ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΥΛΟ ΣΤΗ ΓΑΖΑ: Ο DIDIER FASSIN ΜΑΣ ΕΞΗΓΕΙ ΠΩΣ ΜΑΘΑΜΕ ΝΑ ΑΝΕΧΟΜΑΣΤΕ ΤΟΝ ΘΑΝΑΤΟ

Ο Ντιντιέ Φασάν (Didier Fassin) δεν ξεκίνησε την πορεία του ως κοινωνικός επιστήμονας, αλλά ως γιατρός. 

Σπούδασε Ιατρική στο Παρίσι και εργάστηκε ως παθολόγος. Όμως η εμπειρία του σε χώρες όπως η Τυνησία, η Σενεγάλη και η Ινδία, τον οδήγησε σταδιακά από την ιατρική στην ανθρωπολογία.

Από τότε αφιέρωσε το έργο του στη μελέτη της εξουσίας, της ανισότητας, της μετανάστευσης, της αστυνόμευσης, της τιμωρίας και της ηθικής διάστασης της πολιτικής.

Σήμερα θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους σύγχρονους ανθρωπολόγους διεθνώς. 

Είναι καθηγητής στο Collège de France, όπου κατέχει την έδρα «Ηθικά ζητήματα και πολιτικά διακυβεύματα στις σύγχρονες κοινωνίες».

Η έρευνά του συνομιλεί διαρκώς με τη φουκωική σκέψη, ενώ φέτος επιμελείται και τη μεγάλη έκθεση του Collège de France για τα 100 χρόνια από τη γέννηση του Γάλλου φιλοσόφου και δημοσίευσε το βιβλίο Ainsi pensait Michel Foucault.

Τον συναντήσαμε στη Θεσσαλονίκη, με αφορμή την ομιλία του στο Μέγαρο Μουσικής.

Η συζήτησή μας κινήθηκε γύρω από μερικά από τα πιο κρίσιμα ζητήματα της εποχής μας: τη μετανάστευση και τα ευρωπαϊκά σύνορα, τον πόλεμο στη Γάζα, την έννοια της βιοπολιτικής, την αστυνομική βία, αλλά και το πώς οι κοινωνίες επιλέγουν ποιες ζωές θεωρούν άξιες προστασίας και ποιες όχι.

Έχετε δηλώσει ότι η εποχή μας έχει περάσει από μια πολιτική των δικαιωμάτων σε μια πολιτική της συμπόνιας. Μετά την Πύλο και τη Γάζα είδαμε μεγάλες κινητοποιήσεις αλλά ελάχιστες θεσμικές αλλαγές. Αποτελεί αυτό ένα παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο ο ανθρωπισμός μπορεί να λειτουργήσει ως υποκατάστατο της πολιτικής ευθύνης;

Τη δεκαετία του 1990 και του 2000 πραγματοποίησα μια σειρά ερευνών στη Γαλλία, τη Βενεζουέλα, τη Νότια Αφρική και στα Κατεχόμενα Παλαιστινιακά Εδάφη σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο οι κοινωνίες αντέδρασαν στην κρίσιμη κατάσταση μεταναστών, αιτούντων άσυλο, θυμάτων φυσικών καταστροφών, ορφανών του AIDS και εφήβων της Ιντιφάντα.

Σε όλα αυτά τα διαφορετικά πλαίσια, η συμπόνια και η παροχή βοήθειας αποτελούσαν τον κανόνα. Τότε μίλησα για ανθρωπιστική διακυβέρνηση, προκειμένου να χαρακτηρίσω εκείνη την ιστορική περίοδο κατά την οποία τα ηθικά συναισθήματα εισήλθαν στην πολιτική, συχνά εις βάρος μιας σκέψης και πρακτικών περισσότερο προσανατολισμένων προς τη δικαιοσύνη.

