ΓΙΑΤΙ ΣΤΡΙΒΟΥΜΕ ΑΡΙΣΤΕΡΑ ΟΤΑΝ ΠΕΡΠΑΤΑΜΕ – ΤΟ ΜΥΣΤΗΡΙΟ ΠΟΥ ΟΙ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΕΣ ΑΚΟΜΗ ΔΕΝ ΕΧΟΥΝ ΛΥΣΕΙ
Μια παρατήρηση κατά τη διάρκεια της πανδημίας οδήγησε σε πενταετή έρευνα: οι επιστήμονες διαπίστωσαν ότι η τάση να κινούμαστε αριστερόστροφα δεν οφείλεται στον χώρο, την κουλτούρα ή την ομάδα, αλλά πιθανότατα κρύβεται μέσα μας.
Το 2020, κατά τη διάρκεια της πανδημίας COVID-19, τρεις ερευνητές του the conversation προσπάθησαν να μελετήσουν πώς κινούνται οι άνθρωποι σε έναν κλειστό χώρο όταν τους ζητάς να κρατήσουν αποστάσεις μεταξύ τους.
Παρακολουθώντας τα βίντεο ξανά και ξανά, παρατηρήσαν κάτι παράξενο: σχεδόν όλοι οι συμμετέχοντες άρχισαν να κινούνται σε κυκλικές διαδρομές προς την ίδια κατεύθυνση, ακολουθώντας σταθερά αριστερόστροφη πορεία. Ακόμη πιο παράξενο ήταν ότι κανείς τους δεν φαινόταν να έχει αντιληφθεί πως το έκανε.
Η παρατήρηση αυτή τούς οδήγησε σε μια πενταετή έρευνα, προκειμένου να καταλάβουν γιατί οι άνθρωποι συμπεριφέρονται με αυτόν τον τρόπο.
Το ίδιο το φαινόμενο περιγράφεται εύκολα: αφήστε ένα πλήθος να κινηθεί ελεύθερα σε έναν κλειστό χώρο χωρίς συγκεκριμένο προορισμό και σταδιακά θα αρχίσει να περιστρέφεται, σχεδόν πάντα προς τα αριστερά. Κανείς δεν καθοδηγεί αυτή την κίνηση. Κανείς δεν την αποφασίζει.
Για έναν φυσικό, αυτό μοιάζει με ένα κλασικό παράδειγμα «αναδυόμενης συμπεριφοράς»: ένα συλλογικό μοτίβο που προκύπτει από αμέτρητες μικρές αλληλεπιδράσεις, είτε μεταξύ των ανθρώπων είτε μεταξύ των ανθρώπων και του περιβάλλοντός τους.
Δεν έφταιγε ο χώρος
Η πρώτη υποψία των αρθρογράφων αφορούσε την αλληλεπίδραση των ανθρώπων με τους τοίχους του χώρου. Μια παλαιότερη μελέτη στη νευροεπιστήμη είχε δείξει ότι οι δεξιόχειρες άνθρωποι τείνουν να στρίβουν αριστερά και οι αριστερόχειρες δεξιά, κάτι που συνδέεται με μικρές διαφορές ανάμεσα στα δύο ημισφαίρια του εγκεφάλου.
Δεδομένου ότι η πλειονότητα των ανθρώπων στο αρχικό τους πείραμα ήταν δεξιόχειρες, ήταν λογικό να υποθέσουν ότι η συλλογική κυκλική κίνηση δεν ήταν τίποτα περισσότερο από το άθροισμα ατομικών προτιμήσεων, οι οποίες μετατρέπονταν σε κυκλική πορεία εξαιτίας των τοίχων που τους περιέβαλλαν.
Για να το ελέγξουν, σχεδίσαν ένα νέο πείραμα που ξεκινούσε πριν ακόμη συγκεντρωθεί το πλήθος στον χώρο. Ένας εθελοντής κάθε φορά περπατούσε ευθεία προς έναν τοίχο και κατέγραφαν προς ποια κατεύθυνση στρεφόταν όταν έφτανε σε αυτόν.
Γνωρίζοντας την προτίμηση κάθε ατόμου, μπορούσαν να διαχωρίσουν τους συμμετέχοντες ανάλογα με αυτήν και να δουν το αποτέλεσμα. Ωστόσο, είτε γέμιζαν τον χώρο με ανθρώπους που στρίβουν δεξιά είτε με αριστερόχειρες, η αριστερόστροφη τάση παρέμενε.
Ίσως όμως να έφταιγε η ίδια η παρουσία των τοίχων. Για να το διαπιστώσουν, μετέφεραν το πείραμα σε έναν τεράστιο ανοιχτό σχολικό χώρο 3.000 τετραγωνικών μέτρων, χωρίς όρια ή τοίχους, και άφησαν περισσότερους από 100 εφήβους να περπατήσουν ελεύθερα.
