Μπουκοβίνας: Το μέλλον της ογκολογίας είναι συνδυαστικές θεραπείες και ΑΙ

Η ογκολογία διάγει μια περίοδο βαθιάς «μεταμόρφωσης», όπου η αντιμετώπιση του καρκίνου δεν περιορίζεται πλέον σε μία ειδικότητα ή μία θεραπευτική προσέγγιση. Όπως εξηγεί ο παθολόγος–ογκολόγος Γιάννης Μπουκοβίνας, η φροντίδα του ασθενούς έχει γίνει έντονα διεπιστημονική, με τη συμμετοχή χειρουργών, ακτινοθεραπευτών, ακτινολόγων, παθολογοανατόμων, αλλά και ειδικοτήτων όπως η πυρηνική ιατρική, η επεμβατική ακτινολογία, η ανακουφιστική φροντίδα,  η ψυχολογία και η διατροφολογία.

Παράλληλα, οι σύγχρονες θεραπείες, όπως ανοσοθεραπεία, στοχευμένα φάρμακα και συνδυαστικά σχήματα, έχουν βελτιώσει σημαντικά την επιβίωση των ασθενών, ενώ η Τεχνητή Νοημοσύνη και η υγρή βιοψία ανοίγουν νέους δρόμους στη διάγνωση και την πρόληψη.

Την ίδια στιγμή, η εξατομίκευση της θεραπείας και η συνεργασία όλων των ειδικοτήτων αποτελούν πλέον τον πυρήνα της σύγχρονης ογκολογικής πρακτικής. Πόσες ιατρικές ειδικότητες χρειάζονται για την αντιμετώπιση ενός ασθενούς με καρκίνο και πόσο εύκολα μπορούν οι ειδικοί να συντονιστούν και να «μιλήσουν» την ίδια γλώσσα;

Κύριε Μπουκοβίνα, τα τελευταία χρόνια συμμετέχουν περισσότερες ειδικότητες στη φροντίδα του ογκολογικού ασθενούς;

Ναι, τα τελευταία χρόνια η φροντίδα του ογκολογικού ασθενούς έχει εξελιχθεί από ένα σχετικά «γραμμικό» μοντέλο συνεργασίας σε ένα ιδιαίτερα πολυπαραγοντικό και διευρυμένο σύστημα υγείας, στο οποίο συμμετέχουν ολοένα και περισσότερες ειδικότητες, τόσο ιατρικές όσο και παραϊατρικές.

Στις κλασικές πυλώνες της ογκολογικής φροντίδας – χειρουργική, παθολογική ογκολογία, ακτινοθεραπεία, ακτινολογία και παθολογοανατομία – έχουν προστεθεί και άλλοι κρίσιμοι τομείς. Η πυρηνική ιατρική έχει πλέον κεντρικό ρόλο τόσο στη διάγνωση όσο και στη στοχευμένη θεραπεία, μέσω τεχνικών όπως το PET/CT και τα ραδιοφάρμακα. Η επεμβατική ακτινολογία συμβάλλει σε ελάχιστα επεμβατικές θεραπείες, όπως η τοπική καταστροφή όγκων ή η αντιμετώπιση επιπλοκών χωρίς ανοιχτό χειρουργείο. Παράλληλα, η σύγχρονη ακτινοθεραπεία έχει εξελιχθεί σε εξαιρετικά στοχευμένη μέθοδο υψηλής ακρίβειας, με τεχνικές όπως η στερεοτακτική ακτινοθεραπεία/ πρωτόνια που επιτρέπουν μεγάλες δόσεις με ελάχιστη βλάβη στους γύρω ιστούς.

Εξίσου σημαντική είναι η είσοδος υποστηρικτικών και παραϊατρικών ειδικοτήτων που παλαιότερα δεν θεωρούνταν αναπόσπαστο μέρος της ογκολογικής ομάδας. Η ψυχολογία έχει πλέον καθοριστικό ρόλο στην αντιμετώπιση του άγχους, της κατάθλιψης και της συνολικής ψυχολογικής επιβάρυνσης της νόσου. Η διατροφολογία συμβάλλει ουσιαστικά στη διατήρηση της θρεπτικής κατάστασης του ασθενούς, κάτι που επηρεάζει άμεσα την αντοχή στις θεραπείες και την ανάρρωση. Η φυσικοθεραπεία και η άσκηση εντάσσονται όλο και περισσότερο στη συνολική προσέγγιση, βοηθώντας στην αποκατάσταση της λειτουργικότητας, στη μείωση της κόπωσης και στη βελτίωση της ποιότητας ζωής.