Την περίοδο που ακολούθησε, δηλαδή κατά τις δεκαετίες του 2010 και του 2020, η στάση των πολιτικών ηγεσιών και γενικότερα των δυτικών κοινωνιών αντιστράφηκε. Από την πολιτική της συμπόνιας περάσαμε στην πολιτική της καταστολής. Υψώθηκαν τείχη και συρματοπλέγματα, δημιουργήθηκαν στρατόπεδα, πραγματοποιήθηκαν επαναπροωθήσεις σκαφών ώστε να εμποδιστούν οι εκτοπισμένοι να φτάσουν στην Ευρώπη, ενώ ακόμη και οι ανθρωπιστικές οργανώσεις εμποδίστηκαν να τους προσφέρουν βοήθεια.

Αυτή η σκλήρυνση είναι εμφανής σε όλους τους τομείς: απέναντι στους φτωχούς και τους ανέργους, απέναντι στις μειονότητες και τους ξένους. Πλέον κυριαρχεί η διακυβέρνηση της ασφάλειας.

Το ναυάγιο ανοιχτά της Πύλου και η καταστροφή της Γάζας εντάσσονται σε αυτή την περίοδο, όπου απέναντι στη βία των κρατών κυριαρχεί στις κοινωνίες μας η αδιαφορία: απέναντι στους εξόριστους που πνίγονται κοντά στις ακτές μας επειδή δεν τους παρέχεται βοήθεια και απέναντι στους Παλαιστινίους που σφαγιάζονται με όπλα τα οποία παρέχουν οι ίδιες οι χώρες μας.

Τα σύμβολα, όπως το καρπούζι, ενισχύουν τον παλαιστινιακό αγώνα ή υπάρχει ο κίνδυνος να τον αποπολιτικοποιήσουν;

Το ζήτημα δεν είναι θέμα συμβόλων. Είναι θέμα πολιτικής.

Πρόκειται για την αδράνεια των ευρωπαϊκών αρχών —με ελάχιστες εξαιρέσεις, κυρίως την Ισπανία— να σταματήσουν αυτό που η ανεξάρτητη επιτροπή των Ηνωμένων Εθνών χαρακτήρισε γενοκτονία. Πρόκειται επίσης για τις κυρώσεις που επιβάλλουν σε όσους επιδιώκουν να υπερασπιστούν το διεθνές δίκαιο, τα δικαιώματα του παλαιστινιακού λαού και τα ανθρώπινα δικαιώματα στην Παλαιστίνη.

Η ιστορία θα συγκρατήσει τη συνενοχή των χωρών μας —της Ελλάδας, της Γαλλίας, της Γερμανίας, των Ηνωμένων Πολιτειών και πολλών άλλων— στα εγκλήματα που διαπράχθηκαν από το Ισραήλ, στην καταστροφή ενός ολόκληρου εδάφους, στην εξόντωση των αμάχων και στον αργό θάνατο των παιδιών.

Από τη Θεσσαλονίκη βρισκόμαστε μόλις λίγες ώρες από τον Έβρο, ένα από τα σημαντικότερα σύνορα της Ευρώπης. Πώς εξηγείτε τη διαφορετική μεταχείριση μεταξύ των Ουκρανών προσφύγων και των Σύρων ή Αφγανών προσφύγων; Πρόκειται για ζήτημα γεωπολιτικής ή για μια ηθική ιεράρχηση της αξίας των ανθρώπινων ζωών;

Η Ελλάδα και η Κροατία χαρακτηρίστηκαν από την πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής ως τα προπύργια της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Είναι πράγματι οι δύο χώρες μέσω των οποίων όσοι ακολουθούν τη βαλκανική οδό εισέρχονται στο ευρωπαϊκό έδαφος.

Σε αυτά τα δύο σύνορα, η βία της αστυνομίας και του στρατού είναι η μεγαλύτερη και η καλύτερα τεκμηριωμένη. Εκεί συλλαμβάνουν, χτυπούν, ταπεινώνουν και τρομοκρατούν όσους προσπαθούν να περάσουν τα σύνορα, πριν τους επαναπροωθήσουν έχοντας πρώτα αφαιρέσει όλα τα υπάρχοντα και ακόμη και τα ρούχα τους.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση κλείνει τα μάτια σε αυτές τις πρακτικές και οι αξιωματούχοι της συγχαίρουν μάλιστα τις δύο χώρες για τη σκληρή στάση τους απέναντι σε αυτούς τους νέους «εχθρούς» στα σύνορά μας, αποσιωπώντας τη βαρβαρότητα που τη συνοδεύει.