Το φαινόμενο όχι μόνο παρέμεινε, αλλά έγινε ακόμη πιο έντονο. Ο χώρος δεν ήταν τελικά η αιτία.
Δεν έφταιγε ούτε η κουλτούρα
Η δεύτερη πιθανή εξήγηση που εξέτασαν οι ερευνητές ήταν η κοινωνική συμπεριφορά, δηλαδή ο τρόπος με τον οποίο οι άνθρωποι κινούνται και προσαρμόζονται όταν συναντούν ο ένας τον άλλον.
Όταν δύο πεζοί κινούνται ο ένας προς τον άλλον, συνήθως κάνουν στην άκρη προς κάποια πλευρά. Η επιλογή της πλευράς δεν είναι τυχαία και συχνά συνδέεται με τους κανόνες οδικής κυκλοφορίας κάθε χώρας.
Οι ερευνητές υπέθεσαν ότι αυτή η συνήθεια ίσως εξηγούσε την αριστερόστροφη κίνηση: αν κάποιος αποφεύγει συστηματικά τους άλλους προς τα δεξιά, τότε θα καταλήγει να κινείται έχοντας τον τοίχο στα δεξιά του και άρα να διαγράφει αριστερόστροφες πορείες.
Αν όμως αυτή η θεωρία ήταν σωστή, ένα πλήθος στην Ιαπωνία θα έπρεπε να κινείται προς την αντίθετη κατεύθυνση, καθώς εκεί οι άνθρωποι οδηγούν και κινούνται στην αριστερή πλευρά του δρόμου. Οι νέες δοκιμές που πραγματοποιήθηκαν στο Τόκιο, ωστόσο, διέψευσαν την υπόθεση: και το ιαπωνικό πλήθος κινήθηκε αριστερόστροφα.
Οι ερευνητές εξέτασαν στη συνέχεια μια ακόμη πιθανή πολιτισμική εξήγηση: μήπως η τάση αυτή αποκτάται μέσα από συνήθειες της καθημερινής ζωής, όπως για παράδειγμα η αριστερόστροφη κατεύθυνση στην οποία είναι κατασκευασμένα σχεδόν όλα τα στάδια στίβου;
Για να το ελέγξουν, μελέτησαν παιδιά νηπιαγωγείου, τα οποία έχουν αρχίσει μόλις να υιοθετούν κοινωνικές συμβάσεις των ενηλίκων. Η τάση τους να κινούνται αριστερόστροφα όχι μόνο παρέμεινε, αλλά ήταν η ισχυρότερη που καταγράφηκε.
Η απάντηση βρίσκεται μέσα μας
Αφού αποκλείστηκαν η επίδραση της ομάδας, του χώρου και των κοινωνικών συνηθειών, οι ερευνητές στράφηκαν στην πιθανότητα η αιτία να βρίσκεται στο ίδιο το άτομο — σε κάποιο βιολογικό ή εγγενές χαρακτηριστικό.
Περισσότεροι από 200 εθελοντές κλήθηκαν να περπατήσουν μόνοι τους, ένας κάθε φορά, σε έναν άδειο χώρο. Χωρίς άλλους ανθρώπους γύρω τους και χωρίς κάποιο εξωτερικό σημείο αναφοράς, η πλειονότητά τους κινήθηκε και πάλι αριστερόστροφα.
Το εύρημα αυτό ανέτρεψε την προηγούμενη αντίληψη ότι τέτοια συλλογικά μοτίβα δημιουργούνται κυρίως από τις αλληλεπιδράσεις μεταξύ των ανθρώπων. Στην προκειμένη περίπτωση, το μοτίβο υπήρχε ήδη στην κίνηση ενός μεμονωμένου ανθρώπου.
Παρά τα ευρήματα, η επιστήμη δεν έχει ακόμη καταφέρει να εξηγήσει γιατί υπάρχει αυτή η ατομική τάση. Οι ερευνητές εξέτασαν πιθανές συνδέσεις με το κυρίαρχο χέρι, το πόδι, το μάτι, το φύλο και άλλους παράγοντες, χωρίς να εντοπίσουν κάποια σχέση.
Μελέτες σε ανθρώπους που περπατούν με δεμένα μάτια και τείνουν να αποκλίνουν προς μία πλευρά υποδεικνύουν ότι μπορεί να εμπλέκονται βαθύτεροι μηχανισμοί, όπως μικρές ασυμμετρίες στο εσωτερικό του αυτιού που επηρεάζουν ελαφρά την αίσθηση της ευθείας πορείας. Ωστόσο, μέχρι σήμερα δεν υπάρχει οριστική εξήγηση.
