ΓΙΑΤΙ Η ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΑΣΙΑ: ΤΟ ΤΑΞΙΔΙ ΚΑΙ Η ΓΕΩΠΟΛΙΤΙΚΗ

Αν ρωτήσεις έναν Ινδό από πού είναι, θα πει από την Ινδία. Έναν Κινέζο, απ’ την Κίνα. Έναν Ιάπωνα, από την Ιαπωνία. Ελάχιστοι θα σου πούνε είναι από την Ασία. Όπως, η αλήθεια είναι ότι ελάχιστοι θα σου πούνε ότι είναι από την Ευρώπη. Οι ήπειροι ή έστω τμήματά τους, αχανείς όντες, δεν προσφέρονται εύκολα για ανήκειν.

Υπάρχουν εξαιρέσεις όμως. Η Νότια Αμερική προσφέρει ταυτότητα στους ανθρώπους της: latinos. Είναι η Λατινική Αμερική. Το ίδιο κάνει και μια τεράστια περιοχή στο κέντρο της μεγάλης Ευρασίας: η Κεντρική Ασία.

Η περίκλειστη υπο-ήπειρος

Η Κεντρική Ασία προσδιορίζει τους ανθρώπους της. Οι Τουρκμένοι, οι Ουζμπέκοι, οι Κιργίζιοι, οι Καζάκοι και οι Τατζίκοι δηλώνουν όλοι κεντροασιάτες. Ως και οι Τουρκόφωνοι Ουιγούροι της Κίνας.

Η λέξη «Ασία» εδώ δεν είναι απλό τοπωνύμιο. Είναι προσδιορισμός. Παντού στους τόπους αυτούς βλέπεις τη λέξη «Ασία». Σε ονόματα καταστημάτων, ραδιοφωνικών σταθμών και κτιρίων. Μόνο εδώ στην Ασία ολόκληρη. Υπάρχει μια ξεχωριστή ταυτότητα αυτής της αχανούς, περίκλειστης περιοχής στο κέντρο της ασιατικής ηπείρου, ανάμεσα στην Ευρώπη, τη Μέση Ανατολή, την Ανατολική και τη Νότια Ασία. Το απόλυτο buffer zone ανάμεσα στον τούρκικο (turkic κι όχι turkish) κόσμο δυτικά του, τον ρωσικό από το βορρά, τον περσικό κόσμο από το νότο και φυσικά τον κινέζικο εξ ανατολών.

Ένας τόπος από απέραντες στέπες και τις μεγαλύτερες οροσειρές στη βορειοδυτική συνέχεια των Ιμαλαίων. Η Κεντρική Ασία ξέρει από λίμνες – και η Κασπία λίμνη είναι – δεν γνωρίζει όμως καθόλου θάλασσα. Είναι μοναδικό στην υφήλιο από πέντε όμορα κράτη – το Καζακστάν εκ των οποίων από το 9ο μεγαλύτερο στον κόσμο σε έκταση – ούτε ένα να μην έχει ούτε μίλι θαλάσσιας ακτής.

 

Γράφω για αυτήν διότι απ’ όλους τους τόπους που ταξίδεψα, αυτός με γοητεύει μάλλον περισσότερο. Αναγνωρίζω μια ακατάβλητη μεροληψία στη θέση μου, αλλά, γιατί όχι; Σε τελευταία ανάλυση, η Κεντρική Ασία είναι αρκετά μακριά να την κοιτάμε με το δέος της απόστασης, όμως όχι τόσο ώστε να την εξωτικοποιούμε.

Όλα τα ταξίδια μας αφυπνίζουν γιατί μας θυμίζουν πόσο μικρό χώρο καταλαμβάνουμε στον κόσμο. Στα ταξίδια δεν αλλάζεις μόνο τόπους. Αλλάζεις μάτια: η θέαση του κόσμου μετακινείται. Αυτό μου συμβαίνει με την Κεντρική Ασία περισσότερο από άλλα μέρη.

