BRICS: Νέες ισορροπίες και διαιρέσεις στη σκιά του πολέμου με το Ιράν

Αυτό το Σαββατοκύριακο, ορισμένοι από τους ισχυρότερους ανθρώπους στον κόσμο συγκεντρώθηκαν στο Νέο Δελχί για τη σύνοδο κορυφής των BRICS στο Νέο Δελχί.

Ο πρωθυπουργός της Ινδίας, Ναρέντρα Μόντι, δήλωσε ότι οι ηγέτες που κάθονταν δίπλα του θα πρέπει, από κοινού, να γίνουν ολοένα και περισσότερο εκείνοι που «διαμορφώνουν τους κανόνες» και όχι εκείνοι που απλώς «τους ακολουθούν».

Ανάμεσα σε όσους τον άκουγαν βρίσκονταν ο πρόεδρος της Κίνας Σι Τζινπίνγκ, ο πρόεδρος της Ρωσίας Βλαντίμιρ Πούτιν, ο πρόεδρος του Ιράν Μασούντ Πεζεσκιάν, ο διάδοχος του θρόνου του Άμπου Ντάμπι, σεΐχης Χάλεντ μπιν Μοχάμεντ μπιν Ζαγέντ Αλ Ναχιάν, και ο πρόεδρος της Νότιας Αφρικής Σίριλ Ραμαφόσα.

Σε καμία περίπτωση δεν πρόκειται για φυσικούς συμμάχους. Αντιθέτως, οι χώρες τους έχουν ιστορικό συνοριακών διαφορών, ακόμη και στρατιωτικών συγκρούσεων.

Η Ινδία και η Κίνα ενεπλάκησαν σε μία φονική σύγκρουση κατά μήκος των αμφισβητούμενων συνόρων τους το 2020. Το Ιράν και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα έχουν βρεθεί σε αντίπαλα στρατόπεδα στον πόλεμο στη Μέση Ανατολή, με την Τεχεράνη να εξαπολύει πυραυλικές επιθέσεις και επιδρομές με drones εναντίον του επίσης μέλους των BRICS, την ώρα που η σύγκρουση προκαλούσε ισχυρούς κραδασμούς στην παγκόσμια οικονομία.

Το γεγονός ότι η Ινδία κατάφερε να συγκεντρώσει αυτοπροσώπως αυτούς τους ηγέτες αποτελεί από μόνο του σημαντικό επίτευγμα και απόδειξη της διπλωματικής της εμβέλειας. Το Σαββατοκύριακο πρόσφερε επίσης στις χώρες ένα βήμα για να επανεξετάσουν τις μεταξύ τους σχέσεις υπό το φως του πολέμου με το Ιράν.

Ωστόσο, η συμφωνία ως προς το πώς θα πρέπει να διαμορφωθεί μια νέα παγκόσμια τάξη πραγμάτων, καθώς και η επίτευξη σαφών και απτών αποτελεσμάτων, αποδείχθηκαν πολύ πιο δύσκολες. Και αυτή η ένταση ήταν εμφανής σε όλη τη διάρκεια της συνόδου.

Ένα αντίβαρο στη δυτική επιρροή

Για μέλη όπως η Κίνα, η Ρωσία και το Ιράν, οι BRICS αποτελούν ένα μέσο περιορισμού της επιρροής των ΗΠΑ και της δυτικής Ευρώπης.

Η Ινδία, ωστόσο, εμφανίζεται απρόθυμη να παρουσιάσει τους BRICS ως ένα αντιδυτικό μπλοκ. Ο ίδιος ο Μόντι δήλωσε στη σύνοδο ότι η ομάδα «δεν στρέφεται εναντίον κανενός».

Η διάκριση αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία για το Νέο Δελχί, το οποίο επιθυμεί να διατηρήσει τις σχέσεις του με χώρες που βρίσκονται σε αντιπαράθεση μεταξύ τους, γράφει το BBC.

«Υπάρχουν χώρες στην ομάδα που θα ήθελαν να αποκτήσει αντιδυτικό χαρακτήρα, όμως δεν είναι αυτό», λέει ο Ανίλ Τριγκουναγιάτ, βετεράνος Ινδός διπλωμάτης και πρώην πρεσβευτής.

