ΓΙΑΤΙ Η ΟΡΧΗΣΤΡΑ ΤΗΣ ΕΠΙΔΑΥΡΟΥ ΓΕΜΙΖΕΙ ΚΑΘΡΕΦΤΕΣ;

Το σύνθετο και αμφίσημο ευριπίδειο σύμπαν του Ίωνα του Ευριπίδη σκηνοθετεί φέτος στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου ο Θωμάς Μοσχόπουλος, υπογράφοντας τη μετάφραση, τη σκηνοθεσία και τη δραματουργική επεξεργασία της νέας παραγωγής του Θεατρικού Οργανισμού Κύπρου.

Η παράσταση, με την οποία ολοκληρώνονται τα φετινά Επιδαύρια στις 28 και 29 Αυγούστου, στρέφεται σε ένα από τα λιγότερο παιγμένα έργα του Ευριπίδη και αναζητά μέσα στις αντιφάσεις του έναν δρόμο επικοινωνίας με το σήμερα.

Στο κέντρο της ιστορίας βρίσκεται ένας νέος που δεν γνωρίζει την καταγωγή του και μια γυναίκα που έχει αναγκαστεί να σιωπήσει για τη βία που υπέστη. Η δράση εκτυλίσσεται στο μαντείο των Δελφών, όπου η Κρέουσα και ο σύζυγός της, Ξούθος, καταφεύγουν αναζητώντας χρησμό για την ατεκνία τους. Εκεί συναντούν τον Ίωνα, έναν νεαρό υπηρέτη του ναού που αγνοεί την πραγματική του καταγωγή.

Στην πραγματικότητα, είναι το παιδί που απέκτησε η Κρέουσα από τον Απόλλωνα, ύστερα από μια βίαιη ένωση, και το οποίο αναγκάστηκε να εγκαταλείψει. Μέσα από εξαπατήσεις, συγκρούσεις και διαδοχικές αποκαλύψεις, μητέρα και γιος οδηγούνται τελικά στην αναγνώριση, ενώ η θεά Αθηνά παρεμβαίνει για να αποκαταστήσει την τάξη και να προαναγγείλει το ένδοξο μέλλον του Ίωνα.

Ο Ευριπίδης αφήνει έτσι να αιωρείται ένα επίμονο ερώτημα: ποιος έχει το δικαίωμα να ορίζει την ταυτότητα ενός ανθρώπου και πόσο αθώα μπορεί να είναι μια λύση που στηρίζεται στη σιωπή και στον συμβιβασμό;

Ο Ίων μοιάζει να συναντά οργανικά τη θεατρική ματιά του Θωμά Μοσχόπουλου. Στις παραστάσεις του, το χιούμορ δεν λειτουργεί ως διαφυγή από το τραγικό, αλλά ως ένας διαφορετικός τρόπος για να φωτιστούν οι αντιφάσεις του. Η ειρωνεία, το παιχνίδι, η αμφισημία και η ανατροπή των προσδοκιών αποτελούν συχνά εργαλεία μιας σκηνοθεσίας που δεν ενδιαφέρεται να προσφέρει εύκολες απαντήσεις, αλλά να δημιουργεί έναν ενεργό χώρο σκέψης για τον θεατή.

Ο ίδιος αντιμετωπίζει τον «Ίωνα» ως ένα έργο που, ως προς τη σύλληψη και τη δομή του, βρίσκεται πιο κοντά στην κωμωδία παρά στην τραγωδία. Σε αυτή τη σκηνική ανάγνωση, καθοριστική είναι η συμβολή του Βασίλη Παπατσαρούχα, ενός δημιουργού που έχει διαμορφώσει μέσα από τη μακρόχρονη συνεργασία του με τον Θωμά Μοσχόπουλο μια ιδιαίτερη και άμεσα αναγνωρίσιμη σκηνική γλώσσα. Τα σκηνικά και τα κοστούμια του δεν λειτουργούν ως απλή εικονογράφηση του έργου, αλλά ως βασικό κομμάτι της δραματουργίας.

Μαζί μιλούν για ένα έργο που αμφισβητεί τους θεούς και τους άρχοντες, για την επιθυμία και την ανάγκη του ανθρώπου να ανήκει, για τη λεπτή ισορροπία κωμωδίας και τραγωδίας, αλλά και για τον τρόπο με τον οποίο μια μακρόχρονη καλλιτεχνική συνεργασία μετατρέπεται κάθε φορά σε μια καινούργια σκηνική περιπέτεια.

