κάνουμε τον Νίκο και τα κορίτσια του. Και έτσι βρεθήκαμε ένα μεσημέρι στις πρόβες του θιάσου, σε μια σχολική τάξη στην Παλλήνη, εκεί όπου το έργο ακόμη δοκιμάζει τον ρυθμό και το σώμα του.

Στο προαύλιο, ο Άγγελος Τριανταφύλλου και ο Φοίβος Δεληβοριάς έστηναν τα μουσικά όργανα, προαναγγέλλοντας κάτι που για πρώτη φορά θα συμβεί στην Επίδαυρο: ένα αρχαίο κείμενο που συνομιλεί ζωντανά με μουσικό σύνολο αυτής της έκτασης και αυτής της ελευθερίας. Ο Ανδρέας Πολυζωγόπουλος, ο Θοδωρής Ρέλλος, ο Γιόελ Σότο και ο Γιάννης Αγγελόπουλος (Jan Van De Engel) συνθέτουν μια μουσική ομάδα που μοιάζει περισσότερο με κινητή δύναμη παρά με συνοδεία.
Το ερώτημα που μένει να απαντηθεί στη σκηνή είναι απλό και ταυτόχρονα εκρηκτικό: τι θα δούμε τελικά στην Επίδαυρο όταν η «Ειρήνη» περνά μέσα από το βλέμμα του Νίκου Καραθάνου και ενός τόσο απρόβλεπτου, φωτεινού και ανήσυχου θιάσου;

 

Τον λόγο πρώτα παίρνει ο Νίκος Καραθάνος που με τον χειμαρρώδη συμβολικό λόγο του εξηγεί γιατί διάλεξε την Ειρήνη:

“Υπάρχουν κάποια έργα του Αριστοφάνη που είναι πιο ενδελεχή, πιο δύσκολα, πιο μακρόσυρτα, πιο σύνθετα, όπως οι «Όρνιθες» ή οι «Βάτραχοι». Από εκεί και πέρα υπάρχει μια πληθώρα έργων που ανήκουν σε αυτό που πλανήτη του Αριστοφάνη. Για εμάς ο Αριστοφάνης είναι ένας Αμαζόνιος. Δεν ζεις εύκολα εκεί, δεν ξέρεις πώς θα πας… έχει κουνούπια, έχει και αυτά τα ζώα, έχει ζέστη, είναι μακριά. Από αυτό ζούμε σήμερα, και πολλές φορές τον επισκεπτόμαστε ως τουρίστες.

Είναι ένας δημιουργός, 2500 χρόνια πριν, που δεν πραγματεύεται τον ανθρώπινο πόνο -ξέρετε το κλάμα συζητιέται- όπως και η μοίρα. Εκείνος όμως κοιτάζει την άλλη πλευρά του φεγγαριού στο γέλιο και την ουτοπία. Παίρνει το παρόν και μιλά αποκλειστικά για το παρόν. Τα τραγικά έργα, αντιθέτως, μιλούν για εκατοντάδες χρόνια πριν γραφτούν. Μιλούν πάντα για μια εποχή μύθου, για βασιλιάδες και κόσμους που δεν υπάρχουν πια και μπορεί να μην υπήρξαν”.