Ωστόσο, αυτή η μεταχείριση αφορά σχεδόν αποκλειστικά γυναίκες και άνδρες που προέρχονται από τη Μέση Ανατολή και τη Βόρεια Αφρική. Οι Αφγανοί, οι Ιρανοί και οι Μαροκινοί που συνάντησα στις έρευνές μου περιέγραψαν όλοι αυτές τις κακοποιήσεις και τις ταπεινώσεις.

Οι Ουκρανοί, αντίθετα, έτυχαν γενναιόδωρης υποδοχής, επειδή θεωρούνται ότι μας μοιάζουν σωματικά, πολιτισμικά και θρησκευτικά.

Επομένως, δεν πρόκειται κυρίως για ζήτημα γεωπολιτικής, αλλά για ζήτημα ρατσισμού, συμπεριλαμβανομένου του αντιμουσουλμανικού ρατσισμού.

Απόδειξη αποτελεί το γεγονός ότι η Βοσνία, η μοναδική ευρωπαϊκή χώρα με μουσουλμανική πλειοψηφία από την οποία διέρχονται οι εξόριστοι, είναι εκείνη στην οποία οι ίδιοι λένε ότι αντιμετωπίστηκαν καλύτερα. Και σχεδόν όλοι όσοι ακολουθούν τη βαλκανική οδό είναι μουσουλμάνοι.

 

Στα σύγχρονα ευρωπαϊκά σύνορα δεν βλέπουμε μόνο τη διαχείριση των πληθυσμών αλλά και μια ιεράρχηση της αξίας της ανθρώπινης ζωής. Πρόκειται για εξέλιξη της βιοπολιτικής του Φουκώ ή για κάτι διαφορετικό που ο ίδιος δεν είχε προβλέψει;

Η βιοπολιτική, όπως την ορίζει ο Μισέλ Φουκώ, αφορά τη διακυβέρνηση των πληθυσμών: τον τρόπο με τον οποίο η δημογραφία και η επιδημιολογία τους μετρούν, καθώς και τον τρόπο με τον οποίο ο έλεγχος των γεννήσεων και η επιτήρηση των συνόρων καθορίζουν την εξέλιξή τους.

Όμως δεν ασχολείται με τη ζωή αυτή καθαυτή.

Γι’ αυτό πριν από μερικά χρόνια πρότεινα να στραφούμε στις πολιτικές της ζωής, δηλαδή στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τη ζωή και στον τρόπο με τον οποίο μεταχειριζόμαστε τις ζωές.

Αυτή η διαφορά του γραμματικού αριθμού είναι θεμελιώδης.

Έδειξα ότι, με την πάροδο των αιώνων, οι δυτικές κοινωνίες απέδωσαν ολοένα μεγαλύτερη αξία στη ζωή στον ενικό, αναγορεύοντάς την στο ύψιστο αγαθό προς προστασία.

Ταυτόχρονα όμως παρήγαγαν τεράστιες ανισότητες μεταξύ των ζωών στον πληθυντικό, σε σημείο ώστε στη Γαλλία, για παράδειγμα, το προσδόκιμο ζωής του πλουσιότερου 5% να είναι κατά δεκατρία χρόνια μεγαλύτερο από εκείνο του φτωχότερου 5%.

Αυτά τα ζητήματα δεν βρίσκονταν στην ατζέντα της φουκωικής σκέψης. Για μένα, όμως, αποτελούν ένα από τα σημαντικότερα χαρακτηριστικά του σύγχρονου κόσμου.

Οι οικογένειες των θυμάτων της σιδηροδρομικής τραγωδίας των Τεμπών κατάφεραν να μετατρέψουν μια τραγωδία σε ένα από τα σημαντικότερα πολιτικά γεγονότα της σύγχρονης Ελλάδας. Τι επιτρέπει σε ορισμένα θύματα να μετατρέπονται σε πολιτικά υποκείμενα που διεκδικούν δικαιοσύνη, ενώ άλλες τραγωδίες παραμένουν απλώς αντικείμενα δημόσιας συμπόνιας;

Μια τραγωδία που πλήττει μέλη της εθνικής κοινότητας προκαλεί συνήθως αισθήματα ενσυναίσθησης προς τα θύματα και τις οικογένειές τους.