Κατά την άποψή του, αυτό που πέτυχε η Ινδία ήταν να ενισχύσει τη «στρατηγική αυτονομία σε μια εποχή πολέμου» και να προωθήσει πρωτοβουλίες για «μεγαλύτερη μεταξύ τους συνεργασία».

Τι (δεν) περιλαμβάνει η κοινή διακήρυξη

Η σύνοδος κατάφερε να καταλήξει σε κοινή διακήρυξη σε μια περίοδο κατά την οποία οι διαφορές μεταξύ των μελών σπάνια υπήρξαν τόσο έντονες.

Δύο φορές νωρίτερα φέτος, συναντήσεις υπουργών των BRICS είχαν αποτύχει να καταλήξουν σε κοινό ανακοινωθέν. Αυτή τη φορά επιτεύχθηκε συναίνεση, αλλά με την παράκαμψη ζητημάτων στα οποία τα μέλη διαφωνούν έντονα και με ελάχιστες συγκεκριμένες λύσεις.

Η «Διακήρυξη του Νέου Δελχί» υιοθετήθηκε την πρώτη ημέρα της συνόδου. Εντυπωσιακό, ωστόσο, είναι κυρίως όσα δεν αναφέρει.

Σε ό,τι αφορά τον πόλεμο στη Μέση Ανατολή, η διακήρυξη καλεί σε «μέγιστη αυτοσυγκράτηση». Καταδικάζει επίσης «τις επιθέσεις σε μη στρατιωτικές υποδομές και ειρηνικές πυρηνικές εγκαταστάσεις», χωρίς ωστόσο να αποδίδει ευθύνες.

Επαναλαμβάνει τη στήριξη στη λύση των δύο κρατών και αντιτίθεται στον εξαναγκαστικό εκτοπισμό των Παλαιστινίων ή σε ενέργειες που θα μπορούσαν να «νομιμοποιήσουν ή να παρατείνουν την κατοχή», διατυπώνοντας τις θέσεις αυτές προσεκτικά και με βάση τα υφιστάμενα ψηφίσματα του ΟΗΕ.

Δεν γίνεται καμία απολύτως αναφορά στον πόλεμο της Ρωσίας στην Ουκρανία, σε αντίθεση με προηγούμενες διακηρύξεις των BRICS.

Ανάλογη επιφυλακτικότητα καταγράφεται και στα ζητήματα εμπορίου. Η διακήρυξη εκφράζει ανησυχία για την «αδιάκριτη αύξηση των δασμών» και καταδικάζει τις μονομερείς κυρώσεις, χωρίς όμως να κατονομάζει τις ΗΠΑ, κάτι που πιθανότατα αποσκοπεί στο να μην προκαλέσει την οργή της Ουάσινγκτον.

Αρκετά μέλη των BRICS δεν θα επιθυμούσαν να προκαλέσουν την οργή του προέδρου Ντόναλντ Τραμπ, ο οποίος στο παρελθόν έχει χαρακτηρίσει «αντιαμερικανικές» προτάσεις της ομάδας, μεταξύ άλλων την πιθανή σύνδεση ψηφιακών νομισμάτων κεντρικών τραπεζών για διασυνοριακές συναλλαγές.

«Το γεγονός ότι δεν κατονομάζεται καμία χώρα, ακόμη και όταν καταδικάζεται η σύγκρουση στη Μέση Ανατολή, φέρει ξεκάθαρα τη σφραγίδα της Ινδίας», λέει ο Πραβίν Ντόντι, ανώτερος αναλυτής του International Crisis Group.

«Με εξέπληξε ευχάριστα το γεγονός ότι υπήρξε έντονη αναφορά στους δασμούς, γιατί η Ινδία θα μπορούσε να επιλέξει μια λιγότερο άμεση διατύπωση. Ίσως, όμως, να θεώρησε ότι αυτή ήταν μια ευκαιρία για να εκφράσει τη δυσαρέσκειά της», πρόσθεσε.

Πέρα από τη σύνοδο

Μετά τις εμπορικές απειλές του Τραμπ και το σοκ που προκάλεσε ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή, η αναδιαμόρφωση της παγκόσμιας τάξης έχει καταστεί ζωτική ανάγκη για πολλές από τις οικονομίες των χωρών-μελών.