Μία σκηνοθετική και σκηνική συνομιλία

Ο Θωμάς Μοσχόπουλος αναφέρεται στο πώς συνομιλεί η σκηνοθετική του ανάγνωση με την εικαστική πρόταση του Βασίλη Παπατσαρούχα λέγοντας: “Το θέατρο από μόνο του είναι η τέχνη της συλλογικότητας, η τέχνη του διαλόγου και των δημιουργικών συγκρούσεων, οπότε αδύνατον να γίνει μια οποιαδήποτε θεατρική συνεργασία χωρίς ακριβώς αυτή τη δημιουργική ανταλλαγή που αναφέρετε.

Οπότε, σαφέστατα, με τον Βασίλη, με τον οποίο συνεργαζόμαστε εξαιρετικά αρμονικά, θα ήταν δύσκολο να ξεχωρίσει κανείς που αρχίζει η πρόταση του ενός και πού τελειώνει του άλλου. Κι αυτό αφορά όχι μόνο το εικαστικό αποτέλεσμα, αλλά και το δραματουργικό”.

Ο Βασίλης Παπατσαρούχας παίρνει τη σκυτάλη του λόγου και εξηγεί από ποια βασική ιδέα ξεκίνησε ο σχεδιασμός του σκηνικού και των κοστουμιών: “Η ταυτότητα, το αμφίσημο, το τι δείχνουμε προς τα έξω ήταν έννοιες που με απασχολούσαν από την αρχή διαβάζοντας το έργο και στην συνέχεια κάνοντας κουβέντα με τον σκηνοθέτη. Ο αντικατοπτρισμός μας, αυτό που βλέπουμε μέσα από τον καθρέφτη, αυτό που βλέπουμε στον εαυτό μας μέσα από τη ματιά των άλλων, είναι στοιχεία που ήθελα να αναδείξω μέσα από τον σκηνικό κόσμο.

Η ανάγκη για αποδοχή, για παραδοχή, ανάγκες πυρηνικές σε όλους μας, ήθελα με έναν τρόπο να μεγεθυνθούν. Να πολλαπλασιαστούν και ταυτόχρονα να διαιρεθούν, να κατακερματιστούν. Ταυτόχρονα μιλάμε και για ένα έργο που διαδραματίζεται στους Δελφούς. Σε χώρο ιερό, σε χώρο που ήθελα να κουβαλάει κάτι από την αρχιτεκτονική του παρελθόντος αλλά με έναν τρόπο φερμένο στο σήμερα με μια καθαρότητα και απλότητα στο σήμα που στέλνει. Κολόνες ορθογώνιας διατομής από καθρέφτη λοιπόν.

Κάτω από την ίδια σκέψη δημιουργήθηκε και ο χώρος των κερκίδων που έχουν περάσει μέσα στην ορχήστρα και έχουν στρίψει απέναντι από τις κερκίδες του θεάτρου. Ένα είδος αντικατοπτρισμού είναι και αυτός με τους θεατές που κάθονται απέναντι και παρακολουθούν την παράσταση”.

Σε ποιο βαθμό το σκηνικό λειτουργεί ως χώρος δράσης και σε ποιο ως δραματουργικό σχόλιο πάνω στο ίδιο το έργο; Ο Θωμάς Μοσχόπουλος απαντά πως “Αυτά μπλέκονται σε τέτοιο βαθμό που είναι πολύ δύσκολο κάποιος να μπορέσει να ξεχωρίσει, όντως ο ίδιος μέσα στη δουλειά, εμπλεκόμενος ψυχολογικά, συναισθηματικά και δημιουργικά, το πού αρχίζει η λειτουργία του χώρου δράσης και πού αυτό δε μένει ανεξάρτητο από το δραματουργικό σχόλιο”.

Πώς ο Βασίλης Παπατσαρούχας μετέφρασε εικαστικά τα βασικά θέματα του έργου, όπως η ταυτότητα, η καταγωγή, η εξουσία και η εξαπάτηση; “Η έννοια της ταυτότητας είναι μια πολύ σημαντική παράμετρος του έργου και έτσι από πολύ νωρίς είχα την πρόθεση να εξαφανίσω ως κάποιο βαθμό τις διαφορές που εντοπίζουμε στον άλλον και διαμορφώνουν ταυτότητα, τουλάχιστον σε ένα πλαίσιο πρώτης εντύπωσης και εικόνας.” απαντά.

