Προϋπολογισμός προκλήσεων και εκλογών

Σε ένα περιβάλλον αυξημένης αβεβαιότητας, όπου η ενεργειακή κρίση, ο επίμονος πληθωρισμός, οι γεωπολιτικές αναταράξεις και οι επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης μπορούν ανά πάσα στιγμή να ανατρέψουν τις οικονομικές προβλέψεις, κατατίθεται σήμερα στη Βουλή, με βάση και τη θεσμική πρόβλεψη, το προσχέδιο του προϋπολογισμού για το 2027. Πρόκειται για έναν προϋπολογισμό που επιχειρεί να ισορροπήσει ανάμεσα στη διατήρηση της αναπτυξιακής δυναμικής, τη στήριξη των εισοδημάτων και τη δημοσιονομική σταθερότητα, ενώ ταυτόχρονα έχει σαφές πολιτικό αποτύπωμα ενόψει της εκλογικής περιόδου.

Πρώτη και μεγαλύτερη πρόκληση είναι η ενέργεια. Η υπόθεση εργασίας για την τιμή του πετρελαίου Brent βρίσκεται πλέον στα 89 δολάρια το βαρέλι για το 2027, επίπεδο αισθητά υψηλότερο από την προηγούμενη εκτίμηση των 82 δολαρίων για το 2026 και πολύ μακριά από τα 64 δολάρια στα οποία είχε στηριχθεί ο περσινός προϋπολογισμός. Βέβαια οι τιμές το τελευταίο διάστημα παραμένουν σταθερά πάνω από τα 100 δολάρια ανά βαρέλι (μπρεντ) και οι προβολές, για το μέλλον, με δεδομένη και τη μείωση των στρατηγικών αποθεμάτων, δεν είναι και οι καλύτερες.

Αναπόφευκτα, λοιπόν, η εξέλιξη των ενεργειακών τιμών αποτελεί έναν από τους βασικότερους παράγοντες κινδύνου για την ελληνική οικονομία, καθώς μια νέα άνοδος μπορεί να μεταφερθεί γρήγορα στο κόστος παραγωγής, στις μεταφορές, στα νοικοκυριά και τελικά στον πληθωρισμό. Κι αυτό βέβαια προσθέτει μια μεταβλητή αβεβαιότητας αστον πληθωρισμό, όπως έχει γίνει κατ’ επανάληψη και στην προηγούμενη φάση ενεργειακής κρίσης.

Δεύτερο μεγάλο μέτωπο παραμένει η ακρίβεια, απότοκο του ενεργειακού. Παρά, λοιπόν, τις παρεμβάσεις για την ενίσχυση του διαθέσιμου εισοδήματος, οι τιμές βασικών αγαθών και υπηρεσιών εξακολουθούν να πιέζουν τα νοικοκυριά, ενώ το ενεργειακό κόστος λειτουργεί ως πρόσθετος παράγοντας ανατιμήσεων. Έτσι, για το 2026 η πρόβλεψη για τον πληθωρισμό αναθεωρείται προς τα πάνω, στο 3,6% από 3,2%, ενώ για το 2027 τοποθετείται στην περιοχή του 2,4%-2,5%. Η αποκλιμάκωση, επομένως, προβλέπεται, αλλά δεν σημαίνει επιστροφή των τιμών στα επίπεδα του παρελθόντος.

Την ίδια στιγμή, κρίσιμο ζητούμενο είναι η διατήρηση του επενδυτικού momentum σε μια περίοδο κατά την οποία το Ταμείο Ανάκαμψης έχει πλέον κλείσει. Το κενό, έτσι, που δημιουργείται καλείται να καλύψει σε σημαντικό βαθμό το Πρόγραμμα Δημοσίων Επενδύσεων, με τα διαθέσιμα κεφάλαια να αυξάνονται σταδιακά τα επόμενα χρόνια, ενώ παράλληλα προβλέπονται και πόροι από νέα ευρωπαϊκά ταμεία, όπως το Κοινωνικό Κλιματικό Ταμείο

Συγκεκριμένα, για το 2027 προβλέπονται συνολικά 11 δισ. ευρώ για επενδύσεις, εκ των οποίων 4 δισ. ευρώ από εθνικούς πόρους και 7 δισ. ευρώ από συγχρηματοδοτούμενα προγράμματα. Το ποσό αναμένεται να αυξηθεί στα 12,2 δισ. ευρώ το 2028, στα 13,2 δισ. ευρώ το 2029 και στα 14,2 δισ. ευρώ το 2030. Στο τέλος της τετραετίας οι εθνικοί πόροι προβλέπεται να φθάσουν τα 4,2 δισ. ευρώ, ενώ οι συγχρηματοδοτούμενες δαπάνες θα προσεγγίσουν τα 10 δισ. ευρώ.

Η επενδυτική προσπάθεια είναι κρίσιμη όχι μόνο για την ανάπτυξη, αλλά και για τη διατήρηση της παραγωγικής δυναμικής της οικονομίας μετά την ολοκλήρωση των πόρων του Ταμείου Ανάκαμψης. Ο στόχος είναι να μη χαθεί η ταχύτητα που έχει αποκτήσει η ελληνική οικονομία και να συνεχιστούν οι επενδύσεις σε υποδομές, παραγωγικό εξοπλισμό και νέες δραστηριότητες.

Το “μετά” του ΤΑΑ

Στο φόντο αυτό έχει σημασία η αναφορά του Πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη, στην καθιερωμένη εβδομαδιαία ανάρτησή του. “Τι γίνεται μετά το Ταμείο Ανάκαμψης;” αναρωτιέται ρητορικά ο Πρωθυπουργός και αναφέρει: “Η απάντηση είναι ότι η επόμενη μέρα δεν ξεκινά από το μηδέν, ούτε βασίζεται σε ευχές. Υπάρχει ήδη το Εθνικό Πρόγραμμα Ανάπτυξης, που θα κινητοποιήσει επενδύσεις 23 δισ. ευρώ, δηλαδή 13 δισ. περισσότερα από την προηγούμενη προγραμματική περίοδο. Υπάρχουν επίσης πόροι άνω των 8 δισ. ευρώ από το Κοινωνικό Ταμείο για το Κλίμα, το Ταμείο Εκσυγχρονισμού και το Ταμείο Απανθρακοποίησης, ενώ απομένουν ακόμη 19 δισ. ευρώ από το ΕΣΠΑ 2021-2027.”

Διαπραγμάτευση για 49 δισεκ.

Παράλληλα αναφέρει, ότι “μπροστά μας βρίσκεται και η νέα μεγάλη ευρωπαϊκή διαπραγμάτευση, για πόρους άνω των 49 δισ. ευρώ. Και έχει τη δική της σημασία ότι αυτή η διαπραγμάτευση είναι πολύ πιθανό να εξελιχθεί κατά την Ελληνική Προεδρία του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το δεύτερο εξάμηνο του 2027. Γι’ αυτό η προετοιμασία της Προεδρίας δεν είναι μια τυπική διαδικασία, αλλά μία από τις 12 οριζόντιες προτεραιότητες του κυβερνητικού προγραμματισμού που παρουσιάσαμε στο πρόσφατο Υπουργικό Συμβούλιο.

Γιατί το θέμα δεν είναι μόνο πόσα χρήματα θα έχει στη διάθεσή της η χώρα. Είναι πού θα πάνε και τι αποτέλεσμα θα έχουν. Οι κεντρικές μας επιδιώξεις έως το 2030 είναι ξεκάθαρες: διατηρήσιμη ανάπτυξη και υψηλότερα εισοδήματα, ισχυρότερη άμυνα και διεθνής παρουσία, αποτελεσματικότερο κράτος και ταχύτερη δικαιοσύνη, καλύτερες υπηρεσίες παιδείας και υγείας, ασφαλέστερες μεταφορές, προσιτή ενέργεια και προστασία του φυσικού περιβάλλοντος.”

Η ανάπτυξη

Στον βασικό σχεδιασμό του προϋπολογισμού, πάντως, με βάση τα μέχρι τώρα δεδομένα, η ανάπτυξη αναμένεται να επιταχυνθεί στο 2,3% το 2027, από 2% φέτος, με την ιδιωτική κατανάλωση και τις επενδύσεις να αποτελούν τους βασικούς πυλώνες. Η εκτίμηση είναι πιο αισιόδοξη από άλλες ανάλογες είτε διεθνών οργανισμών είτε εγχώριων φορέων. Πάντως, ένεκα της συγκυρίας, η κατανάλωση, βασικός πυλώνας για ρτην ανάπτυξης στην Ελλάδα, εκτιμάται ότι θα παρουσιάσει μικρή επιβράδυνση, στο 1,5% από 1,6% το 2026, ενώ οι εξαγωγές αγαθών και υπηρεσιών προβλέπεται να αυξηθούν κατά 4,2%. Τουρισμός και βιομηχανία αναμένεται να έχουν σημαντική συμβολή, την ώρα που και οι εισαγωγές θα διατηρήσουν υψηλούς ρυθμούς.

Στο μέτωπο της απασχόλησης, η εικόνα παραμένει θετική. Η ανεργία προβλέπεται να συνεχίσει την πτωτική της πορεία και να διαμορφωθεί στο 7,9% το 2027, από 8,3% φέτος, σύμφωνα με την Έρευνα Εργατικού Δυναμικού της ΕΛΣΤΑΤ.

Πέρα όμως από τις βασικές οικονομικές παραμέτρους, ο νέος προϋπολογισμός καλείται να αντέξει και απέναντι σε αστάθμητους εξωγενείς κινδύνους. Η εξέλιξη των πολέμων και των γεωπολιτικών εντάσεων, νέες διαταραχές στις διεθνείς αγορές ενέργειας και εφοδιασμού, αλλά και ακραία καιρικά φαινόμενα που συνδέονται με την κλιματική κρίση μπορούν να μεταβάλουν τα δεδομένα πολύ ταχύτερα από όσο αποτυπώνεται στις σημερινές προβλέψεις.

Ισχυρά δημοσιονομικά περιθώρια

Στο δημοσιονομικό πεδίο, ο προϋπολογισμός προβλέπει πρωτογενές πλεόνασμα 2,4% του ΑΕΠ το 2027, ενώ εξετάζεται ακόμη και στόχος που μπορεί να φθάσει το 3,7%. Η θετική εικόνα των φορολογικών εσόδων, και ιδιαίτερα οι αυξημένες εισπράξεις από τον ΦΠΑ, δημιουργεί πρόσθετο δημοσιονομικό χώρο. Για το 2026, δε, το πρωτογενές πλεόνασμα εκτιμάται πλέον ότι θα ξεπεράσει το 4% του ΑΕΠ, έναντι προηγούμενης πρόβλεψης για 3,2%. Ο πήχης αυτός του 2% plus βέβαια είναι αναγκαίο να υπάρχει ένεκα και της συμφωνίας για το χρέος με τους εταίρους.

Επίσης, οι πρωτογενείς δαπάνες θα αυξηθούν κατά 3% το 2027, έναντι 3,1% φέτος, παραμένοντας εντός των ορίων που επιβάλλει το νέο ευρωπαϊκό δημοσιονομικό πλαίσιο.

Παράλληλα, συνεχίζεται η προσπάθεια αποκλιμάκωσης του δημόσιου χρέους. Ο λόγος χρέους προς ΑΕΠ αναμένεται να υποχωρήσει από το 136,8% το 2026 στο 134,4% το 2028, ενώ η κυβέρνηση θέτει ως στόχο την υποχώρησή του κάτω από το 120% το 2029 και κάτω από το 110% έως το 2031. Σε βάθος χρόνου επιδιώκεται η αναλογία να κινηθεί κάτω από το 100% του ΑΕΠ στα μέσα της δεκαετίας του 2030.

Καθοριστικό ρόλο στην προσπάθεια αυτή, πέρα από τον … πληθωρισμό, παίζουν οι πρόωρες αποπληρωμές χρέους. Μόνο φέτος ανέρχονται συνολικά σε 12,84 δισ. ευρώ. Σε αυτές περιλαμβάνονται η πρόωρη εξόφληση 6,94 δισ. ευρώ από τα διμερή δάνεια του πρώτου προγράμματος στήριξης (GLF), η αποπληρωμή 2,5 δισ. ευρώ προς τον EFSF, η μείωση κατά 1,2 δισ. ευρώ των εντόκων γραμματίων και η πρόωρη εξόφληση ομολογιακού δανείου περίπου 2,2 δισ. ευρώ, με κανονική ημερομηνία λήξης τον Δεκέμβριο του 2027.

Οι κινήσεις αυτές μειώνουν το κόστος εξυπηρέτησης του χρέους και περιορίζουν τις μελλοντικές χρηματοδοτικές ανάγκες. Σύμφωνα με το υπουργείο Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών, το ετήσιο όφελος υπολογίζεται σε περίπου 370 εκατ. ευρώ, ενώ σε ορίζοντα επταετίας αναμένεται να ξεπεράσει συνολικά τα 2,6 δισ. ευρώ.

Οι παροχές στο προσκήνιο

Το δεύτερο μεγάλο πολιτικό στοίχημα του προϋπολογισμού, με βάση την κυβέρνηση, είναι η αξιοποίηση του δημοσιονομικού χώρου για φοροελαφρύνσεις και εισοδηματικές ενισχύσεις. Το προσχέδιο ενσωματώνει παρεμβάσεις συνολικού ύψους 1,9 δισ. ευρώ για την περίοδο 2027-2030, ενώ δεν αποκλείεται η λήψη πρόσθετων μέτρων την άνοιξη.

Τα οριστικά περιθώρια, πάντως, θα επανεξεταστούν τον Απρίλιο, μετά την επικύρωση από τη Eurostat των στοιχείων για την ανάπτυξη και το πρωτογενές πλεόνασμα του 2026. Οι πρώτες εκτιμήσεις τοποθετούν τον πρόσθετο δημοσιονομικό χώρο στα 350-400 εκατ. ευρώ, χωρίς υπέρβαση των ευρωπαϊκών ορίων για τις πρωτογενείς δαπάνες.

Στο πακέτο των παρεμβάσεων περιλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, φορολογικές ελαφρύνσεις για ελεύθερους επαγγελματίες, αγρότες και τρίτεκνους, ενίσχυση της μόνιμης παροχής του Νοεμβρίου για συνταξιούχους, άτομα με αναπηρία και ανασφάλιστους υπερήλικες, καθώς και η θέσπιση επιδόματος Χριστουγέννων 500 ευρώ μικτά για τους δημοσίους υπαλλήλους από το 2027.

Παράλληλα, προβλέπεται η δημιουργία ειδικού επενδυτικού λογαριασμού για βρέφη, στον οποίο το κράτος θα καταθέτει ποσό αντίστοιχο με την ετήσια εισφορά των γονέων, έως 1.200 ευρώ τον χρόνο και μέχρι τη συμπλήρωση των 18 ετών.

Στο ίδιο πακέτο περιλαμβάνονται η μείωση των ασφαλιστικών εισφορών κατά 0,5 ποσοστιαία μονάδα από τον Απρίλιο του 2027, η σταδιακή κατάργηση του τέλους επιτηδεύματος, η μείωση της προκαταβολής φόρου για ελεύθερους επαγγελματίες και επιχειρήσεις, καθώς και η επιτάχυνση των φορολογικών αποσβέσεων για επενδύσεις σε μηχανολογικό εξοπλισμό.

Προβλέπονται ακόμη η τιμαριθμοποίηση των αναπηρικών επιδομάτων και η κατάργηση, από το 2027, του ΕΝΦΙΑ για κύριες κατοικίες αξίας έως 400.000 ευρώ σε οικισμούς έως 2.000 κατοίκους και έως 2.200 κατοίκους στη Δυτική Μακεδονία.

Το επόμενο διάστημα οι νέες παρεμβάσεις θα πάρουν τον δρόμο της δημόσιας διαβούλευσης και στη συνέχεια θα κατατεθούν στη Βουλή. Μέχρι το τέλος Οκτωβρίου αναμένεται επίσης να ψηφιστούν οι ρυθμίσεις για την εξόφληση ληξιπρόθεσμων οφειλών έως και σε 120 δόσεις, για χρέη που δημιουργήθηκαν μέχρι το τέλος του 2024, καθώς και το νέο πλαίσιο λειτουργίας των servicers.

Ο προϋπολογισμός του 2027 επιχειρεί, έτσι, με βάση και κυβερνητικές πηγές, να υπηρετήσει ταυτόχρονα δύο στόχους. Αφενός, να θωρακίσει την οικονομία απέναντι σε ένα διεθνές περιβάλλον υψηλού ρίσκου και να μετατρέψει τα δημοσιονομικά περιθώρια σε εισόδημα, επενδύσεις και πολιτικές παρεμβάσεις. Η επιτυχία του σχεδιασμού, ωστόσο, θα κριθεί σε μεγάλο βαθμό από παράγοντες που βρίσκονται έξω από τον άμεσο έλεγχο της οικονομικής πολιτικής: την πορεία της ενέργειας, τον πληθωρισμό, τη διεθνή ανάπτυξη, τις γεωπολιτικές εξελίξεις και την ένταση των επιπτώσεων της κλιματικής κρίσης. Και όλα αυτά, σε μια χρονιά κατά την οποία η οικονομική πολιτική θα κινείται παράλληλα με τον εκλογικό ορίζοντα.