Ατιμώρητα εγκλήματα πολέμου

Τον Μάρτιο του 1945, τη νύχτα που κάηκε το Τόκιο, σκοτώθηκαν περίπου εκατό χιλιάδες άνθρωποι σε λίγες ώρες. Ήταν και παραμένει ο πιο πολύνεκρος αεροπορικός βομβαρδισμός της ιστορίας. Ο άνθρωπος που τον σχεδίασε, ο στρατηγός Κέρτις ΛεΜέι (1906–1990), το διατύπωσε αργότερα με μια ειλικρίνεια που κανένα δικαστήριο δεν του ζήτησε: αν είχαν χάσει τον πόλεμο, θα είχαν δικαστεί όλοι ως εγκληματίες πολέμου.

Δεν έχασαν όμως. Και επειδή δεν έχασαν, η πράξη αυτή δεν προστέθηκε ποτέ σε μεταπολεμικό κατηγορητήριο.

Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν οι νικητές του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου διέπραξαν εγκλήματα. Είναι ποιος ορίζει τι είναι έγκλημα πολέμου. Ποιος έγραψε τον κατάλογο, με ποια διαδικασία, με ποια τεκμήρια, και τι έμεινε απ’ έξω.

Γιατί ο κατάλογος υπάρχει. Το άρθρο 6 της Χάρτας του Λονδίνου απαριθμεί [1]: δολοφονία και εκτόπιση αμάχων υπό κατοχή, κακομεταχείριση αιχμαλώτων, θανάτωση ομήρων, λεηλασία, άσκοπη καταστροφή πόλεων. Είναι, σχεδόν σημείο προς σημείο, ο κατάλογος του τι είχε κάνει η Βέρμαχτ. Και πριν από αυτόν, στην εισαγωγική φράση του ίδιου άρθρου, ορίζεται ποιοι μπορούν να δικαστούν: όσοι ενήργησαν προς το συμφέρον των χωρών του ευρωπαϊκού Άξονα.

Το ζήτημα δεν είναι αν οι νικητές ήταν το ίδιο με τους ηττημένους. Είναι γιατί ο κατάλογος των αδικημάτων του 1945 συνέπεσε τόσο ακριβώς με τον κατάλογο όσων είχαν κάνει μόνο οι ηττημένοι.

Το έγκλημα του νικητή είναι και ηθικό;

Στις 14 Φεβρουαρίου 1942 το βρετανικό Υπουργείο Αεροπορίας εξέδωσε οδηγία προς τη Διοίκηση Βομβαρδιστικών [2]. Πρωταρχικός στόχος οριζόταν το ηθικό του άμαχου πληθυσμού, και ειδικότερα των βιομηχανικών εργατών. Ως σημεία σκόπευσης ορίζονταν οι οικιστικές περιοχές, ρητά όχι τα ναυπηγεία ή τα εργοστάσια αεροσκαφών, που βρίσκονταν λίγο έξω από αυτές.

Τον επόμενο μήνα, στις 30 Μαρτίου 1942, ο επιστημονικός σύμβουλος του Τσώρτσιλ, λόρδος Τσέργουελ (1886–1957), υπέβαλε υπόμνημα στο οποίο υπολόγιζε πόσοι Γερμανοί θα έμεναν άστεγοι αν κατέρρεαν οι κατοικίες τους. Η καταστροφή στέγης παρουσιαζόταν ως μετρήσιμος στρατηγικός στόχος. Το υπόμνημα έγινε δεκτό από το Πολεμικό Υπουργικό Συμβούλιο.

Τον Ιούλιο του 1943 το Αμβούργο βομβαρδίστηκε επί μία εβδομάδα. Οι νεκροί υπολογίζονται σε περίπου 37.000. Στη Δρέσδη τον Φεβρουάριο του 1945, η Επιτροπή Ιστορικών που συνέστησε ο ίδιος ο δήμος κατέληξε το 2010 σε αριθμό έως 25.000 νεκρών [3].