Και συνεχίζει: “Αυτό ενισχύθηκε δραματουργικά και από τη σκηνοθετική πρόθεση, καθώς οι Ίωνες είναι τρεις με πανομοιότυπη όψη, οι Ερμήδες δυο αντίστοιχα κ.λπ. Το ίδιο συνέβη και με τον χορό. Κατήργησα οπτικά το φύλο σε κορίτσια και αγόρια καταλήγοντας σε μια κοινή και ενιαία εικόνα.

Αυτό προέκυψε ακριβώς για να ενισχύσω το παρακάτω σκεπτικό. Πόσο απέχει αυτό το οποίο βλέπουμε από αυτό που πραγματικά είναι; Πόσο αντέχουμε να δείξουμε αυτό το οποίο είμαστε σε ένα κοινωνικό σύνολο; Πολλές φορές επιλέγουμε μια ομοιομορφία προκειμένου να προστατευτούμε, να ενσωματωθούμε και να αφομοιωθούμε. Ακόμη και για να πετύχουμε κάποιον στόχο μας. Ή και για να εξαπατήσουμε κατά περιπτώσεις.

Από την άλλη, όλα αυτά συμβαίνουν σε έναν χώρο από καθρέφτες, όπου με μιας όλα γίνονται πολλαπλάσια και αποκτούν μεγαλύτερη διάσταση και ένταση. Έχει ενδιαφέρον, πιστεύω, η ισορροπία της οπτικής ησυχίας και ταυτόχρονα το ανακάτεμα αυτής, καθώς δείχνεις όλο και πιο φανερά, μέσα από πολλαπλούς αντικατοπτρισμούς, αυτό που προσπαθεί να είναι κρυφό. Σίγουρα όλο αυτό, προκειμένου να είναι πετυχημένο εικαστικά, θέλει μια οικονομία ως προς την εικόνα με μικρές μετατοπίσεις που δημιουργούν έναν αδιόρατο πλούτο στο μάτι, χωρίς να καταλήγει σε φλύαρο θέαμα”.

Τι ρόλο παίζουν τα υλικά, οι όγκοι και οι χρωματικές επιλογές στη συνολική ατμόσφαιρα της παράστασης;

“Ο καθρέφτης είναι αρκετά σκληρό σαν υλικό και εύκολα μπορεί κάποιος να καταλήξει σε ένα αποτέλεσμα στεγνό και φουτουριστικό. Ταυτόχρονα όμως μέσα από τη σημειολογία της κολόνας γίνεται βαθιά ιερατικό και απόκοσμο.

Σκεφτόμουν, λοιπόν, καθώς κρατούσα μπροστά μου την πλαστική μακέτα και είχα πλέον μια πολύ σωστή και ολοκληρωμένη αίσθηση του χώρου, πως θα πρέπει η εικόνα να μαλακώσει. Να περνάνε από μπροστά και μέσα από τους καθρέφτες υλικά φυσικά, όπως το βαμβάκι, το μαλλί, το μετάξι. Υφάσματα σχετικά βαριά με φυσική κίνηση και όχι σχέδια ρούχων και πατρόν με αιχμηρά στοιχεία και υφάσματα που είναι άκαμπτα.

Σε συνδυασμό με τους λιτούς όγκους τόσο στις κολόνες αλλά και τις κερκίδες που έχουν αίσθηση τσιμέντου εκεί το πράγμα ισορρόπησε χρησιμοποιώντας θερμές αποχρώσεις στα γκρίζα μου. Σε αυτόν τον σκηνικό χώρο που χρωματικά κινείται σε τόνους ανάμεσα σε γκρίζα και ασημιά ήταν εύκολο να καταλήξω στα χρώματα της παράστασης που αφορούν τα ρούχα. Τόσο σε ένα πλαίσιο καλαισθησίας αλλά ταυτόχρονα και συμβολισμού.
Χρειάστηκε μια σωστή αναλογία υπερβατικού και γείωσης” αναφέρει.

Ο Θωμάς Μοσχόπουλος εξηγεί το πώς επηρεάζει η αρχιτεκτονική του σκηνικού την κίνηση των ηθοποιών, τις σχέσεις μεταξύ των προσώπων και τη θέση του Χορού: “Η αρχιτεκτονική του σκηνικού επηρεάζει πάρα πολύ άμεσα την κίνηση των ηθοποιών και υπαγορεύεται επίσης από αυτήν. Όλος ο σχεδιασμός έχεις τις αναφορές ενός κατόπτρου, δηλαδή αντικατοπτρίζει τις κερκίδες ενός θεατρικού χώρου, ενός αμφιθεατρικού χώρου όπως αυτός της Επιδαύρου, καθώς επίσης και τις συντεταγμένες ενός κύκλου, ο οποίος στο έργο συμβολίζει κι ένα είδος φαύλου κύκλου.

