Μαρία Ζορμπά: Ένας “Διάλογος στα ερείπια του Μεσολογγίου” για τη θυσία και την ελευθερία

Διακόσια χρόνια μετά την Έξοδο του Μεσολογγίου, ένα από τα σημαντικότερα γεγονότα της νεότερης ελληνικής ιστορίας επιστρέφει στη σκηνή μέσα από μια παράσταση που επιχειρεί να ανοίξει έναν διάλογο ανάμεσα στη μνήμη, την ποίηση και το σήμερα.

Η «Γυναίκα της Ζάκυθος | Διάλογος στα ερείπια του Μεσολογγίου», σε σκηνοθεσία του Μάνου Καρατζογιάννη, είναι η νέα συμπαραγωγή του Εθνικού Θεάτρου και του ΔΗ.ΠΕ.ΘΕ. Αγρινίου, εμπνευσμένη από τρία κορυφαία έργα του Διονύσιου Σολωμού: τη «Γυναίκα της Ζάκυθος», τον «Διάλογο» και τους «Ελεύθερους Πολιορκημένους».

Παράλληλα, αξιοποιεί αυθεντικές προφορικές μαρτυρίες για το χρονικό της Εξόδου, ενώ η Μαρίζα Κωχ ερμηνεύει ζωντανά επί σκηνής τους «Ελεύθερους Πολιορκημένους», προσδίδοντας μια ακόμη συγκινητική διάσταση στη σκηνική αφήγηση.

Περισσότερο από μια ιστορική αναδρομή, η παράσταση χρησιμοποιεί το Μεσολόγγι ως αφετηρία για να αναμετρηθεί με ερωτήματα που εξακολουθούν να μας αφορούν. Τι σημαίνουν σήμερα η ελευθερία, η θυσία και η γλώσσα; Παραμένουν ζωντανές αξίες ή έχουν περιοριστεί σε έννοιες που επικαλούμαστε χωρίς να τις βιώνουμε; Μέσα σε ένα σκηνικό όπου τα ερείπια του Μεσολογγίου γίνονται τόπος συνάντησης του παρελθόντος με το παρόν, ο Μάνος Καρατζογιάννης επιχειρεί να αναδείξει τη διαχρονικότητα του λόγου του Σολωμού, μετατρέποντας την ιστορία μιας πολιορκημένης πόλης σε έναν στοχασμό πάνω στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια και την ανάγκη για εσωτερική ελευθερία.

Με αφορμή την παράσταση, η ηθοποιός Μαρία Ζορμπά μοιράζεται τις σκέψεις της για τη δύναμη της ιστορικής μνήμης, τη γλώσσα του Σολωμού και όσα εξακολουθούν να μας αγγίζουν δύο αιώνες μετά την Έξοδο.

Όταν παραμερίζεις τον εαυτό σου για το σύνολο, τελικά μεγαλώνεις μέσα σου. Όπως ακριβώς έκαναν και οι Μεσολογγίτες

Η παράσταση φέρνει σε διάλογο τρία διαφορετικά έργα του Σολωμού. Τι ανακαλύψατε εσείς προσωπικά για τον ίδιο τον ποιητή μέσα από αυτή τη συνομιλία των κειμένων του;

Για άλλη μια φορά, την μοναδική γλώσσα του ποιητή που με συγκινεί βαθιά. Για τον λυρισμό, τις εικόνες, την καρδιακή επικοινωνία που έχει με τα πρόσωπα και τα γεγονότα. Αλλά και την επίγνωση των συνιστωσών της Ιστορίας όταν γράφει: “Αραπιάς άτι, Γάλλου νους, σπαθί Τουρκιάς μολύβι, πέλαγο μέγα βραζ’ ο εχθρός προς το φτωχό καλύβι”.

Αυτή η αντίθεση ανάμεσα στους σκληρούς πολιτικούς σχεδιασμούς, από εγχώρια και ξένα κέντρα και στην απερίγραπτη ομορφιά και αξία της ανθρώπινης ζωής, που χάνεται και σβήνει, μέσα στην πιο μεγαλειώδη στιγμή της Άνοιξης. “Το σκουληκάκι βρίσκεται σ ‘ώρα γλυκιά κι ’εκείνο”. “Όποιος πεθάνει σήμερα χίλιες φορές πεθαίνει”. Αυτοί οι δυο στίχοι με συγκινούν βαθιά. Ένας ύμνος στο μεγαλείο όλων των πλασμάτων, στην αξία της ζωής τους, μια αντιπολεμική κραυγή.