Για τις αρχές, οι οποίες συχνά βρίσκονται στο στόχαστρο επικρίσεων, είναι σημαντικό να επιδείξουν συμπόνια, να συναντήσουν τις οικογένειες, να αποστείλουν ομάδες ψυχολόγων στον τόπο της τραγωδίας. Παράλληλα, τα μέσα ενημέρωσης συχνά ενισχύουν αυτή τη δυναμική πολλαπλασιάζοντας τις συγκινητικές μαρτυρίες, υποστηριζόμενες από τις τοποθετήσεις ειδικών.

Όπως δείξαμε στις έρευνές μας, για τα ίδια τα θύματα ένα σημαντικό διακύβευμα είναι να μην εγκλωβιστούν σε αυτόν τον κύκλο της συμπόνιας, παρότι η συμπόνια αποτελεί αναγκαίο συναίσθημα.

Για να διεκδικήσουν δικαιοσύνη, είναι συχνά απαραίτητο να ενωθούν σε συλλογικές κινητοποιήσεις που επιδιώκουν αφενός να κατοχυρώσουν τα δικαιώματά τους και αφετέρου να οδηγήσουν τους υπεύθυνους ενώπιον της δικαιοσύνης.

Με αυτόν τον τρόπο, αυτές οι συλλογικότητες μπορούν να πολιτικοποιήσουν την ενσυναίσθηση.

 

Όταν ένα μέλος μιας περιθωριοποιημένης κοινότητας, όπως οι Ρομά στην Ελλάδα ή οι κάτοικοι των λαϊκών προαστίων, πέφτει θύμα αστυνομικής βίας, η δημόσια συζήτηση μετατοπίζεται συχνά από την ίδια την πράξη βίας στο παρελθόν του θύματος. Τι μας λέει αυτή η ανάγκη ηθικής αξιολόγησης του θύματος για τις σύγχρονες δημοκρατίες;

Οι Ρομά αποτελούν τον πιο περιφρονημένο και κακομεταχειρισμένο πληθυσμό στην Ευρώπη. Είναι στόχος των πιο χυδαίων προκαταλήψεων και των πιο έντονων διακρίσεων.

Όταν πέφτουν θύματα αστυνομικής βίας, καταβάλλεται κάθε προσπάθεια ώστε να τεθούν οι ίδιοι υπό αμφισβήτηση αντί για τους δράστες της βίας.

Αυτό διαπίστωσα στην έρευνα που πραγματοποίησα γύρω από τον θάνατο ενός Ρομά, ο οποίος σκοτώθηκε από επίλεκτη μονάδα της γαλλικής χωροφυλακής.

Γενικότερα όμως, οι δυνάμεις επιβολής του νόμου, στις περισσότερες χώρες του κόσμου, βρίσκονται ουσιαστικά υπεράνω του νόμου που υποτίθεται ότι εφαρμόζουν.

Όταν σκοτώνουν, ακόμη και εκτός των ορίων της νόμιμης άμυνας, απολαμβάνουν σχεδόν πάντοτε ατιμωρησία.

Αντίθετα, το πρόσωπο που έχασε τη ζωή του γίνεται αντικείμενο ανακοινώσεων από τις αρχές σχετικά με το ποινικό του μητρώο, ακόμη και με ψευδή στοιχεία, ώστε να εμφανιστεί ως άτομο αμφιλεγόμενου χαρακτήρα, του οποίου η απώλεια δεν θεωρείται τελικά τόσο σημαντική.

Έτσι, η ηθική αξιολόγηση των ανθρώπων —ακόμη και όταν βασίζεται σε ψευδή στοιχεία— αποκτά καθοριστική σημασία για τον τρόπο με τον οποίο τους αντιλαμβανόμαστε και κρίνουμε την αξία τους.