Και συνεχίζει μιλώντας για τους ήρωες του Αριστοφάνη πως “αυτοί είναι ίσως οι τελευταίοι και οι πιο ασήμαντοι άνθρωποι σε μία κοινωνία. Δεν πρόκειται για μυθικούς βασιλιάδες, ούτε ανήκουν σε κάποιον κύκλο, ούτε είναι πασίγνωστοι. Ο ήρωας είναι κάποιος σε ένα κοτέτσι, είναι μια κουνιάδα της ξαδέλφης, είναι ένας απλός άνθρωπος της καθημερινότητας που τον νοιάζει μόνο το παρόν. Και αυτόν τον κάνει Χριστούλη, τον κάνει σωτήρα, τον κάνει Αϊνστάιν, τον κάνει Χριστόφορο Κολόμβο, τον κάνει Γούντι Αλλεν. Και τον παρουσιάζει σαν εκείνον που ήρθε να αλλάξει τον κόσμο, που ήρθε να κάνει κάτι αδιανόητο. Αυτό δεν το κάνει για να τους εξιδανικεύσει, αλλά για να ταρακουνήσει το παρόν. Δεν κάνει κάτι στο όνομα της υστεροφημίας. Να ανατινάξει το παρόν και το πολίτευμά του θέλει, για αυτό έτρωγε μηνύσεις. Μολις δε παραλληλίσεις με τον καιρό σου, αμέσως καταλαβαίνεις για τι πράγμα μιλάς. Εξαρτάται βέβαια τι ζητάς από μια παράσταση. Άλλο η ψυχαγωγία, άλλο η θεατρική εμπειρία. Το θέατρο είναι μια εξίσωση ανθρώπων και καταστάσεων που κάποια στιγμή συναντιούνται επί σκηνής”.

Είναι τελικά κωμωδία αυτό που θα δούμε;
“Είναι κάτι εξωφρενικό, μέχρι κλάματος” απαντά και τονίζει πως θέλει να αναδείξει “τη λαμπρή διαδρομή της ανθρώπινης ανοησίας”.

Τι ζητάει αυτός ο άνθρωπος μέσα σ’ αυτόν τον «Αμαζόνιο» του Αριστοφάνη; Τι θέλει να δείξει;

Η Έμιλυ Κολιανδρή απαντά “Όταν έχεις να κάνεις με το μυαλό του Νίκου Καραθάνου, νιώθεις ότι βρίσκεσαι σε ένα σύμπαν που είναι πολύπλοκο, γοητευτικό, αλλά και δαιδαλώδες. Τώρα βρισκόμαστε στην περίοδο προετοιμασίας και ένας μήνας πριν την παράσταση για τον Νίκο είναι αιώνας, είναι όλα σε εξέλιξη. Γιατί δεν πρόκειται απλώς για ένα έργο, αλλά ένας ολόκληρος κόσμος που έχουν φτιάξει ο Φοίβος και ο Νίκος. Δύο τόσο διαφορετικοί άνθρωποι και όμως με τόσα κοινά σημεία. Και εσύ προσπαθείς να βρεις τον χώρο σου, τη θέση σου μέσα σε αυτό το σύμπαν, το οποίο δεν είναι ποτέ σταθερό ή δεδομένο από την αρχή.

Σε όλες τις παραστάσεις του Νίκου δεν υπάρχει ένα προκαθορισμένο «φορεμένο» σχήμα. Είναι κάτι που το ανακαλύπτεις σταδιακά, μπαίνοντας μέσα του σαν πρωτόπλαστος σε μια ζούγκλα, όπου συναντάς πράγματα αγριευτικά, πράγματα του εαυτού σου και των άλλων, υπάρχουν πράγματα ελκυστικά, πράγματα που θέλεις να εξερευνήσεις, που θέλεις να μυρίσεις, και άλλα που σε απωθούν.

Μέσα από αυτή τη διαδικασία καλείσαι να διαμορφώσεις μια περσόνα μέσα σε αυτόν τον κόσμο, που είναι εξωφρενική, εμπεριέχει όλες τις πιθανότητες, την τρέλα, αλλά και βάθος. Γίνεσαι κομμάτι ενός σύμπαντος που βρίσκεται σε συνεχή αναζήτηση και τελικά εμπεριέχει και μια μορφή απελπισίας. Μέσα σε αυτόν τον κόσμο κινούνται οι άνθρωποι, οι θεοί, οι ημίθεοι, οι αγρότες, οι… ζουλού μια ολόκληρη μυθολογία που δεν έχει ακόμη οριστεί πλήρως, και εσύ καλείσαι να δεις ποια είναι η δική σου θέση μέσα σε αυτή”.