Ποιο πρόσωπο ή ποια διαδρομή καλείστε να υπηρετήσετε στο πλαίσιο της παράστασης και τι κομίζει στη συνολική αφήγηση;

Ναι, είναι περισσότερο σωστή η λέξη διαδρομή, μέσα σε μια κοινή αφήγηση, σχεδόν χορική. Η δική μου λοιπόν αφηγηματική διαδρομή έχει να κάνει, με το Μεσολόγγι – σαν τόπο και σαν σύμβολο – με τις εργάτριες του αλατιού, και με τις γυναίκες που ζώστηκαν άρματα “ αλύγιστες και αδάκρυτες ” και μπήκαν στη μάχη. Αλλά και με την δυνατή σύνδεση με την θρησκεία, που υπήρχε τότε, την πίστη στο θεό, που όταν όλα είχαν στερέψει, τα υλικά και τα ψυχικά αποθέματα, έβρισκαν οι άνθρωποι μια πηγή αστείρευτη για να ξεδιψάσουν και να ακουμπήσουν την ελπίδα τους. Ψάλλοντας το “ Χριστός Ανέστη ”, την ώρα της Εξόδου.

Η παράσταση συνδέει τη «Γυναίκα της Ζάκυθος», τον «Διάλογο», τους «Ελεύθερους Πολιορκημένους» και προφορικές μαρτυρίες για την Έξοδο του Μεσολογγίου. Ποιες ήταν οι στιγμές που νιώσατε πως αυτό το υλικό μιλά και για τη δική μας εποχή;

Το υλικό αυτό συνδέθηκε από την πρώτη ανάγνωση, για όλους μας, με την Παλαιστίνη, αλλά και με το παράλογο του πολέμου σε όποια γωνιά της γης. Ο αποκλεισμός της πόλης, η στέρηση ανεφοδιασμού από τα πιο βασικά για την επιβίωση – όπως η ελάχιστη τροφή και το νερό – η λιμοκτονία, οι ζωές μικρών παιδιών που χάνονται καθημερινά μέσα στην φρίκη, ο θρήνος και η απελπισία είναι και σήμερα δίπλα μας. Όπως και η προσπάθεια ακτιβιστών να επέμβουν και να βοηθήσουν, θυμίζει τόσο το φιλελληνικό κίνημα τότε, την παρουσία για παράδειγμα του Λόρδου Βύρωνα και τόσων άλλων, που ήρθαν να ενώσουν τις δυνάμεις τους σ ’έναν αγώνα και έχασαν την ζωή τους μέσα σ ’αυτόν. Ακόμη οι πολιτικοί σχεδιασμοί που βάζουν στο περιθώριο τη αξία της ανθρώπινης ζωής, και το μεγαλείο του πλανήτη που καταστρέφεται όλο και περισσότερο από την άγρια μισαλλοδοξία.

Ποιο ήταν το βασικό σκηνοθετικό όραμα του Μάνου Καρατζογιάννη για αυτή την παράσταση και πώς επηρέασε τον τρόπο που προσεγγίσατε τον ρόλο σας;

Ο σκηνοθέτης μας ήθελε πρώτα απ’ όλα πιστεύω, να τιμήσει αυτόν τον τόπο που είναι ο τόπος καταγωγής του, εκεί όπου και οι δικοί του πρόγονοι χάθηκαν στη Έξοδο. Έχει όπως καταλαβαίνετε ένα ισχυρό συναισθηματικό όχημα και μας ταξίδεψε με αυτό. Μάθαμε λεπτομέρειες για τα γεγονότα του Μεσολογγίου που δεν γνωρίζαμε, θυμηθήκαμε άλλα, και αναγνωρίσαμε το μεγάλο τραύμα του τόπου.

