Μολότοφ εναντίον αλγορίθμων: Είναι η βία η μαμή της ιστορίας;

«Η βία είναι η μαμή κάθε παλιάς κοινωνίας που κυοφορεί μια νέα», έγραφε ο Μαρξ στο Κεφάλαιο, το 1867. Από τότε που γράφτηκε η φράση, βέβαια, πέρασε καιρός. Μετά την Πρώτη Βιομηχανική Επανάσταση που στην ουσία γέννησε τον μαρξισμό, ακολούθησαν η Δεύτερη, η Τρίτη και η Τέταρτη. Σε κάθε περίπτωση, ήταν μια φράση ταιριαστή με την εποχή της. Αρκεί να ρίξουμε μια ματιά στα μυθιστορήματα του Ουγκώ, του Ζολά και του Ντίκενς για να θυμηθούμε πώς μεταχειριζόταν τους πολίτες η εξουσία. Μιλάμε για μια εποχή που η Πρώτη Βιομηχανική Επανάσταση ξερίζωνε βίαια τους ανθρώπους από τα χωριά τους και τους έσερνε σαν δούλους των εργοστασίων στις πόλεις. Χωρίς να τους ρωτήσουν. Οι περισσότεροι άλλωστε δεν ψήφιζαν. Η βία πάνω τους ήταν αναφαίρετο δικαίωμα της εξουσίας.

Από τότε, οι αλλαγές ήρθαν άλλοτε με βία κι άλλοτε χωρίς, με τον Γκάντι στην Ινδία ως το πιο γνωστό παράδειγμα ανορθόδοξης τακτικής των καταπιεσμένων. Βέβαια, όταν η εξουσία χρησιμοποιεί ωμή βία, η βίαιη αντίσταση είναι ιστορικά κατανοητή. Προφανώς και δεν θα ήταν συνετό για τον Κολοκοτρώνη να γυρίσει και το άλλο μάγουλο, αν και είχε τον σταυρό στην περικεφαλαία. Το πρόβλημα όμως δεν είναι εκεί. Όποιος κατακτά την εξουσία με τη βία, σπάνια την αποχωρίζεται καθώς διαθέτει τα (βίαια) μέσα να την κρατήσει. Ειδικά, ο εικοστός αιώνας είναι γεμάτος επαναστάσεις που ξεκίνησαν με όραμα την ελευθερία και κατέληξαν στον αυταρχισμό στο όνομα κάποιας ουτοπίας.

Στην πορεία, βέβαια, άλλαξε το «πεδίο της μάχης». Οι εργάτες, λόγω της μαζικής παραγωγής, έγιναν και καταναλωτές. Ήδη από το 1967, ο Ουμπέρτο Έκο σημείωνε ότι ο έλεγχος της εξουσίας δεν γίνεται με τα τανκς, αλλά με τα μέσα μαζικής επικοινωνίας. Δηλαδή με τον έλεγχο της πληροφόρησης, την οποία στις μέρες μας ελέγχουν οι αλγόριθμοι. Αναπόφευκτα, όποιος παίζει με τους κανόνες του 19ου αιώνα, αγνοώντας ότι ζούμε στην εποχή των αλγορίθμων (που εξουσιάζουν την πληροφορία), κινδυνεύει να δει τις πέτρες που πετά στα χαρακώματα να γυρίζουν εναντίον του ως μπούμερανγκ.

Αρκεί ένα βίντεο δέκα δευτερολέπτων με ένα ιστορικό μνημείο να φλέγεται από βάνδαλους ή προβοκάτορες (μόνο το αποτέλεσμα έχει σημασία), ώστε να χαρακτηριστεί ένα ολόκληρο κίνημα βαρβαρικό. Αυτό ισχύει ακόμη κι όταν οι βάνδαλοι είναι ελάχιστοι, ακόμη κι όταν τους γέννησε το ίδιο το σύστημα που τους καταγγέλλει. Ακόμα και όταν το βίντεο είναι προϊόν Τεχνητής Νοημοσύνης. Σε λίγο καιρό, δεν θα ξέρουμε τι να πιστέψουμε.

Η αλήθεια είναι, βέβαια, ότι τις τελευταίες εβδομάδες στη Γαλλία, εκατοντάδες χιλιάδες μαθητές, φοιτητές και πολίτες βγήκαν στους δρόμους με δίκαια αιτήματα, και η καταστολή ήταν ομολογουμένως πολύ άγρια. Ο Ζαν-Λυκ Μελανσόν, από την πλευρά του, στήριξε δικαίως τις κινητοποιήσεις. Όμως δεν χρειάστηκε πολύ για να του χρεωθούν και τα επεισόδια. Το αφήγημα ήταν έτοιμο, χιλιοπαιγμένο, έπιανε πάντα και το χειρότερα απ’ όλα ενισχύει την ακροδεξιά.