Η Βάσω Καβαλλιεράτου παίρνει τον λόγο και λέει πως “για μένα είναι η πρώτη φορά που δουλεύω μαζί με τον Νίκο και χρειάστηκε χρόνος για να τον συνηθίσω – τα κορίτσια έχουν άλλη εμπειρία μαζί του. Ο τρόπος που δουλεύει είναι ιδιαίτερος, έχει ένα δικό του σύμπαν, στο οποίο είναι ωραίο να μπαίνεις και να συμμετέχεις, αλλά χρειάζεται χρόνος για να το κατανοήσεις, γιατί είναι πολύπλοκο. Ξεκινάει από το απόλυτο χάος, που στο δικό του μυαλό βεβαίως είναι όλο τακτοποιημένο και δεν ξέρεις πού θα σε πάει, αλλά θα σε πάει. Και εκεί που μπορεί να νιώθεις πως βρίσκεσαι στην απόλυτη απελπισία -στην πρόβα- σου ξεκλειδώνει κάτι μικρό και μετά βρίσκεσαι σε μια διαδικασία ανακάλυψης”.

Η Ζέτα Μακρυπούλια σημειώνει με τη σειρά της πως: “όπως είπαν και οι «συμμαθήτριές» μου και συμφωνώ, είμαστε στη διαδικασία ανακάλυψης. Ο Νίκος φτιάχνει ένα δικό του σύμπαν και εσύ νιώθεις ευτυχής που σε παίζει σε αυτό. Από εμένα προς το παρόν, ζητάει να υπάρχω. Αυτό που έχω καταλάβει μέχρι τώρα είναι ότι η Ειρήνη δεν έρχεται για να διδάξει την ειρήνη σε κάποιον. Δεν λειτουργεί ως φορέας διδασκαλίας ή μηνύματος. Δεν είναι εκεί για να σου δείξει τι είναι σωστό και τι λάθος.
Είναι εκεί για να σε αγκαλιάσει, όποια κι αν είναι η επιλογή σου. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, ο ρόλος περπατά μια διαδρομή: τώρα για παράδειγμα κάνει μια προσπάθεια να «κατέβει στη γη» για να τη βιώσει ο κόσμος και να φανεί αν μπορεί πραγματικά να την αντέξει”.

Η Γαλήνη Χατζηπασχάλη αναφέρει με χιούμορ πως “εγώ νομίζω πως από την πρώτη ανάγνωση φαίνεται πού πάμε, αλλά ο Νίκος δεν θέλει να πάμε εκεί γρήγορα, πρέπει να κάνουμε τον γύρο του κόσμου πρώτα. Ωραία, οργανωμένα, σύμπνοια. Και η ιστορία απλή είναι… Και τώρα με τους δεινοσαύρους ζούμε, αλλά εμείς θα το δείξουμε αλλιώς.
Απλές έννοιες όμως – ειρήνη, πόλεμος, αγάπη, μίσος, είναι παντοτινά θέματα που πάντα υπάρχουν και ποτέ δεν θα λυθούν. Καλή είναι και η Τρυγαία, προσπαθεί και μέσα σε αυτή την απόγνωση παίρνει την απόφαση. Είναι και γυναίκα που σημαίνει πως τρελαίνεται κάπως παραπάνω. Νομίζω ότι το κλειδί της είναι πως όταν είσαι τόσο απελπισμένος, στο τέλος πιστεύεις και στα θαύματα, πως κάτι μαγικό θα βρεις να κάνεις για να λύσεις ένα θέμα”.

Γιατί τόσες γυναίκες στον πυρήνα αυτής της παράστασης;