Τίποτε περισσότερο δεν συνδέει την Κεντρική Ασία με το πολυθρύλητο παρελθόν της από τα τζαμιά, τους μεντρεσέδες της, τα μαυσωλεία και τους μιναρέδες της. Σχεδόν όλα είναι καλυμμένα με περίτεχνα πλακίδια και στεφανώνονται από πανύψηλους τιρκουάζ τρούλους, ενώ οι εσωτερικοί χώροι είναι γεμάτοι με περίτεχνα σκαλισμένο ξύλο και ζωγραφισμένο αλάβαστρο.

Το Ουζμπεκιστάν, ειδικότερα, διαθέτει μερικά από τα πιο υπέροχα δείγματα ισλαμικής αρχιτεκτονικής στον κόσμο. Η Σαμαρκάνδη και η Μπουχαρά είναι πόλεις-θαύματα, οι πόλεις των πόλεων των περίφημων «Δρόμων του Μεταξιού».

Τα κεντροασιάτικα παζάρια τροφοδοτούν τους δρόμους αυτούς δύο χιλιετίες τώρα. Και αυτό το βαθύ παρελθόν το μαρτυράνε και σήμερα. Τα καλύτερα παζάρια είναι φωτογενή, όχι απαραιτήτως καθαρά (όχι πάντως και βρώμικα) αλλά απολύτως διαδραστικά. Τα χαίρεσαι διότι οι κεντροασιάτες είναι (ακόμη) άσπιλοι από τον υπερτουρισμο. Αν θελήσει κανείς, όπως παντού εξάλλου, το ευθύτερο δρόμο για την ψυχή μιας πόλης, να κατευθυνθεί στο παζάρι της. Εκεί αναπνέει ο ιστός της.

Σε όλες σχεδόν τις κεντροασιατικές χώρες – κυρίως στην Κιργισία – υπάρχει ένα μοναδικό δίκτυο διαμονής σε σπίτια ή γιούρτες, όπως τον παλιό καλό καιρό στην ελληνική ύπαιθρο, περίοδο που πρόλαβα κι εγώ στην ορεινή ενδοχώρα ως τις αρχές της δεκαετίας του ’90. Το να μένεις και να τρως σε σπίτι ενός χωρικού σε ένα ορεινό χωριό, και όχι σε ξενοδοχείο ή Airbnb, είναι ένα από τα προνόμια που θα ζήσουμε για λίγο καιρό ακόμη σε τούτον τον κόσμο. Όσες κι όσοι ενδιαφέρεστε, βιαστείτε!

Η Κεντρική Ασία – κατεξοχήν το Τατζικιστάν και η Κιργισία 90% της επικράτειας των οποίων είναι ορεινό – είναι παγκόσμιοι προορισμοί των περιπατητών των βουνών της υφηλίου. Οι θηριώδεις οροσειρές του τόπου αυτού είναι προϊόν της συνάντησης της ευρασιατικής με την ινδική πλάκα, ακριβώς όπως τα Ιμαλάια, λίγο νοτιοανατολικότερα. Η «στέγη του κόσμου»!

Στους τόπους αυτούς μεταφέρονται τα καλοκαίρια οι ημινομαδικοί κτηνοτροφικοί πληθυσμοί με τα κοπάδια τους. Όπως κάποτε οι Βλάχοι και οι Σαρακατσαναίοι στην Ελλάδα.

Η μνημειώδης οροσειρά του Παμίρ και ο δρόμος της συγκροτούν μια από τις ορεινότερες διαδρομές του κόσμου με ύψη που ξεκινάνε από κει που τελειώνει ο Όλυμπος, δηλαδή από 3 χιλιάδες μέτρα φτάνοντας ως τα 5.

Προσοχή: στα 5 χιλιάδες μέτρα δεν θα φτάσει μόνο ο έμπειρος ορειβάτης, αλλά καθείς εξ ημών με ελάχιστη προετοιμασία, διότι ως εκεί φτάνουν οι δρόμοι. Εντάξει, σαν λέμε δρόμοι, μη φανταστείτε κάτι άξιο της λέξης. Αλλά ένα σοβαρό τετρακίνητο με αξιόπιστο οδηγό φτάνει μια χαρά. Να μην το φοβηθεί κανένας… Είναι αξεπέραστο. Και από κει, όσο περπάτημα αντέχει κανείς.