Το μόνο βέβαιο είναι ότι ο καπιταλισμός δεν θα καταρρεύσει επειδή κάποιοι ανεγκέφαλοι του πετάνε μολότοφ. Μιλάμε για ένα σύστημα που γνωρίζει τις αδυναμίες του και έχοντας ως κινητήρια δύναμη την (τεχνολογική) καινοτομία, θα επιχειρήσει να αλλάξει μορφή για να επιβιώσει. Ίσως να μετασχηματιστεί στον τεχνοφασισμό που οραματίζονται ο Έλον Μασκ, ο αντιπρόεδρος Βανς και οι όμοιοί τους (όπως τους κατηγορούν). Πιστέψτε το, αυτοί δεν είναι κουτοί να επιχειρήσουν να αλλάξουν την ιστορία με τη βία. Θα το κάνουν θεσμικά, αποδομώντας ύπουλα το συλλογικό, ελέγχοντας το Χ (Twitter) και τα data μας. Χρησιμοποιώντας την Τεχνητή Νοημοσύνη ως Δούρειο Ίππο; Ιδού η απορία.

Λαμβάνοντας υπόψη τα παραπάνω, όποιος πιστεύει ότι οι πέτρες στα οδοφράγματα βοηθούν στο συλλογικό αγώνα, μάλλον βρίσκεται στη δική του ατομική ουτοπία. Προφανώς κι έχουμε χρέος να αγωνιζόμαστε και να αντιστεκόμαστε στην αδικία. Αν όμως δεν γίνει κατανοητό το έλλειμμα εφευρετικότητας του κινήματος και δεν ανακαλυφθεί νέα μεθοδολογία αγώνων, οι ήττες της κοινωνίας των πολιτών θα συνεχιστούν από έναν αντίπαλο που έχει γραμμένες σε εγχειρίδια (μυστικών υπηρεσιών και όχι μόνο) απαντήσεις για στρατηγικές άλλων εποχών.

Ποια είναι λοιπόν η νέα ανορθόδοξη τακτική που θα τους σταθεί εμπόδιο; Ειλικρινά, δεν νομίζω ότι τη γνωρίζουμε ακόμα. Όμως αν δεν στραφεί η δυναμική του κινήματος (και ειδικά η νέα γενιά) προς την αναζήτηση μιας ανορθόδοξης και καινοτόμας απάντησης στους σχεδιασμούς τους, πολύ φοβάμαι ότι η ήττα είναι προδιαγεγραμμένη.

Τον Μάη του ’68, οι τοίχοι του Παρισιού έγραφαν «Η φαντασία στην εξουσία». Πενήντα οκτώ χρόνια μετά, φαίνεται ότι πριν φτάσει η φαντασία στην εξουσία, θα ήταν συνετό να καλλιεργηθεί η φαντασία του κινήματος. Με συνείδηση ότι ζούμε πλέον στην Τέταρτη Βιομηχανική Επανάσταση, που βάσει του νομπελίστα και πρωτοπόρου της Τεχνητής Νοημοσύνης Ντέμη Χασάμπη θα προκαλέσει πολλαπλάσιες αλλαγές και κοινωνικές επιπτώσεις απ’ ό,τι έφερε η εποχή του Μαρξ. Ας γίνουμε, λοιπόν, ριζοσπαστικά ανοιχτόμυαλοι, κλέβοντας ιδέες ακόμα κι απ’ το «θησαυροφυλάκιό» τους. Ποιος ξέρει, ίσως κάπου στην πορεία της συλλογικής αναζήτησης με υπέρτατη αξία τη φαντασία που αποσκοπεί στην καινοτομία (τη μήτρα της ιστορίας!) κάποιος «ανακαλύψει» και μια ουτοπία για την οποία πραγματικά αξίζει να αγωνιστούμε όλοι μαζί. Μια ουτοπία που, εύχομαι, αυτή τη φορά, δεν θα χρειάζεται μολότοφ ή τανκς για να την κατακτήσουμε.

* Ο Βαγγέλης Μπέκας είναι συγγραφέας (και μηχανικός). Το νέο του βιβλίο Μαθήματα Αυτοάμυνας για την εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Ψυχογιός στις 5 Νοεμβρίου.