Ο Νίκος Καραθάνος εξηγεί πως “Κάπως τα πράγματα ήρθαν έτσι, από τον καιρό και τις συνθήκες, ώστε να στηριχτεί αυτό το εγχείρημα πάνω σε γυναίκες. Δεν πρόκειται για μια «συνταγή» που ακολουθείς μηχανικά – το έχεις φάει το φαγητό τόσες φορές. Κάθε φορά που κάνεις μια παράσταση, ειδικά όταν έχεις ξαναδουλέψει το θέατρο πολλές φορές, αναρωτιέσαι γιατί το κάνεις ξανά, από πού θα πάρεις μια δροσιά.
Με ποιον να πάω εκδρομή αυτή τη φορά; Δεν είναι κάτι που το χρειάζεσαι απαραίτητα, αλλά το έχεις ανάγκη ταυτόχρονα. Είναι σαν να ψάχνεις μια εκδρομή, μια επιστροφή σε κάτι ζωντανό, σε κάτι διαφορετικό από το ήδη γνωστό. Εδώ λοιπόν που έχουμε να κάνουμε με έναν απίστευτο αναρχικό, κάνεις κι εσύ μια προσπάθεια να δεις το έργο ανάποδα. Ο Αριστοφάνης, έτσι κι αλλιώς, είναι ένας συγγραφέας ανατρεπτικός, που γυρίζει τον κόσμο ανάποδα και τον κοιτά από άλλη γωνία.

Το έργο, παρότι τοποθετείται σε ένα συγκεκριμένο ιστορικό πλαίσιο (ένα αγρόκτημα στην Αθήνα του 421 π.Χ.), στην ουσία λειτουργεί ως μια φαντασιακή ανατροπή της πραγματικότητας. Μπαίνεις σε μια λογική όπου τα πάντα μπορούν να συμβούν, σαν παιδικό παιχνίδι χωρίς όρια, όπου η φαντασία δεν έχει ακόμη περιοριστεί από τον ενήλικο φόβο. Σε αυτό το πλαίσιο, το θέατρο λειτουργεί σαν ένα σύμπαν όπου όλα δοκιμάζονται, ακόμη και τα πιο ακραία, και όπου η λογική του ενήλικου κόσμου ανατρέπεται.
Ναι, μπορούμε να κάνουμε τα πάντα, είναι αυτή η παιδική κοιτίδα φαντασίας χωρίς όριο, αυτό που ένα παιδί λέει πάντα «γιατί όχι;». Όταν η μαμά λέει «μην βάλεις το χέρι στην πρίζα», το παιδί θα το βάλει και θα ανατιναχθεί. Ετσι κάνει και ο Αριστοφάνης. Και άμα δεν φοβάται εκείνος, θα φοβηθούμε εμείς;”

Στο κείμενο μένετε πιστοί;

“Υπάρχουν αρκετά σημεία όπου μένουμε πιστοί, με κάποια διασκευή. Μένουμε πιστοί σε όλη την ιστορία, στη διαδρομή. Αυτό, απλούστατα, στην «Ειρήνη», και πάντα στα κείμενά του ο Αριστοφάνης, τα χάνει λίγο από τη μέση και μετά. Δεν τα άνει δηλαδή αλλά θα κάνει μια γιορτή, θα βρεθείς από κάπου αλλού ντ’ αλλού, θα σε προσκαλέσει σε μια απίστευτη ευωχία. Σκεφτείτε, ας πούμε, παραστάσεις που αρχίζουν μέσα στα αίματα με τη σφαγή ενός ταύρου και καταλήγουν σε μια γιορτή.

Απλώς πηγαίνει σε ένα μεγάλο σπιράλ, που είναι ένα λατρευτικό τελετουργικό πανάρχαιο πράγμα, στο οποίο κι αυτοί επιστρέφουν σε κάθε παράσταση στο πρώτο άκουσμα του Big Bang του κόσμου. Εκεί αυτό άκουγαν. Άκουγαν τα αστέρια, από που προήλθαν. Αυτό κάνει πάντα η κωμωδία όταν κορυφώνεται στο τέλος: κορυφώνεται σε τέτοιο βαθμό στη λατρεία του ίδιου του Θεού που έπεσε από τον ουρανό, στη δημιουργία του κόσμου” εξηγεί.

Τι έχεις μέσα στο κεφάλι σου Νίκο Καραθάνο;

“Εγώ, καλέ; Αυτά τα έχουν τα κείμενα – δεν τα έχω εγώ. Αυτά τα έχουν και τα γράφουν και οι τραγωδίες και οι αρχαίοι που στήνανε αυτί στο παρελθόν και πήγαιναν όσο πιο μακριά, κάτι να ακούσουν, από όπου τα έργα μίλαγαν για κάποιους άλλους πριν από αυτούς. Ταυτοχρόνως, δεν υπάρχει μεγαλύτερος γεωγράφος από τον Αισχύλο που έγραψε για όλο τον γνωστό κόσμο, μένοντας στο σπίτι του” λέει γελώντας.

