Ρήτρα διαφυγής για την ενεργειακή ανθεκτικότητα – Τι σημαίνει για την Ελλάδα

Ένα νέο εργαλείο δημοσιονομικής ευελιξίας, την ώρα που η ανταγωνιστικότητα των επιχειρήσεων αλλά και η ενεργειακή θωράκιση των νοικοκυριών αποτελούν προτεραιότητα, αποκτά η χώρα. Όπως ανακοίνωσε το Υπουργείο Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών (ΥΠΕΘΟ), την Πέμπτη 6 Αυγούστου, η Ελλάδα υπέβαλε στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή αίτημα για την επέκταση της Εθνικής Ρήτρας Διαφυγής (National Escape Clause – NEC). Ουσιαστικά, η δημοσιονομική ευελιξία επεκτείνεται πέρα από τις αμυντικές δαπάνες και περιλαμβάνει επενδύσεις που ενισχύουν την ενεργειακή ανθεκτικότητα της χώρας.

Υπενθυμίζεται ότι η δυνατότητα αυτή προβλέπεται για πρώτη φορά στο Εαρινό Πακέτο του Ευρωπαϊκού Εξαμήνου 2026, με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να διευρύνει το πεδίο εφαρμογής της υφιστάμενης ρήτρας, αναγνωρίζοντας ότι η ενεργειακή ασφάλεια αποτελεί πλέον βασικό πυλώνα της οικονομικής και γεωπολιτικής σταθερότητας.

Ωστόσο, η υποβολή του αιτήματος δεν συνεπάγεται αυτόματη εκταμίευση πόρων. Δημιουργεί όμως τον απαραίτητο δημοσιονομικό χώρο ώστε η Ελλάδα να υλοποιήσει σημαντικές ενεργειακές επενδύσεις, χωρίς οι συγκεκριμένες δαπάνες να επιβαρύνουν τους ευρωπαϊκούς υπολογισμούς για το όριο αύξησης των καθαρών πρωτογενών δαπανών.

Τι είναι η Εθνική Ρήτρα Διαφυγής

Αξίζει να σημειωθεί ότι η Εθνική Ρήτρα Διαφυγής αποτελεί μηχανισμό των δημοσιονομικών κανόνων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ο οποίος επιτρέπει, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις και μετά από έγκριση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, την εξαίρεση ορισμένων δαπανών από τους δημοσιονομικούς περιορισμούς.

Μέχρι σήμερα η δυνατότητα αυτή αφορούσε αποκλειστικά την αύξηση των αμυντικών δαπανών, στο πλαίσιο του σχεδίου ReArm Europe/Readiness 2030. Με τη νέα πρόταση της Κομισιόν, τα κράτη-μέλη μπορούν, εφόσον το ζητήσουν, να εντάξουν και επενδύσεις που μειώνουν την εξάρτηση από τα εισαγόμενα ορυκτά καύσιμα και ενισχύουν την ενεργειακή ασφάλεια.

Η ευελιξία αυτή συνοδεύεται από αυστηρά δημοσιονομικά όρια. Συγκεκριμένα, για την ενεργειακή ανθεκτικότητα προβλέπεται δυνατότητα εξαίρεσης δαπανών έως 0,3% του ΑΕΠ ετησίως και έως 0,6% σωρευτικά για την περίοδο 2026-2028, ενώ παραμένουν σε ισχύ όλες οι δικλείδες δημοσιονομικής βιωσιμότητας.

Επενδύσεις άνω του 1 δισ. ευρώ

Σύμφωνα με το Υπουργείο Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών, οι νέες επενδύσεις εκτιμάται ότι θα ξεπεράσουν το 1 δισ. ευρώ έως το 2028 και θα χρηματοδοτηθούν από εθνικούς πόρους.

Αναλυτικά, το επενδυτικό πρόγραμμα θα περιλαμβάνει:

• έργα αποθήκευσης ηλεκτρικής ενέργειας από Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας (ΑΠΕ),
• παρεμβάσεις εξοικονόμησης ενέργειας,
• ενεργειακή αναβάθμιση δημόσιων και ιδιωτικών κτιρίων,
• εγκατάσταση αντλιών θερμότητας και ηλιακών θερμοσιφώνων,
• ηλεκτρικές διασυνδέσεις νησιών,
• κρίσιμες ενεργειακές υποδομές που ενισχύουν την ασφάλεια του ενεργειακού συστήματος.