Αυτό που πρόσφερε η σύνοδος ήταν μια πλατφόρμα για συναντήσεις που μέχρι πριν από λίγους μήνες θα ήταν δύσκολο να φανταστεί κανείς.

Ο πρόεδρος του Ιράν Μασούντ Πεζεσκιάν και ο διάδοχος του θρόνου του Άμπου Ντάμπι είχαν κατ’ ιδίαν συνομιλίες — την υψηλότερου επιπέδου γνωστή δια ζώσης συνάντηση μεταξύ των δύο χωρών από την έναρξη του πολέμου.

Το Σαββατοκύριακο αυτό έδωσε στην Τεχεράνη την ευκαιρία να δείξει ότι δεν είναι μόνη, παρά τις στρατιωτικές επιθέσεις των ΗΠΑ και του Ισραήλ και την οικονομική πίεση που υφίσταται.

Καθώς το Ιράν προσπαθεί να αντέξει τις αμερικανικές κυρώσεις, την «Επιχείρηση Economic Outcast» της Ουάσινγκτον και τον ναυτικό αποκλεισμό των λιμανιών του, ο Πεζεσκιάν ζήτησε βαθύτερες οικονομικές σχέσεις με μέλη των BRICS, μεταξύ των οποίων η Μαλαισία, η Ινδία και η Αιθιοπία.

Σε ό,τι αφορά την Κίνα, αυτή ήταν η πρώτη επίσκεψη του προέδρου Σι στο Νέο Δελχί εδώ και επτά χρόνια. Η δυσπιστία μεταξύ Κίνας και Ινδίας παραμένει βαθιά μετά τη συνοριακή σύγκρουση του 2020, αν και οι εντάσεις έχουν υποχωρήσει.

Παράλληλα, υπάρχει μεγάλο εμπορικό έλλειμμα εις βάρος της Ινδίας, με το εμπορικό ισοζύγιο να γέρνει έντονα υπέρ της Κίνας.

Ο Σι και ο Μόντι αντάλλαξαν εγκάρδια χειραψία, όχι όμως τη χαρακτηριστική αγκαλιά του Ινδού πρωθυπουργού. Ο Σι παρέμεινε επίσης στο Νέο Δελχί λιγότερο από 24 ώρες, παραλείποντας το επίσημο δείπνο που παρέθεσε ο Μόντι το βράδυ του Σαββάτου.

Παρόλα αυτά, το Σαββατοκύριακο αποτέλεσε σημαντική στιγμή για δύο χώρες με τόσο δύσκολη σχέση. Σύμφωνα με τις επίσημες ανακοινώσεις, οι δύο ηγέτες συμφώνησαν να ενισχύσουν τους επιχειρηματικούς δεσμούς και τις μεταφορικές συνδέσεις και να αντιμετωπίσουν τα εμπόδια στο εμπόριο.

Ο Τριγκουναγιάτ εκτιμά ότι αυτό αποτελεί μέρος μιας σταδιακής βελτίωσης των σχέσεων τα τελευταία χρόνια και ότι υπάρχει βούληση και από τις δύο πλευρές για συνεργασία. Το κατά πόσο, όμως, αυτή η προσέγγιση θα οδηγήσει σε ουσιαστική πρόοδο μένει να φανεί.

«Πάντα λέω ότι πρέπει να εμπιστευόμαστε, αλλά πρώτα να επαληθεύουμε», αναφέρει.

Τι ακολουθεί;

Η σύνοδος έδειξε ότι οι BRICS μπορούν να δημιουργήσουν χώρο ώστε αντίπαλες χώρες να συνομιλούν και να κινούνται διπλωματικά έξω από θεσμούς στους οποίους κυριαρχεί η Δύση.

Το δυσκολότερο ερώτημα είναι τι θα ακολουθήσει.

Είναι σαφές ότι τα μέλη συμφωνούν περισσότερο από ποτέ πως χρειάζεται μια νέα παγκόσμια τάξη πραγμάτων. Το τι ακριβώς, όμως, θα πρέπει να αντικαταστήσει την υφιστάμενη τάξη και με ποιον τρόπο μπορεί να επιτευχθεί αυτό, είναι πολύ πιο δύσκολο να απαντηθεί.