Στην άλλη άκρη του κόσμου η ίδια τακτική εφαρμόστηκε συστηματικότερα. Τη νύχτα της 9ης προς 10η Μαρτίου 1945, 334 αμερικανικά βομβαρδιστικά μεγάλης εμβέλειας απογειώθηκαν από τις Μαριάνες Νήσους με προορισμό το Τόκιο. Περίπου 280 έφτασαν πάνω από την πόλη και έριξαν 1.665 τόνους εμπρηστικών βομβών. Κάηκαν 41 τετραγωνικά χιλιόμετρα και 267.171 κτίρια. Ένα εκατομμύριο άνθρωποι έμειναν άστεγοι. Οι νεκροί υπολογίζονται μεταξύ 90.000 και άνω των 100.000 σε μία νύχτα, περισσότεροι από το Ναγκασάκι, περισσότεροι από τη Δρέσδη [4]. Ακολούθησαν άλλες εξήντα έξι ιαπωνικές πόλεις.

Καμία από αυτές τις επιχειρήσεις δεν αποτέλεσε ποτέ αντικείμενο ποινικής διαδικασίας.

Για τη Χιροσίμα και το Ναγκασάκι υπάρχει μία μόνο δικαστική κρίση στον κόσμο, και είναι αστική. Στις 7 Δεκεμβρίου 1963 το Πρωτοδικείο του Τόκιο, δικάζοντας αγωγή επιζώντων που είχε κατατεθεί οκτώ χρόνια νωρίτερα, έκρινε ότι ο αδιάκριτος βομβαρδισμός μη υπερασπιζόμενης πόλης παραβίαζε το εθιμικό διεθνές δίκαιο, και άρα ότι οι δύο βομβαρδισμοί υπήρξαν παράνομη πράξη. Οι ενάγοντες δεν πήραν τίποτα: το δικαστήριο έκρινε ότι το άτομο δεν έχει αξίωση αποζημίωσης στο επίπεδο του διεθνούς δικαίου και ότι στο εσωτερικό επίπεδο εμπόδιζε η κρατική ασυλία [5].

Οι νεκροί της απελευθέρωσης

Μεταξύ 1940 και 1945 οι συμμαχικές αεροπορίες βομβάρδισαν 1.570 γαλλικές πόλεις και κωμοπόλεις. Οι Γάλλοι άμαχοι νεκροί υπολογίζονται από 57.000 έως 68.778, σχεδόν όσοι Βρετανοί σκοτώθηκαν από τους γερμανικούς βομβαρδισμούς του Λονδίνου [6].

Στη Χάβρη, μεταξύ 5 και 11 Σεπτεμβρίου 1944, έπεσαν περίπου 12.000 τόνοι βομβών και σκοτώθηκαν πάνω από 5.000 άνθρωποι. Ο επικεφαλής της βρετανικής Διοίκησης Βομβαρδιστικών, Άρθουρ Χάρις (1892–1984), παραδέχθηκε τον επόμενο μήνα ότι σκοτώθηκαν πολλοί Γάλλοι πολίτες και προκλήθηκαν μεγάλες καταστροφές χωρίς αυτό να βοηθήσει ουσιαστικά την κατάληψη του λιμανιού.

Στο Ρουαγιάν, τον Απρίλιο του 1945, χρησιμοποιήθηκε ναπάλμ — στη μοναδική επιχειρησιακή του χρήση από την 8η Αμερικανική Αεροπορική Δύναμη στην Ευρώπη. Η πόλη ισοπεδώθηκε, με περίπου 1.700 Γάλλους νεκρούς.

Ο βρετανός ιστορικός Άντριου Νάπ, που έχει μελετήσει συστηματικά αυτή τη βομβαρδιστική πολιτική, το διατυπώνει ρητά. Με τα σημερινά κριτήρια ορισμένες από τις επιδρομές αυτές θα ενέπιπταν στην κατηγορία των εγκλημάτων πολέμου.