Από επαγγελματικές mountain expeditions στην κορυφή Λένιν στα 7200 μέτρα ως απλές βόλτες δίπλα σε ποτάμια και αλπικές λίμνες που σου παίρνουν την ανάσα. Μια υποσημείωση για την κορυφή Λένιν: το έτερό της όνομα έρχεται από τον μεγάλο Πέρση φιλόσοφο και γιατρό Αβικέννα που κατεξοχήν ευθύνεται για την διάδοση των ιδεών της αρχαίας ελληνικής γραμματείας στην Ανατολή.

Δεν είναι φοβερό να ανεβαίνεις ένα βουνό με αυτά τα δύο ονόματα; Είναι μόνο κατά ιστορική σύμπτωση που η Δύση γνωρίζει το όνομα του ενός καλύτερα από εκείνο του άλλου… Στη μακρά διάρκεια, μάλλον ο Αβικέννας που ένωσε την αριστοτελική φιλοσοφία με νεοπλατωνικές ιδέες και ισλαμική θεολογία, επηρεάζοντας βαθιά την ευρωπαϊκή μεσαιωνική φιλοσοφία είναι σημαντικότερος από τον Λένιν που η Δύση αγαπά να μισεί και να λατρεύει.

Μιλώντας όμως για Λένιν, δεν μπορώ να αφήσω ασχολίαστο το εκπληκτικό μετασοβιετικό αποτύπωμα στις χώρες της Κεντρικής Ασίας. Ακριβώς επειδή οι χώρες της εισήλθανε στην δυτική νεωτερικότητα μέσω Σοβιετικής Ένωσης στο μείζον τμήμα του 20ου αιώνα, όλη η κοινωνική τους ζωή είναι – και φαίνεται ότι είναι – ακόμη ένα μετασοβιετικό βίωμα μακράς διάρκειας. Από τα δικαιώματα των γυναικών και τα κοσμοδρόμια, ως τα γκούλαγκ και τις περιβαλλοντολογικές καταστροφές, η Κεντρική Ασία είναι με απόσταση η πιο μετασοβιετική περιοχή του κόσμου. Πιο πολύ κι από την ίδια τη Ρωσία φυσικά.

Μόνο εδώ βλέπεις αγάλματα του Λένιν στις κεντρικές πλατείες των πόλεων και χωριών εν έτει 2026! Αυτό δεν είναι τυχαίο. Εξάλλου, τα ρωσικά είναι παντού η δεύτερη ως και η πρώτη γλώσσα ενώ όλες οι κεντροασιατικές γλώσσες έχουν κυριλλική γραφή. Η Κεντρική Ασία, ανομολόγητα αποδίδει στη Σοβιετία τις – άλλοτε επιτυχείς, άλλοτε όχι – απόπειρες δυτικού εκσυγχρονισμού της. Η Ρωσία, διά της ΕΣΣΔ, λειτούργησε ως ο κατεξοχήν μοχλός εκδυτικισμού των κοινωνιών αυτών σε μείζον τμήμα του 20ου αιώνα.

Το παρελθόν και το μέλλον των Δρόμων του Μεταξιού

Για το τέλος του κειμένου αυτού κρατώ την πιο εμπνευστική ίσως οσμή αυτής της περιοχής: το παρελθόν και το μέλλον των «Δρόμων του Μεταξιού».

Για αιώνες, οι μεγάλοι πολιτισμοί της Ανατολής και της Δύσης συνδέονταν εδώ στις διαδρομές που ένας Γερμανός ιστορικός ονόμασε «δρόμοι του μεταξιού» στα τέλη του 19ου αιώνα.