Και συνεχίζει “Έχω πάντα στο μυαλό μου την κουκίδα. Πάντα την κουκίδα, την έχεις δει από την αρχή. Είναι σαν κάτι που τα εμπεριέχει όλα. Ζητάς κι εσύ μια έκρηξη, ένα Big Bang, για να δημιουργηθούν τα πάντα. Και σκέφτεσαι… «Θα πάρει φωτιά αυτό τώρα, θα κάνει ένα μπαμ, να γίνει παράσταση;». Αυτό το νόημα θα το καταφέρουμε; Γιατί πάντα στο τέλος εκεί θες να πας, στην κουκίδα σου, και να τους πας όλους – και τους θεατές και τους ηθοποιούς μαζί. Δείχνω εγώ το όχημα που είναι η ανθρώπινη βλακεία και ανοησία, και που τα κορίτσια το οδηγούν υπέροχα. Τους ανήκει απολύτως ο τρόπος που το κάνουν – το γέλιο τους, το αστείο.
Αλλά αυτό είναι ένα γυναικείο όχημα αναποδογύρισματος του κόσμου ξανά. Η γυναίκα, ρε παιδί μου, αναγεννάται με το γέλιο και το χιούμορ. Καταλαβαίνει καλύτερα τον κόσμο. Ο άντρας ψιλοκοροϊδεύει”.

Πώς αισθάνεσθε λοιπόν με την «Ειρήνη»;

Η Γαλήνη Χατζηπασχάλη σημειώνει πως “Εμείς, στ’ αλήθεια με το που γεννιόμαστε, όλο σε πόλεμο και μες στα αίματα είμαστε. Οπότε είναι ένα πράγμα πολύ ιδεατό, είναι μια λαχτάρα που έχουμε. Ας πούμε, να είναι όλα κάπως ομαλά για μας, για εκείνα τα πλάσματα που μπορούμε να φέρουμε στον κόσμο. Το έχουμε μεγάλη ανάγκη. Αλλά δεν είμαστε έτσι γιατί έχουμε μέσα μας πολύ μεγάλη φωτιά”.

“Οι γυναίκες ηρεμούν μόνο όταν το κοιμίσουν το παιδί” σχολιάζει ο Νίκος Καραθάνος. “Ειρήνη για τους αρχαίους, ήταν τα διαστήματα μεταξύ των πολέμων. Και για ποια «ειρήνη» να μιλήσουμε τώρα; Εδώ κάθε μέρα σκοτώνεται και μια γυναίκα. Είμαστε τέρατα, ματωμένα, που βράζουν και ανά πάσα στιγμή αγριεύουν” τονίζει.

Στο έργο πώς λειτουργούν οι θεοί;

Η Έμιλυ Κολιανδρή σημειώνει ότι «η θεά Αθηνά είναι η θεά της απόλυτης σοφίας και της απόλυτης βλακείας». Την ίδια στιγμή, όπως λέει, στη συγκεκριμένη παράσταση αποκτά μια παράξενη οικειότητα: «Έχει κάτι συγκινητικό. Το λέγαμε και τις προάλλες με τον Νίκο, ότι είναι η θεά μας η Αθηνά. Είναι μια οικεία εικόνα της πόλης μας. Έχεις μια πατρίδα· είναι η πολιούχος της. Οπότε είσαι πιο συγγενής με την Αθηνά απ’ ό,τι είσαι με την Ήρα ή με την Άρτεμη. Εντάξει, και με την Αφροδίτη λίγο, επειδή είναι Κύπρια».