Οι άνθρωποι που δεν ήταν αιχμάλωτοι

Στις 10 Μαρτίου 1945 ο στρατηγός Ντουάιτ Αϊζενχάουερ (1890–1969), ανώτατος διοικητής των Συμμαχικών Εκστρατευτικών Δυνάμεων στην Ευρώπη και μετέπειτα πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών, ζήτησε από το Συμμαχικό Επιτελείο έγκριση για έναν νέο χαρακτηρισμό. Οι Γερμανοί στρατιώτες που θα παραδίδονταν μετά τη λήξη των εχθροπραξιών δεν θα κηρύσσονταν αιχμάλωτοι πολέμου. Θα ονομάζονταν αφοπλισμένες εχθρικές δυνάμεις, οι Βρετανοί χρησιμοποίησαν τον όρο παραδοθέν εχθρικό προσωπικό. Το αίτημα εγκρίθηκε, με ρητή αιτιολογία την έλλειψη τροφίμων [7].

Δεν ήταν θέμα ονομασίας αλλά χαρακτηρισμού. Ο αιχμάλωτος πολέμου προστατευόταν από τη Σύμβαση της Γενεύης του 1929: τροφή ισοδύναμη με του στρατεύματος που τον κρατά, ιατρική περίθαλψη, επιθεώρηση από τον Ερυθρό Σταυρό, απαγόρευση επικίνδυνης εργασίας. Ο άνθρωπος που δεν ήταν αιχμάλωτος πολέμου δεν είχε τίποτα από αυτά.

Δεν παραβιάστηκε το δίκαιο. Κανείς δεν παραβίασε τον νόμο. Έφτιαξαν μια κατηγορία ανθρώπων που ο νόμος δεν τους έπιανε.

Στη Νορβηγία η συνέπεια ήταν άμεση και μετρήσιμη. Παραδομένοι Γερμανοί στρατιώτες χρησιμοποιήθηκαν για την εκκαθάριση ναρκοπεδίων. Οι γερμανικές διαμαρτυρίες ότι αυτό παραβίαζε το άρθρο 32 της Σύμβασης της Γενεύης, που απαγορεύει την ανάθεση επικίνδυνης εργασίας σε αιχμαλώτους, απορρίφθηκαν με το επιχείρημα ότι οι συγκεκριμένοι άνδρες δεν ήταν αιχμάλωτοι. Στις 21 Ιουνίου 1945 καταγράφηκαν 199 νεκροί και 163 τραυματίες, στις 29 Αυγούστου 275 νεκροί και 392 τραυματίες.

Ότι υπήρχε κενό το παραδέχτηκε τελικά και το ίδιο το δίκαιο. Όταν το 1949 συντάχθηκε η νέα Σύμβαση της Γενεύης για τους αιχμαλώτους, η διατύπωση άλλαξε σκόπιμα ώστε να καλύπτει και όσους περιέρχονται στην εξουσία του αντιπάλου έπειτα από παράδοση ή μαζική συνθηκολόγηση, όχι μόνο όσους αιχμαλωτίζονται σε μάχη. Το κενό έκλεισε τέσσερα χρόνια αργότερα. Κανείς δεν δικάστηκε γι’ αυτό που είχε γίνει στο μεταξύ.

Οι χρήσιμοι

Δεν έμειναν ατιμώρητοι μόνο οι νικητές. Υπήρξαν άνθρωποι της ηττημένης πλευράς που δεν κατηγορήθηκαν ποτέ, παρότι υπήρχαν αποδείξεις και τα δικαστήρια δούλευαν. Ήταν όμως χρήσιμοι.

Η Μονάδα 731 του ιαπωνικού στρατού λειτούργησε στη Μαντζουρία από το 1936, με έδρα το Πινγκφάνγκ κοντά στο Χαρμπίν, υπό τον αντιστράτηγο και ιατρό Σίρο Ισίι (1892–1959). Εκεί γινόταν η ιαπωνική έρευνα για τον βιολογικό πόλεμο. Τα πειράματα γίνονταν σε ανθρώπους: κρατούμενοι μολύνονταν σκόπιμα με πανώλη, χολέρα, άνθρακα και τύφο και υποβάλλονταν σε ζωοτομή χωρίς αναισθησία. Οι νεκροί δεν καταγράφηκαν ποτέ πλήρως. Ήταν Κινέζοι, Κορεάτες, Μογγόλοι, Σοβιετικοί αιχμάλωτοι και ένας άγνωστος αριθμός Δυτικών.