Η Κεντρική Ασία υπήρξε ανέκαθεν γέφυρα και εμπόδιο μαζί. Μια αχανής στέπα και μια θηριώδης οροσειρά όπου όλα οσμώνονται. Οι μεγάλοι κατακτητές της ανθρωπότητες εδώ μεγαλούργησαν: από το Μέγα Αλέξανδρο ως τον Τζέκινς Χαν και τον Ταμερλάνο, η Κεντρική Ασία ήταν πάντα όριο και λίκνο. Από τον Στάλιν που χώρισε με σύνορα που ανταποκρίνονταν στην δικιά του εκδοχή της αρχής των εθνοτήτων ως τις μέρες μας, που οι κεντροασιατικές δημοκρατίες γιορτάζουν μόλις 35 χρόνια ανεξαρτησίας.

Για σκεφτείτε το: κράτη με ζωή ενός τρίτου του αιώνα πάνω στο έδαφος όπου οι πολύ μεγάλοι πολιτισμοί της Δύσης και της Ανατολής συνέχονται μέσω ενός εύθραυστου αλλά ιστορικά και γεωγραφικά εδραιωμένου, ενός περπατημένου δικτύου συγκοινωνιών και επικοινωνιών. Αυτό το δίκτυο πάντα ένωνε μέσω των όρων και των έρημων στεπών, εμπόρους, τεχνίτες, στρατούς, προσκυνητές και πρόσφυγες.

Σήμερα αυτό το οδικό δίκτυο είναι γεμάτο κινέζικες νταλίκες που αγκομαχάνε να τα βγάλουν πέρα στο τραγικό οδόστρωμα και τα υψόμετρα. Η Κίνα πολιτισμικά δεν μπορεί (ακόμη;) να εξοβελίσει την Ρωσία από την Κεντρική Ασία, όμως εμπορικά, κυριαρχεί. Μπορεί στο Πεκίνο η νέα μεσαία τάξη να βλέπει στις μερσεντές το κύρος που βουλημικά αποζητά, όμως όλη η Κεντρική Ασία είναι γεμάτη από ηλεκτρικά κινέζικα αυτοκίνητα που ένας ευρωπαίος για πρώτη φορά βλέπει.

Η Κεντρική Ασία κάποτε ήταν η εστία των δρόμων του μεταξιού. Σταδιακά επί των ημερών της, ξανακερδίζει ανεπαίσθητα το χαμένο της κλέος. Διότι οι δρόμοι αυτοί πλέον ξαναζούνε. Μιλάμε για το σημείο στο οποίο γνωρίζονται και συνομιλούν προνομιακά οι μεγάλοι πολιτισμοί που γνώρισε ο παλιός κόσμος, αυτός εκτός της Αμερικής και της Ωκεανίας. Ο δικός μας δηλαδή. Εκεί όπου εκ δυσμάς ο αχανής τουρκικός κόσμος οσμώνεται με την «άρια» οικογένεια των Περσών και των Ινδών που κοιτάνε από το νότο. Εκεί όπου, το «ξανθό γένος» των Ρώσων πιέζει από τον βορρά να κάνει την Ασία Ευρώπη. Κυρίως όμως εκεί όπου εξ ανατολών ξεκινά η ιστορικά μεγαλύτερη και ανθεκτικότερη αυτοκρατορία που γνώρισε η ανθρωπότητα: η Κίνα.

Αυτό είναι η Κεντρική Ασία. Για σκεφτείτε μεγέθη. Κι εμείς στην Ευρώπη νομίζουμε ότι ο κόσμος ασχολείται (ακόμη) μαζί μας. «Παλιότερα, όλοι οι δρόμοι οδηγούσαν στη Ρώμη. Σήμερα οδηγούν στο Πεκίνο», γράφει ένας από τους πολύ μεγάλους ιστορικούς των καιρών μας, ο Peter Francopan. Συμπληρώνοντας: «ζούμε ήδη τον αιώνα της Ασίας». Έχει, νομίζω, δίκιο.

Το αφιέρωμα συνεχίζεται με δεύτερο μέρος.