Θα μπορούσαμε να πούμε ότι η διεύρυνση αυτή δεν αφορά μόνο την προσθήκη ειδικοτήτων, αλλά και τον τρόπο συνεργασίας τους. Η φροντίδα έχει μετατραπεί σε ένα οργανωμένο πολυεπιστημονικό μοντέλο, όπου οι αποφάσεις λαμβάνονται συλλογικά και εξατομικευμένα, με στόχο όχι μόνο τη θεραπεία της νόσου αλλά και τη συνολική υποστήριξη του ασθενούς σε όλα τα στάδια της πορείας του.

Έχουμε περάσει, δηλαδή, σε μια νέα εποχή διαχείρισης του ασθενούς;

Η διαχείριση είναι πλέον πολυεπίπεδη και απαιτεί οργανωμένα δίκτυα φροντίδας. Το ογκολογικό συμβούλιο παραμένει βασικό εργαλείο λήψης αποφάσεων, αλλά δεν καλύπτει το σύνολο των αναγκών.

Ιδιαίτερα σημαντική είναι η υποστηρικτική και η ανακουφιστική αγωγή, καθώς επηρεάζουν ουσιαστικά την ποιότητα και τη διάρκεια ζωής. Επιπλέον, η αντιμετώπιση των ανεπιθύμητων ενεργειών από σύγχρονες θεραπείες απαιτεί τη συνεργασία πολλών ειδικοτήτων, όπως ενδοκρινολόγων, γαστρεντερολόγων και νευρολόγων.

Η αυξημένη πολυπλοκότητα της θεραπείας βελτιώνει την επιβίωση και την ποιότητα ζωής των ασθενών;

Η εξέλιξη της ογκολογίας έχει οδηγήσει σε σημαντική βελτίωση της επιβίωσης. Από μια εποχή όπου κυριαρχούσε η χημειοθεραπεία, σήμερα διαθέτουμε ανοσοθεραπείες, στοχευμένες θεραπείες και συνδυαστικά θεραπευτικά σχήματα.

Οι ασθενείς διαγιγνώσκονται συχνά νωρίτερα και ζουν περισσότερο, γεγονός που καθιστά αναγκαία την εξατομίκευση της θεραπείας. Ο ογκολόγος καλείται να συνθέσει μεγάλο όγκο πληροφοριών για να επιλέξει την κατάλληλη στρατηγική για κάθε ασθενή.

Πώς εξηγείται ότι ορισμένα φάρμακα εφαρμόζονται σε διαφορετικούς τύπους καρκίνου;

Πρόκειται για τις αγνωστικιστικές θεραπείες, όπου η επιλογή δεν βασίζεται στο όργανο προέλευσης του όγκου αλλά στο μοριακό του προφίλ.

Το ίδιο μοριακό μονοπάτι μπορεί να εμφανίζεται σε διαφορετικούς ιστούς, όπως πνεύμονας, έντερο ή εγκέφαλος. Έτσι, η θεραπεία στοχεύει το κοινό βιολογικό χαρακτηριστικό και όχι την ανατομική εντόπιση.

Τι να περιμένουμε τα επόμενα χρόνια στην ογκολογία;

Η μελλοντική κατεύθυνση είναι ξεκάθαρα οι συνδυαστικές θεραπείες. Ο συνδυασμός φαρμάκων με διαφορετικούς  μηχανισμούς  δράσης μειώνει την πιθανότητα ανάπτυξης αντοχής από τον όγκο.

Ιδιαίτερη σημασία αποκτούν τα διειδικά και τριειδικά μονοκλωνικά αντισώματα, τα οποία μπορούν να στοχεύσουν ταυτόχρονα πολλαπλά σημεία του καρκινικού κυττάρου.

Ποιος είναι ο ρόλος της Τεχνητής Νοημοσύνης στην ογκολογία;

Η Τεχνητή Νοημοσύνη αναμένεται να αποτελέσει καταλυτικό παράγοντα στην εξέλιξη της ογκολογίας σε πολλαπλά επίπεδα.

Στην ανάπτυξη φαρμάκων, μπορεί να επιταχύνει δραματικά τον σχεδιασμό νέων μορίων, προβλέποντας αλληλεπιδράσεις με βιολογικά μονοπάτια και επιλέγοντας υποψήφιες ουσίες με μεγαλύτερη πιθανότητα επιτυχίας. Αυτό μειώνει τον χρόνο από την ανακάλυψη έως την κλινική δοκιμή.

Στη διάγνωση, η ανάλυση ιατρικών εικόνων (ακτινολογικών εξετάσεων, μαστογραφιών, δερματολογικών εικόνων, βιοψιών) επιτρέπει την πρώιμη ανίχνευση αλλοιώσεων με υψηλή ακρίβεια, λειτουργώντας ως υποστηρικτικό εργαλείο για τον ειδικό και μειώνοντας ανισότητες πρόσβασης σε εξειδικευμένους γιατρούς.