Μέσα σε αυτή τη συνθήκη, οι θεοί δεν εμφανίζονται ως μακρινές, απρόσιτες δυνάμεις, αλλά σχεδόν ως «θυρωροί» μιας άδειας τάξης πραγμάτων. «Είναι μια περίεργη θυρωρός», συνεχίζει η ίδια, «που αναγγέλλει ότι δεν έχει μείνει τίποτα. Ποιοι θεοί, ποιοι ημίθεοι… έχουν φύγει, έχουν μετακομίσει ακόμη και οι θεοί. Είναι άδειο το παλάτι». Κι όμως, αυτή η Αθηνά μοιάζει να ακολουθεί τους ανθρώπους στην περιπέτειά τους, όχι για να την καθορίσει, αλλά για να την παρατηρήσει: «Ξέρει τι έχει συμβεί και ξέρει και τι θα συμβεί. Τους παροτρύνει, αλλά και τους χαζεύει, τους οικτίρει, τους συμπαθεί. Γιατί ξέρει ότι θα φάνε τα μούτρα τους».

Η Ζέτα Μακρυπούλια συμπληρώνει πως και η Ειρήνη κινείται σε αντίστοιχο επίπεδο αμφισημίας: «Κάπως έτσι είναι και η Ειρήνη, όπως είπε η Έμιλυ. Είναι και εκείνη λίγο σαν ψυλλιασμένη. Απ’ ό,τι κατάλαβα, σε αυτό το έργο οι θεοί δεν μπορούν να βάλουν και πολύ το χέρι τους και να κάνουν πολλά πράγματα». Για την ίδια, η παρουσία τους δεν έχει μεταφυσική ισχύ αλλά περισσότερο έναν ειρωνικό απόηχο: «Γινόμαστε ένα με έναν τρόπο, διότι τελικά οι άνθρωποι τα τακτοποιούν. Οι θεές δεν έχουν υπερδυνάμεις. Και έχει ενδιαφέρον να δούμε πώς μπορεί ο άνθρωπος να ανταπεξέλθει απέναντι σε έναν θεό, πώς μπορεί να του συμπεριφερθεί αν νιώσει ότι είναι περίπου ίδιοι. Στην αρχή υπάρχει δέος, αλλά μετά;».

Η Γαλήνη Χατζηπασχάλη προσθέτει ότι «είναι αρκετά εμφανές πως η Ειρήνη είναι γέννημα του μυαλού του ανθρώπου σε αυτό το έργο. Δεν είναι κάτι ανεξάρτητο ή αυθύπαρκτο».

Πώς είναι να ανεβάζετε την «Ειρήνη» εν μέσω τόσο πολέμου;
Ο Νίκος Καραθάνος απαντά: “Είναι και λίγο ντροπή να μιλάμε εν μέσω τόσων πολέμων. Καθόμαστε στην τηλεόραση και ενημερωνόμαστε για το τι είναι πόλεμος. Μια ενημέρωση… Για φαντάσου. Δηλαδή, αυτός που το ζει… Είμαστε πανηλίθιοι, παντελώς, και δέκτες μιας τέτοιας κατάστασης, χωρίς αντίδραση. Ο πόλεμος είναι καταστροφή. Ο πόλεμος είναι θάνατος, είναι ξεκλήρισμα. Είναι να φεύγεις μακριά, κυνηγημένος, με οποιονδήποτε τρόπο μπορείς.

Εμείς είμαστε από την άλλη πλευρά. Αυτοί έρχονται κυνηγημένοι. Τους λέμε «φύγε από εδώ, πήγαινε παραπέρα». Δεν καταλαβαίνει ο άνθρωπος. Άμα δεν σ’ ακουμπήσει, άμα δεν έρθει μέσα στο σπίτι σου, δεν καταλαβαίνεις. Φυσικά, μόνος σου ψάχνεις μια ειρήνη, μια γαλήνη του εαυτού σου, ψάχνεις ένα έλεος σε αυτή τη ζωή. Αλλά αυτό είναι μια καθημερινή ανησυχία, που λίγο συλλαβίζεις. Γι’ αυτό ίσως, το χιούμορ, δεν παύει ποτέ. Έχουμε ειρήνη μέχρι τώρα που είναι δύο παρά τέταρτο – στις τρεις η ώρα δεν ξέρεις τι θα γίνει”.