Όμως πάνω απ’ όλα τον ενδιέφερε η σύνδεση με το σήμερα, με τόπους όπως η Παλαιστίνη, με τραύματα νέα και με το πως μπορούμε, ανατρέχοντας στην Ιστορία, να είμαστε παρόντες και να προσπαθούμε να γιατρέψουμε. Όσο αφορά τον παραστασιακό κώδικα, έδωσε ιδιαίτερη σημασία στην αφήγηση, όχι στην ταύτιση, που είναι και ο πιο καθαρός τρόπος να ακουστούν τα γεγονότα, αλλά και στην σύνδεση της ομάδας, σαν ένα πρόσωπο. Αυτό για μένα ήταν κάτι πολύ σημαντικό. Γιατί, όταν παραμερίζεις τον εαυτό σου για το σύνολο, τελικά μεγαλώνεις μέσα σου. Όπως ακριβώς έκαναν και οι Μεσολογγίτες ο ένας για τον άλλο.

Η ζωντανή παρουσία της Μαρίζας Κωχ αποτελεί έναν ακόμη αφηγηματικό άξονα της παράστασης. Πώς συνομιλεί με τους ηθοποιούς και τη δράση επί σκηνής;

Η Μαρίζα Κωχ ακούγεται πριν εμφανιστεί στη σκηνή…ο ήχος της, οι λαρυγγισμοί της, εισάγουν εμάς τους αφηγητές στην τελική πορεία προς την Έξοδο. Η δικιά μας αφήγηση μπλέκεται – μετά την είσοδο της στη σκηνή – με το τραγούδι της, ένα τραγούδι που έγραψε ειδικά για τη παράσταση.

Υπάρχει μια ταύτιση αυτής της παρουσίας με τα λόγια του Σολωμού που ακούγονται στην αρχή της παράστασης : “…και ιδού μες στην καπνίλα μια μεγάλη γυναίκα με φόρεμα μαύρο σαν του λαγού το αίμα, όπου η σπίθα έγγιζε και εσβενόντουνε’ και με φωνή που μου εφαίνονταν πως νικάει την ταραχή του πολέμου άρχισε…”.

Η ζωντανή παρουσία της Κωχ είναι αυτό… η φωνή που νικάει την ταραχή του πολέμου και εμψυχώνει όλους μας για το επόμενο μεγάλο βήμα.

Η καλοσύνη είναι πολύ ισχυρή τρικλοποδιά!

Η παράσταση παρουσιάζεται πρώτα στις Οινιάδες και στο Αγρίνιο, σε μια περιοχή που είναι συνδεδεμένη με την ιστορία της Εξόδου του Μεσολογγίου. Αλλάζει κάτι στην εμπειρία του ηθοποιού όταν παρουσιάζει ένα τέτοιο έργο σε έναν τόπο με έντονη ιστορική μνήμη;

Είναι μια πολύ δυνατή εμπειρία. Και ισχυρή τροφοδότηση. Όσα είχαμε σκεφτεί, διαβάσει, φανταστεί, ανοίγονται σε μια πιο ζωντανή εμπειρία. Η λιμνοθάλασσα, τα μνημεία αλλά και οι δρόμοι με ονόματα ηρώων που αναφέρονται στην παράσταση, ανοίγουν το συναίσθημα μας, δεν μπορείς πάρα να μείνεις κάποια στιγμή ακίνητος και να αναλογιστείς. Για το τραύμα αυτού του τόπου, αλλά και κάθε τόπου που βίωσε ή βιώνει την έσχατη φρίκη. Νιώθω είναι κάτι που δεν φεύγει ποτέ.

Κατά την προετοιμασία της παράστασης υπήρξε κάποια ιστορική μαρτυρία ή κάποια λεπτομέρεια για την Έξοδο του Μεσολογγίου που σας συγκλόνισε προσωπικά περισσότερο από όσο περιμένατε;