Μπορείς κανείς να μην αντιλαμβάνεται εκ πρώτοις, αλλά όλη η κίνηση του χορού και των ηρώων, κινείται στο πλαίσιο ενός κύκλου με τη φορά των δεικτών του ρολογιού.

Αυτό έχει μόνο μία ανατροπή στο τέλος και ήταν πολύ ξεκάθαρο ότι το σκηνικό είναι λειτουργικό από την πρώτη ημέρα που βρεθήκαμε στην πρόβα, να δοκιμάζουμε ό,τι δοκιμάζαμε σε έναν χώρο λιγότερο προσδιορισμένο κυκλικά, από αυτή την πολύ διακριτική και ιδιοφυή σύλληψη κατά τη γνώμη μου.

Επίσης, όλο το σύστημα των αντικατοπτρισμών, με τις κολώνες που αντικατοπτρίζουν τις κολώνες του ναού του Απόλλωνα των Δελφών, και όχι μόνο, είναι περισσότερο θα έλεγα μία συμβολική υπογράμμιση κάποιων πραγμάτων και λιγότερο λειτουργική, παρόλο που συμμετέχουν πάρα πολύ στο εικαστικό και ιδεολογικό σήμα της παράστασης.

Πώς διαφοροποιούνται τα κοστούμια των βασικών προσώπων από εκείνα του Χορού;
Ο Βασίλης Παπατσαρούχας απαντά πως: “Τα ρούχα των βασικών ρόλων είναι σίγουρα έντονα διαφοροποιημένα από τα ρούχα του χορού, αλλά δεν είναι υπερβολικά. Δεν είναι κραυγαλέα. Είναι μέρος του συνόλου και του κόσμου αυτού. Δε θα δούμε έντονα διακοσμημένα ρούχα, δε θα δούμε έντονα κοσμήματα.

Θα τα δούμε όλα αυτά αλλά με έναν τρόπο διακριτικό που χρήζει παρατήρησης και όχι με τρόπο προφανή. Για όλους τους χαρακτήρες, ακόμη και στις περιπτώσεις που αφορούν ρόλους με εξουσία, υπάρχει η πρωταρχική ανάγκη για την οποία ξεκίνησα να μιλώ πιο πάνω σε σχέση με την αποδοχή και ενσωμάτωση.

Σαφώς και έχουν άλλο χαρακτήρα υφολογικά και μια διαφορετική συνομιλία με το σύνολο, αναδεικνύοντας τους ρόλους, τη δυναμική τους και τη σχέση μεταξύ αυτών με μια σαφήνεια, αλλά δεν ήθελα να είναι μια σχέση που θα υπογράμμιζε εξουσία και υποτέλεια, δύναμη και αδυναμία.

Μόνο στα κοστούμια των Ερμήδων θα έλεγα ότι υπάρχει η διάθεση μιας πιο χιουμοριστικής προσέγγισης. Δε ξέρω ακριβώς γιατί, ίσως κατά τη διάρκεια τον προβών η κατάσταση να οδηγήθηκε εκεί, ορθά και πολύ καταλυτικά, θα έλεγα, καθώς το έργο το ίδιο είναι ένα έργο που φλερτάρει με τα όρια, ανάμεσα στο σοβαρό και το αστείο, το ελαφρύ και το βαρυσήμαντο.

Ανάμεσα στις φορεμένες ταυτότητες και τους ρόλους που υποδυόμαστε καθημερινά, στα άκρα, στο άσπρο και το μαύρο, υπάρχουν αποχρώσεις μέσα στις οποίες όλοι μας βρίσκουμε κατά καιρούς ξεκούραση και ουσία, αρκεί να μπορούμε να μετακινηθούμε λίγο από τον πυρήνα μας και να έχουμε διάθεση να αντέξουμε και την μετακίνηση των άλλων.

Θα ήταν διαφορετικός ο «Ίωνας» αν δεν υπήρχε αυτή η συγκεκριμένη σκηνική πρόταση;

“Φυσικά”, απαντά ο Θωμάς Μοσχόπουλος και καταλήγει “όπως και η συγκεκριμένη σκηνική πρόταση δε θα υπήρχε αν το σκηνοθετούσε κάποιος άλλος”.