Στη μοριακή ογκολογία, η ΤΝ βοηθά στην ανάλυση τεράστιων δεδομένων από γονιδιωματικές εξετάσεις, εντοπίζοντας μοτίβα που δεν είναι εύκολα ορατά με συμβατικές μεθόδους.

Παράλληλα, χρησιμοποιείται στην εκπαίδευση ιατρών μέσω προσομοιώσεων, στη βελτιστοποίηση χειρουργικών τεχνικών και στην υποστήριξη ρομποτικών συστημάτων. Ωστόσο, παραμένει εργαλείο υποβοήθησης και όχι αντικατάστασης της ιατρικής κρίσης.

Έχει προχωρήσει η εφαρμογή των CAR T-cell θεραπειών στους συμπαγείς όγκους;

Οι CAR T-cell θεραπείες έχουν ήδη σημαντική επιτυχία σε αιματολογικές κακοήθειες, όμως στους συμπαγείς όγκους η εφαρμογή τους παραμένει περιορισμένη.

Το κύριο εμπόδιο είναι η ετερογένεια των όγκων και το μικροπεριβάλλον που εμποδίζει την αποτελεσματική δράση των τροποποιητικών αυτών θεραπειών. Παρόλα αυτά, ερευνητικές προσπάθειες επικεντρώνονται στον εντοπισμό κοινών βιοδεικτών ώστε να αναπτυχθούν πιο «ευρέως εφαρμόσιμες» θεραπείες.

Υπάρχουν εξελίξεις στα τεστ πρόληψης του καρκίνου;

Τα τελευταία χρόνια έχει σημειωθεί σημαντική πρόοδος στην πρώιμη ανίχνευση μέσω υγρής βιοψίας και πολυπαραγοντικών γονιδιακών τεστ.

Η υγρή βιοψία επιτρέπει την ανίχνευση κυκλοφορούντος καρκινικού DNA στο αίμα, προσφέροντας μια ελάχιστα επεμβατική μέθοδο παρακολούθησης και διάγνωσης. Παράλληλα, αναπτύσσονται πολυκαρκινικά τεστ (multi-cancer early detection), τα οποία επιχειρούν να εντοπίσουν διαφορετικούς τύπους καρκίνου από ένα μόνο δείγμα αίματος σε υγιείς.

Το μεγάλο στοίχημα είναι η ισορροπία μεταξύ ευαισθησίας και ειδικότητας, ώστε να αποφεύγονται ψευδώς θετικά αποτελέσματα που θα οδηγούσαν σε άσκοπες εξετάσεις και άγχος στους ασθενείς. Εξίσου σημαντικό ζήτημα είναι το κόστος και η ενσωμάτωση αυτών των τεχνολογιών στα εθνικά συστήματα υγείας.

Η προοπτική ενός απλού, ευρέως διαθέσιμου τεστ πρώιμης ανίχνευσης πολλών καρκίνων θεωρείται ρεαλιστική, αλλά απαιτεί ακόμη εκτεταμένη κλινική τεκμηρίωση.

Υπάρχει πραγματική καινοτομία ή και φαινόμενα marketing στην ογκολογία;

Υπάρχει σαφής διάκριση ανάμεσα στην ουσιαστική επιστημονική πρόοδο και σε πρακτικές που παρουσιάζουν ως καινοτόμα προϊόντα με περιορισμένη διαφοροποίηση.

Η πραγματική καινοτομία βασίζεται σε τεκμηριωμένα κλινικά δεδομένα και αλλάζει ουσιαστικά την έκβαση της νόσου. Αντίθετα, ο όρος «καινοτομία» χρησιμοποιείται συχνά εμπορικά χωρίς αντίστοιχο επιστημονικό υπόβαθρο.

Στην Ελλάδα, η ερευνητική παραγωγή παραμένει περιορισμένη, γεγονός που επηρεάζει τη συμμετοχή σε διεθνείς εξελίξεις. Απαιτούνται πιο ευέλικτες διαδικασίες για κλινικές μελέτες και στενότερη διασύνδεση της έρευνας με την κλινική πράξη, ώστε η πρόοδος να μεταφράζεται σε πραγματικό όφελος για τους ασθενείς. Ακόμη η έγκριση των καινοτόμων φαρμάκων θα πρέπει να επιταχυνθεί.

Ο Γιάννης Μπουκοβίνας είναι Παθολόγος–Ογκολόγος, Επιστημονικός Υπεύθυνος της Ογκολογικής Μονάδας στη «Γένεσις» Γενική Κλινική Θεσσαλονίκης.