Νίκος Μαρκάτος: Όταν ο πρόσφυγας γίνεται τηλεοπτικό “πρόβλημα”

Τι παράξενη χώρα είμαστε. Το 1941 ένας Έλληνας, ο Νικόλαος Ταπτικλής, έφευγε κυνηγημένος από την κατεχόμενη Αθήνα, περνούσε το Αιγαίο, έφθανε στην Τουρκία και τελικά έβρισκε καταφύγιο στη Συρία. Ο εγγονός του, ο ηθοποιός και πρέσβης καλής θέλησης της Ύπατης Αρμοστείας Theo James, υπενθυμίζει σήμερα στο περιοδικό Time αυτή την ιστορία για έναν πολύ απλό λόγο: ο πρόσφυγας δεν είναι κάποιος άλλος. Κάποτε ήμασταν εμείς. Αύριο μπορεί να είμαστε πάλι εμείς.

Και την ίδια περίπου στιγμή, στις ελληνικές τηλεοράσεις προβάλλεται μια κακόγουστη και ρατσιστική, κατά την άποψή μου, πολυδάπανη κρατική καμπάνια των Ταμείων Μετανάστευσης και Εσωτερικών Υποθέσεων. Η μικρού μήκους ταινία μάς δείχνει συλλήψεις, ένστολους, δομές, διαδικασίες επιστροφής και, τελικά, μετανάστες να καταλήγουν ότι κακώς επιχείρησαν να έρθουν παράτυπα στην Ελλάδα.

Φυσικά, κάθε οργανωμένο κράτος έχει δικαίωμα και υποχρέωση να ελέγχει τα σύνορά του. Έχει επίσης δικαίωμα να επιστρέφει όσους, μετά την προβλεπόμενη νόμιμη διαδικασία, δεν δικαιούνται διεθνή προστασία. Άλλο όμως αυτό και άλλο η κατασκευή ενός τηλεοπτικού θεάματος όπου ο ξένος εμφανίζεται κυρίως ως σώμα που συλλαμβάνεται, κρατείται και απομακρύνεται.

Γιατί η εικόνα εκπαιδεύει. Και μερικές φορές εκπαιδεύει περισσότερο από τον νόμο.

Ο τηλεθεατής δεν κάθεται με τη Σύμβαση της Γενεύης στο χέρι για να διαχωρίσει τον οικονομικό μετανάστη, τον παράτυπα εισελθόντα, τον αιτούντα άσυλο και τον αναγνωρισμένο πρόσφυγα. Βλέπει έναν σκουρόχρωμο άνθρωπο, αστυνομικούς και την τελική «επιστροφή». Έτσι μια σύνθετη ανθρώπινη και νομική πραγματικότητα κινδυνεύει να συμπυκνωθεί σε τρεις λέξεις: ήρθε – συνελήφθη – έφυγε.

Και κάπου εδώ επιστρέφει ο παππούς του Theo James.

Αν το 1941 οι Σύριοι είχαν δημιουργήσει αντίστοιχη τηλεοπτική καμπάνια, τι θα έδειχνε άραγε; Έναν Έλληνα που περνά χωρίς τα σωστά χαρτιά από την Τουρκία; Έναν ξένο που φθάνει στη Δαμασκό; Και στο τέλος μια επιγραφή: «Μην επιχειρήσετε να έρθετε»;

Ευτυχώς δεν το έκαναν.

Η Ευρώπη μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο κατάλαβε, πληρώνοντας εκατομμύρια νεκρούς και ξεριζωμένους, ότι υπάρχει κάτι σημαντικότερο από το αν ο κυνηγημένος άνθρωπος κρατά το σωστό διαβατήριο. Γι’ αυτό δημιουργήθηκε η Σύμβαση του 1951. Και γι’ αυτό στον πυρήνα της βρίσκεται η αρχή της μη επαναπροώθησης: κανείς που δικαιούται προστασία δεν πρέπει να επιστρέφεται εκεί όπου απειλούνται η ζωή ή η ελευθερία του.

Η ίδια Σύμβαση είναι ακόμη πιο ενοχλητική για όσους αγαπούν τα εύκολα τηλεοπτικά στερεότυπα: προβλέπει ότι ένας πρόσφυγας δεν μετατρέπεται αυτομάτως σε εγκληματία επειδή αναγκάστηκε να περάσει παράτυπα ένα σύνορο. Οι πρόσφυγες συνήθως δεν έχουν την πολυτέλεια να κλείσουν εισιτήριο, να ζητήσουν βίζα και να περιμένουν ήρεμα στο αεροδρόμιο.

Υπάρχει βεβαίως και η άλλη πλευρά. Η Ελλάδα δεν μπορεί να δεχθεί απεριόριστο αριθμό ανθρώπων, ούτε μπορεί να αγνοήσει τα δίκτυα διακινητών. Οι επιστροφές όσων δεν δικαιούνται παραμονή αποτελούν μέρος και της σημερινής ευρωπαϊκής πολιτικής. Το ίδιο το Υπουργείο Μετανάστευσης αυτό το σκοπό έχει, τη μεταναστευτική πολιτική.

Αλλά εδώ βρίσκεται η μεγάλη διαφορά: άλλο μεταναστευτική πολιτική και άλλο παιδαγωγική του φόβου που εξασκεί.

Ένα δημοκρατικό κράτος οφείλει να λέει: θα ελέγξω ποιος δικαιούται άσυλο, θα προστατεύσω αυτόν που κινδυνεύει, θα επιστρέψω νόμιμα εκείνον που δεν δικαιούται παραμονή και θα πολεμήσω τους διακινητές.

Δεν χρειάζεται να διδάξει στην κοινωνία να φοβάται τον άνθρωπο που έφθασε με μια βάρκα.

Ο Theo James τελειώνει το κείμενό του με μια πρόταση που αξίζει περισσότερο από πολλά κυβερνητικά σποτ: το να γίνει κανείς πρόσφυγας μπορεί να συμβεί στον καθένα.
Θα πρόσθετα μόνο τέσσερις λέξεις:

Το έχουμε ήδη ζήσει.

Ο Νίκος Μαρκάτος είναι Ομότιμος Καθηγητής και πρώην πρύτανης του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου