Ένας Χωρισμός: Η Katie Kitamura, το μυστήριο στη Μάνη και ένας υπαρξιακός θρίαμβος

Το A Separation (Ένας Χωρισμός) της Katie Kitamura είναι ένα βιβλίο που κλείνει δέκα χρόνια ζωής. Την ώρα που σχεδιάζεται να φτάσει και στις κινηματογραφικές αίθουσες με πρωταγωνίστρια τη Tessa Thompson κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Διόπτρα (μετάφραση, Γιώργος Μαραγκός) βάζοντάς μας ακόμη περισσότερο μέσα στον χειροπιαστό – και καθόλου χάρτινο κόσμο της Kitamura.

Ένα από τα ιδιαίτερα στοιχεία του βιβλίου είναι μάλιστα πως εξελίσσεται στην Πελοπόννησο, και συγκεκριμένα στον Γερολιμένα της Μάνης όπου στήνεται και ένα σκηνικό που θυμίζει υπαρξιακό νουάρ. Παρότι όμως το σενάριο αναπτύσσεται γύρω από έναν μυστηριώδη θάνατο, η πλοκή είναι βαθύτατα ψυχολογική, ρίχνοντας τους προβολείς στις περίπλοκες ανθρώπινες σχέσεις και σε όσα τις σιγοκαίνε. Όπως σιγοκαίνε και τα βουνά της Μάνης από την πυρκαγιά που ξέσπασε λίγο πριν την επίσκεψη της μυστηριώδους γυναίκας.

Στο “Ένας Χωρισμός” η Katie Kitamura δεν χαρίζεται στον αναγνώστη. Διαβάζοντας τις σελίδες του βιβλίου νιώθεις σαν να διαβάζεις το συναίσθημα της ανώνυμης πρωταγωνίστριας που διαπραγματεύεται αυτό ακριβώς που περιγράφει ο τίτλος. Τη διάλυση του γάμου της με τον πλούσιο άντρα της, ονόματι Κρίστοφερ, και τη συγκρουσιακή της συνύπαρξη με τη χειριστική του μητέρα. Βάσει σεναρίου ο Κρίστοφερ ταξιδεύει για δουλειά στην Ελλάδα, εξαφανίζεται και η ηρωίδα αναγκάζεται να αναζητήσει τα ίχνη του αλλά και τα ίχνη του χαμένου έρωτά τους. Γράφοντας, η Kitamura είναι σαν να ξεδιπλώνει δύο παράλληλα δράματα: Αυτό του μυστηρίου που διέπει το παρόν και το μέλλον του Κρίστοφερ και το δράμα μέσα στον ψυχισμό της πρωταγωνίστριας. Το θέμα εδώ είναι πως ο Χωρισμός δεν έχει να κάνει με βιβλία σαν το Gone Girl και τις αμέτρητες απομιμήσεις του, με άλλα λόγια δεν είναι ένα plot-driven ανάγνωσμα, αν το ξεκινήσει κανείς έχοντας αυτές τις αξιώσεις θα χάσει τη μαγεία του.

Slow Burn

Η πρόζα της Kitamura είναι σχεδόν υπνωτιστική. Η γραφή είναι λιτή αλλά και δαιδαλώδης, σε πετάει κυριολεκτικά μέσα στη συνειρμική σκέψη της ηρωίδας (stream-of-consciousness), ακόμη και οι διάλογοι μεταφέρονται μέσα από αυτή. Η πρωτοπρόσωπη αφήγηση βοηθάει πολύ σε αυτή την κατεύθυνση και μάλλον επιλέχθηκε για αυτόν ακριβώς τον λόγο. Και γρήγορα αντιλαμβάνεται κανείς πως ο Κρίστοφερ είναι παρών και απών στις σελίδες, έρχεται και φεύγει μέχρι η αφηγήτρια να αποφασίσει να τον αναθεωρήσει συνολικά. Σαν άνθρωπο, σαν ύπαρξη, σαν απουσία.

Σημειωτέον, είναι από τις λίγες φορές που προσωπικά δεν ενοχλήθηκα από την έλλειψη εισαγωγικών στους διαλόγους, ίσα ίσα που μπορώ να πω πως το απόλαυσα κιόλας.

Η πρωταγωνίστρια πάει λοιπόν στην Ελλάδα για να ψάξει τον χαμένο, πρώην άντρα της – με τον οποίο κρατάνε εκουσίως κρυφό το τέλος της κοινής τους ζωής – αλλά εντέλει δεν τον ψάχνει και πολύ. Ρωτάει υπαλλήλους του ξενοδοχείου για το πού διέμενε, πού τον είδαν, πότε τον είδαν τελευταία φορά, αναρωτιέται αν γνώρισε τους ντόπιους, αν συνευρέθηκε με κάποια καμαριέρα, αλλά κυρίως περιμένει, αναλογίζεται, πονάει βουβά.

Παίρνει απαντήσεις; Χωρίς spoiler σε αυτό το σημείο, ναι, παίρνει. Αλλά το ζητούμενο δεν είναι αυτό. Το ζητούμενο είναι η μελέτη του χαρακτήρα μιας “σπασμένης” γυναίκας που ψάχνει μια νέα ταυτότητα σε έναν ανδροκρατούμενο κόσμο.

Ο εν γένει υπνωτιστικός τόνος του βιβλίου παραλληλίζεται με την αντίστοιχη παθητικότητα της αφηγήτριας, μεταφράστρια στο επάγγελμα καθώς όπως λέει, θέλει να αντιμετωπίζει τις πληροφορίες με μια κάποια απόσταση. “Η μετάφραση δεν διαφέρει πολύ από μια πράξη διαμεσολαβήσης· γράφεις και ταυτόχρονα δεν γράφεις τις λέξεις”. Φαινομενικά είναι ήρεμη. Μέσα της όμως γίνεται πόλεμος. Η επιφυλακτικότητα ως προς το να δεθεί σε μια νέα σχέση που βρίσκεται στην αρχή της, η διστακτικότητα ως προς το να αντιμετωπίσει πάλι τον Κρίστοφερ μπροστά της, η εσωτερικευμένη καταπίεσή της από τις κοινωνικές νόρμες, η αυτοπαρατήρηση της θέσης της ως γυναίκα στον καιρό της, όλα αυτά είναι στοιχεία που σε συνεπαίρνουν.

Ουσιαστικά διαβάζουμε την πιο μεταβατική περίοδο της ζωής της, την πιο διερευνητική περίοδό της ανάμεσα στον ρεαλισμό και την προσδοκία: “ανάμεσα σε δύο ανθρώπους, θα υπάρχει πάντα χώρος για αποτυχίες της φαντασίας”, όπως περιγράφει, κάνοντας και τη δική της αυτοκριτική για τις επιδιώξεις, τις συμπεριφορές της, το αναποφάσιστο “τώρα” της.

Ποιο είναι το κεντρικό στοιχείο όμως;

Με απλά λόγια, η ενεργητική αποδοχή που οδηγεί σε (μια κάποια) λύτρωση. Η ανώνυμη αφηγήτρια αφουγκράζεται, στοχάζεται, εκτιμά, και τελικά, μετακινείται. Η ίδια η συγγραφέας είχε δηλώσει μετά την έκδοση του εν λόγω έργου πως είχε περάσει τρεις εβδομάδες στον Γερολιμένα τον καιρό που ήταν άρρωστος ο πατέρας της. “Ήταν όσο ήμουν εκεί που αποδέχτηκα ότι δεν επρόκειτο να γίνει καλύτερα. Πέθανε τον επόμενο χρόνο. Αυτό το τοπίο για μένα έχει τόσα πολλά να κάνει με αυτό το συναίσθημα της προσμονής, της θλίψης” είχε πει.

Το δεύτερο στοιχείο, αλλά όχι δευτερεύον είναι η έμφυλη και η ταξική διάσταση. Ο Κρίστοφερ είναι πλούσιος μπον βιβέρ, αποφασίζει ξαφνικά να χωρίσει τη σύντροφό του και της ζητά να μην το πει σε κανέναν – και πρωτίστως στους γονείς του. Από την άλλη, η πρωταγωνίστρια μοιάζει με φορέας καταπίεσης. Δέχεται την “υποχρεωτική” αποστολή στην Ελλάδα από την πεθερά της τόσο ταπεινά όσο δέχεται την απόρριψη του Κρίστοφερ, όπως είχε δεχθεί τις απιστίες του. “Θα περιμένω της είπα (στην πεθερά της). Δεν θα γυρίσεις μέχρι να τον βρεις, είπε εκείνη. Πρέπει να τον βρεις. Θα τον βρω, είπα. Αλλά δεν είμαι σίγουρη ότι είμαι το άτομο που θα έπρεπε να τον ψάχνει”.

Ωστόσο δεν λειτουργεί εκδικητικά. Προσπαθεί να καταλάβει, όχι να δικαιολογήσει, και μέσα από αυτό να χειραφετηθεί.

Ενδεικτικό το τι λέει για τους άντρες περιγράφοντάς τους ως θύματα της ίδιας της διαχρονικής πατριαρχίας των “κυρίαρχων αρσενικών”: “Στη σύγχρονη εποχή (οι άντρες) δεν έφευγαν πια – δεν υπήρχε, τουλάχιστον για τους περισσότερους, μια θάλασσα να εξερευνήσουν, μια έρημος να διασχίσουν, δεν υπήρχε τίποτα παρά οι όροφοι ενός κτιρίου γραφείων, η πρωινή διαδρομή για τη δουλειά, το γνώριμο και μονότονο τοπίο, στο οποίο η ζωή φάνταζε μεταχειρισμένη, όχι κάτι που ένας άντρας θα μπορούσε πραγματικά να κατέχει. Μόνο στις ακτές της απιστίας κατάφερναν να βρουν χρόνο για τους ίδιους, λίγη ζωή εσωτερική, μόνο στο βασίλειο της μοιχείας γίνονταν, για άλλη μια φορά, ξένοι για τις γυναίκες τους, ικανοί για τα πάντα”. Γιατί χωρίς “μεγαλεπήβολους εξωγενείς στόχους”, μένει χώρος για ευαλωτότητα και αναζήτηση εσωτερική.

Τον ενδιαφέρον είναι πάντως πως αυτό που προκαλεί αγωνία στον αναγνώστη δεν είναι τι θα γίνει με τη μοίρα του Κρίστοφερ αλλά το αν η ανώνυμη γυναίκα θα αποκαλύψει τον χωρισμό της ή όχι. Αν θα παραδεχθεί πως ο γάμος της ήταν μια κοινωνική σύμβαση και μόνο με έναν άνδρα “γνωστό – άγνωστο”, τίποτε παραπάνω από αυτό, αν θα παραδεχθεί πως η παλιά εκδοχή του εαυτού της πρέπει να πεθάνει, να την πενθήσει, να μετουσιωθεί μέσα από αυτή.

Το “Ένας Χωρισμός” μας επαναφέρει τη συνειδητοποίηση πως είναι πραγματικά αδύνατο να γνωρίσεις πλήρως έναν άλλο άνθρωπο και αυτό περιλαμβάνει και τον ίδιο μας τον εαυτό. Αδύνατο αλλά και γοητευτικό, μαζί. Είναι ένα εξαιρετικά ατμοσφαιρικό και όμορφα γραμμένο μυθιστόρημα, γραμμένο με ρυθμό που μιμείται την πραγματική ζωή.

Εν κατακλείδι, η Kitamura έγραψε το βιβλίο αυτό για να ξορκίσει, ή μάλλον για να αγκαλιάσει το δικό της πένθος, και γράφοντας εντόπισε όλους τους γύρω της πενθούντες που ψάχνουν τρόπους για να αυτοπροσδιοριστούν, να αναδυθούν, να προχωρήσουν με έναν εαυτό “καινούργιο” αλλά και βαθιά ριζωμένο σε τραχιά εδάφη, σε εμπόδια και βράχια σαν αυτά της Μάνης που αναδύουν φως.

Η Katie Kitamura είναι απόφοιτος του Πανεπιστημίου Princeton και έχει διδακτορικό στην αμερικανική λογοτεχνία από το London Consortium. Είναι συγγραφέας πέντε μυθιστορημάτων. Τα έργα της έχουν μεταφραστεί σε περισσότερες από είκοσι γλώσσες και έχουν μεταφερθεί στον κινηματογράφο και στην τηλεόραση. Έχει τιμηθεί με το Rome Prize in Literature, καθώς και με υποτροφίες από τα ιδρύματα Lannan, Santa Maddalena και Jan Michalski. Αρθρογραφεί στο New York Times Book Review, τον Guardian, το Granta, το Frieze κ.ά., και διδάσκει στο πρόγραμμα δημιουργικής γραφής του Πανεπιστημίου της Νέας Υόρκης. Το έργο της Intimacies επιλέχθηκε ως ένα από τα 10 καλύτερα βιβλία του 2021 από την εφημερίδα New York Times, ήταν υποψήφιο για το National Book Award και το PEN/Faulkner Award, και φιναλίστ για το Joyce Carol Oates Prize, ενώ το πέμπτο μυθιστόρημά της, Οντισιόν, ήταν στη βραχεία λίστα των βραβείων Booker 2025 και φιναλίστ για το Pulitzer 2026.