Ο Ισίι και οι συνεργάτες του δεν κατηγορήθηκαν ποτέ.

Η αλληλογραφία που το εξηγεί είναι αποχαρακτηρισμένη [8]. Στις 6 Μαΐου 1947 ο στρατηγός Ντάγκλας ΜακΆρθουρ (1880–1964), ανώτατος διοικητής των συμμαχικών δυνάμεων κατοχής στην Ιαπωνία, ζήτησε με άκρως απόρρητο τηλεγράφημα από την Ουάσιγκτον να προχωρήσει σε συμφωνία ασυλίας. Στις 15 Ιουλίου 1947 υπόμνημα της αρμόδιας διυπηρεσιακής επιτροπής συνιστούσε συγκάλυψη, προειδοποιώντας ότι το θέμα μπορούσε να διαρρεύσει αν το έθετε ο σοβιετικός εισαγγελέας στο Τόκιο, και αναφέροντας ότι Αμερικανοί αιχμάλωτοι είχαν χρησιμοποιηθεί στα πειράματα και είχαν πεθάνει. Τον Αύγουστο και τον Σεπτέμβριο οι εκθέσεις της επιτροπής κατέληγαν ότι η αξία των δεδομένων για την εθνική ασφάλεια υπερέβαινε κατά πολύ την αξία μιας δίωξης.

Τον Δεκέμβριο του 1947 η έκθεση του Έντουιν Χιλ, από το ερευνητικό κέντρο βιολογικού πολέμου του Φορτ Ντέτρικ το έλεγε πιο ωμά από όλους. Τα δεδομένα αυτά δεν θα μπορούσαν να αποκτηθούν σε αμερικανικά εργαστήρια, εξαιτίας των ενδοιασμών που συνδέονται με τον πειραματισμό σε ανθρώπους.

Την ίδια περίοδο, στη Νυρεμβέργη, διεξαγόταν η Δίκη των Ιατρών για πειράματα σε κρατουμένους. Εκεί παρήχθη ο Κώδικας της Νυρεμβέργης, το θεμέλιο της σύγχρονης ιατρικής δεοντολογίας και της αρχής της συναίνεσης κατόπιν ενημέρωσης.

Το ίδιο έγινε και στη Γερμανία. Ο Άρθουρ Ρούντολφ (1906–1996) ήταν διευθυντής παραγωγής των πυραύλων V-2 στο υπόγειο εργοστάσιο Μίτελβερκ, όπου εργάζονταν κρατούμενοι του στρατοπέδου Μίτελμπαου-Ντόρα. Παραδέχθηκε στους Αμερικανούς ανακριτές ότι είχε παραστεί σε τουλάχιστον έναν απαγχονισμό κρατουμένων. Μεταφέρθηκε στις Ηνωμένες Πολιτείες στο πλαίσιο του προγράμματος στρατολόγησης Γερμανών επιστημόνων και έγινε διευθυντής του προγράμματος του πυραύλου Σατούρν 5, που πήγε ανθρώπους στη Σελήνη. Το 1979 ιδρύθηκε στο αμερικανικό Υπουργείο Δικαιοσύνης ειδική υπηρεσία για τη διερεύνηση ναζιστικών εγκλημάτων, και οι ανακρίσεις του ξεκίνησαν το 1982. Στις 28 Νοεμβρίου 1983 υπέγραψε συμφωνία: θα εγκατέλειπε τη χώρα και θα αποποιούνταν την υπηκοότητα, και σε αντάλλαγμα δεν θα διωκόταν. Έφυγε τον Μάρτιο του 1984 [9]. Το αμερικανικό Υπουργείο Δικαιοσύνης ενημέρωσε τις γερμανικές αρχές ότι τα στοιχεία επαρκούσαν για συνέργεια στη δίωξη καταναγκαστικών εργατών. Η γερμανική εισαγγελία διερεύνησε και δεν άσκησε δίωξη.