Είναι τόσα πολλά, αλήθεια. Όλη η πορεία του αποκλεισμού της πόλης και οι λεπτομέρειες της Εξόδου είναι συγκλονιστικά. Αλλά υπάρχουν δύο περιοχές της αφήγησης που θα είναι για πάντα στο μυαλό και την καρδιά μου. Πρώτα η ελπίδα των Μεσολογγιτών μέχρι την ύστατη στιγμή για βοήθεια! Σχεδιάσανε με κάθε λεπτομέρεια την Έξοδο, με καθαρή την επίγνωση οτι οδεύουν προς τον θάνατο, ψάλλανε την νεκρώσιμη ακολουθία για τον εαυτό τους, για συγχώρεση αμαρτιών και ανάπαυση της ψυχής τους, αλλά μέσα στο λεπτομερές σχέδιο και οργάνωση τους, άφηναν μέχρι την τελευταία στιγμή μια υποσημείωση για το τι θα κάνουν ΑΝ έρθει βοήθεια. Και ύστερα…όλη η αφήγηση της φρικτής πείνας, του θανάτου από πείνα, και το τι αναγκάζονταν να τρώνε για να επιζήσουν. Και στο τέλος “ Εις τοιαύτην κατάστασιν, έφθασεν γράμμα των απεσταλμένων μας εις Κυβέρνησιν Ναυπλίου, ήτις συνέστησε να βαστάξομεν 12 ημέρες και να φάγωμεν εν ανάγκη ο ένας τον άλλον ”.

Το σημείωμα της παράστασης κλείνει με τη φράση του Σολωμού: «Τα στήθια συχνά εκούρασα ποτέ την καλοσύνη». Σε μια εποχή έντονων διχασμών, πιστεύετε ότι η καλοσύνη μπορεί να λειτουργήσει ως μια μορφή αντίστασης;

Πόσο ταιριάζει αυτή η λέξη. Αντίσταση. Και αν μπορούμε να κάνουμε ένα λογοπαίγνιο με την Αντίσταση στην Κατοχή, ναι μπορούμε να σκάμε τα λάστιχα, τις ρόδες, της διχόνοιας και της τοξικότητας. Η καλοσύνη είναι πολύ ισχυρή τρικλοποδιά. Αλλά και ίαση. Για σώματα και ψυχές.

Πληροφορίες

Έρευνα – Δραματουργία – Σκηνοθεσία: Μάνος Καρατζογιάννης
Μουσική: Τηλέμαχος Μούσας
Κίνηση: Μαρίζα Τσίγκα
Σκηνικά: Γιάννης Αρβανίτης
Κοστούμια: Ζωή Χατζηαντωνίου
Φωτισμοί: Νίκος Σωτηρόπουλος
Βίντεο: Μαύρα Γίδια
Δραματολόγος παράστασης: Νεφέλη Βλαχοπαναγιώτη
Βοηθός σκηνοθέτη: Κρυσταλλία Θεοδώρου
Βοηθός ενδυματολόγου: Ελμίνα Νέου

Ερμηνεύουν (αλφαβητικά): Βίκυ Βολιώτη, Δημήτρης Γεωργιάδης, Μαρία Ζορμπά, Μάνος Καρατζογιάννης, Μαρίνα Μάλλιου, Γιάννης Τσορτέκης

Ερμηνεία – Μουσική «Ελεύθεροι Πολιορκημένοι»: Μαρίζα Κωχ

Στην παράσταση στο Θέατρο Οινιάδων Μεσολογγίου συμμετέχει η Καθηγήτρια Ιστορίας του ΕΚΠΑ Μαρία Δ. Ευθυμίου.

Πρόγραμμα παραστάσεων

Αρχαίο θέατρο Οινιάδων | 5 Ιουλίου | Είσοδος δωρεάν με δελτία εισόδου διαθέσιμα στον χώρο της εκδήλωσης, 60 λεπτά πριν την έναρξη της παράστασης.

Κηποθέατρο Αγρινίου | 7 Ιουλίου | Τιμές εισιτηρίων: 15€ γενική είσοδος, 12€ για άτομα άνω των 65, 12€ φοιτητικό, Τριτέκνων/Πολυτέκνων, ανέργων, ΑμεΑ

Σχολείον της Αθήνας «Ειρήνη Παπά» | 29 & 30 Αυγούστου | Τιμές εισιτηρίων: 15€ γενική είσοδος, 12€ για άτομα άνω των 65, 12€ φοιτητικό, Τριτέκνων/Πολυτέκνων, ανέργων, ΑμεΑ

Ώρα έναρξης: 21.00

Προπώληση εισιτηρίων: ticketservices.gr