Η εξειδίκευση των έργων θα πραγματοποιηθεί το επόμενο διάστημα σε συνεργασία με τα συναρμόδια υπουργεία.

Τι σημαίνει στην πράξη για τους πολίτες

Η ενεργοποίηση της ρήτρας, πάντως, δεν σημαίνει άμεσες επιδοτήσεις στους λογαριασμούς ηλεκτρικού ρεύματος. Δημιουργεί όμως τις προϋποθέσεις για επενδύσεις που μπορούν να μειώσουν το ενεργειακό κόστος μεσοπρόθεσμα και να περιορίσουν την έκθεση της χώρας στις διεθνείς διακυμάνσεις των τιμών.

Για παράδειγμα, η μεγαλύτερη δυνατότητα αποθήκευσης ενέργειας από ΑΠΕ επιτρέπει καλύτερη αξιοποίηση της παραγόμενης «πράσινης» ηλεκτρικής ενέργειας, ενώ τα έργα εξοικονόμησης και ενεργειακής αναβάθμισης μειώνουν την κατανάλωση και ενισχύουν την ενεργειακή αποδοτικότητα.

Παράλληλα, οι νέες διασυνδέσεις και οι επενδύσεις στις υποδομές αυξάνουν την αξιοπιστία του ηλεκτρικού συστήματος, ιδιαίτερα σε περιοχές με αυξημένες ανάγκες, όπως τα νησιά.

Γιατί η Ευρώπη αλλάζει τους κανόνες

Σημειώνεται ότι η απόφαση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής συνδέεται άμεσα με τις πρόσφατες γεωπολιτικές εξελίξεις και τις αναταράξεις στις διεθνείς αγορές ενέργειας.

Η Κομισιόν εκτιμά ότι η ταχύτερη αντικατάσταση των εισαγόμενων ορυκτών καυσίμων από καθαρή, εγχώρια παραγωγή ενέργειας αποτελεί τον αποτελεσματικότερο τρόπο προστασίας των οικονομιών από νέες ενεργειακές κρίσεις και από έντονες αυξήσεις στις τιμές της ενέργειας.

Για τον λόγο αυτό, η ενεργειακή ασφάλεια αντιμετωπίζεται πλέον ως στοιχείο της συνολικής στρατηγικής ανθεκτικότητας της Ευρωπαϊκής Ένωσης, δίπλα στην άμυνα.

Δεν πρόκειται για «δωρεάν» δαπάνες

Η μεγαλύτερη δημοσιονομική ευελιξία δεν σημαίνει ότι οι συγκεκριμένες επενδύσεις δεν επιβαρύνουν τα δημόσια οικονομικά.

Οι σχετικές δαπάνες εξακολουθούν να υπολογίζονται στο πρωτογενές αποτέλεσμα και στο δημόσιο χρέος της χώρας. Η διαφορά είναι ότι δεν συνυπολογίζονται στο όριο αύξησης των καθαρών πρωτογενών δαπανών που προβλέπει το νέο ευρωπαϊκό πλαίσιο οικονομικής διακυβέρνησης, δίνοντας έτσι μεγαλύτερη ευχέρεια στην κυβέρνηση να προχωρήσει σε στρατηγικές ενεργειακές επενδύσεις.

Η θέση της Ελλάδας

Στο πλαίσιο αυτό, η Ελλάδα συγκαταλέγεται στα κράτη-μέλη που αξιοποιούν ήδη την Εθνική Ρήτρα Διαφυγής για τις αμυντικές δαπάνες και πλέον επιδιώκει να επεκτείνει το πεδίο εφαρμογής της και στην ενεργειακή ανθεκτικότητα.

Εφόσον το αίτημα εγκριθεί, η χώρα θα αποκτήσει πρόσθετο δημοσιονομικό χώρο για να επιταχύνει έργα που ενισχύουν την ενεργειακή αυτονομία, περιορίζουν την εξάρτηση από εισαγόμενα καύσιμα και συμβάλλουν στη σταθερότητα του ενεργειακού συστήματος τα επόμενα χρόνια.