Τριάντα πέντε γυναίκες

Ο ιαπωνικός στρατός λειτούργησε σε όλη τη διάρκεια του πολέμου σύστημα σεξουαλικής δουλείας. Οι γυναίκες που εξαναγκάστηκαν σε αυτό ήταν κυρίως Κορεάτισσες, και επίσης Κινέζες, Ταϊβανέζες, Φιλιππινέζες, Ινδονήσιες και ένας μικρός αριθμός Ολλανδέζων από τα στρατόπεδα εγκλεισμού πολιτών της Ιάβας. Ήταν δεκάδες χιλιάδες.

Το Διεθνές Στρατοδικείο του Τόκιο δεν άσκησε καμία δίωξη για το σύστημα αυτό.

Έγινε μία μόνο δίκη, από ολλανδικό προσωρινό στρατοδικείο στη Μπατάβια. Στις 14 Φεβρουαρίου 1948, στην υπόθεση του Σεμαράνγκ, δεκατρείς κατηγορούμενοι δικάστηκαν για τον εξαναγκασμό τριάντα πέντε Ολλανδέζων σε πορνεία. Ο ταγματάρχης Οκάντα καταδικάστηκε σε θάνατο, έντεκα σε ποινές φυλάκισης από δύο ως είκοσι έτη. Το δικαστήριο αναγνώρισε ρητά την εξαναγκαστική πορνεία ως έγκλημα πολέμου [10].

Οι Ινδονήσιες γυναίκες, από το ίδιο νησί και συχνά από τα ίδια στρατόπεδα, δεν αναφέρθηκαν στη δικογραφία.

Το κριτήριο

Ο ΛεΜέι δεν διώχθηκε επειδή δεν υπήρχε συνθήκη για τον αεροπορικό πόλεμο, και επειδή είχε κερδίσει.

Ο Ισίι δεν γλίτωσε επειδή δεν υπήρχαν αποδείξεις. Γλίτωσε επειδή οι αποδείξεις είχαν αξία. Ο Ρούντολφ δεν διέφυγε επειδή δεν βρέθηκαν στοιχεία εναντίον του. Διέφυγε επειδή είχε στείλει ανθρώπους στη Σελήνη.

Και οι τριάντα πέντε Ολλανδέζες δεν δικαιώθηκαν επειδή το έγκλημα ήταν χειρότερο από αυτό που υπέστησαν οι υπόλοιπες. Δικαιώθηκαν επειδή είχαν κράτος να τις ζητήσει.

Δεν κρίθηκε ποτέ η πράξη. Κρίθηκε ποιος την έκανε, και σε ποιον.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1. Charter of the International Military Tribunal, άρθρο 6, παράρτημα στη Συμφωνία του Λονδίνου της 8ης Αυγούστου 1945. Lillian Goldman Law Library, Yale Law School: https://avalon.law.yale.edu/imt/imtconst.asp

2. General Directive No. 5, Air Ministry, 14.2.1942: https://en.wikipedia.org/wiki/Area_bombing_directive

3. Επιτροπή Ιστορικών της Δρέσδης, Τελική Έκθεση, 2010: https://www.dresden.de/media/pdf/infoblaetter/Historikerkommission_Dresden1945_Abschlussbericht_V1_14a.pdf

4. https://www.britannica.com/event/Bombing-of-Tokyo

5. Shimoda κ.ά. κατά Ιαπωνικού Δημοσίου, Πρωτοδικείο Τόκιο, 7.12.1963. Βάση δεδομένων ΔΕΣ: https://ihl-databases.icrc.org/en/national-practice/shimoda-case-compensation-claim-against-japan-brought-residents-hiroshmina

6. https://www.bbc.com/news/world-europe-27703724

7. https://en.wikipedia.org/wiki/Disarmed_Enemy_Forces

8. Αποχαρακτηρισμένα έγγραφα, Εθνικά Αρχεία ΗΠΑ. Συγκεντρωτικά: https://sgp.fas.org/news/1999/11/feinstein.html και https://issforum.org/reviews/PDF/AR1201.pdf

9. https://www.upi.com/Archives/1984/10/17/Space-scientist-renounces-US-citizenship/3073466833600/

10. Nicola Henry, «Memory of an Injustice: The “Comfort Women” and the Legacy of the Tokyo Trial», Asian Studies Review 37:3 (2013): https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/10357823.2013.771770