Fast-track διαδικασίες και απελάσεις “στο πουθενά” – Τι αλλάζει με το νέο Σύμφωνο Μετανάστευσης και Ασύλου

Το βράδυ της Τρίτης (09/06) εγκρίθηκε από τη Βουλή -με τη θετική ψήφο μόνο της ΝΔ- το νομοσχέδιο για την «Εφαρμογή του Συμφώνου για τη Μετανάστευση και το Άσυλο».

Το νέο Σύμφωνο για τη Μετανάστευση και το Άσυλο αποτελεί το κοινό πλαίσιο της Ε.Ε. για τη διαχείριση της υποδοχής και του ασύλου. Η εφαρμογή του στην Ελλάδα γίνεται μέσω του σχετικού σχεδίου νόμου του Υπουργείου Μετανάστευσης και Ασύλου. Πρακτικά, η ΕΕ βάζει τους βασικούς κανόνες, αλλά κάθε κράτος πρέπει να τους ενσωματώσει στο δικό του νομικό σύστημα για να “μεταφραστεί” σε εθνικό δίκαιο και να οριστούν πρακτικές διαδικασίες.

Από τη μία πλευρά, η κυβέρνηση – διαμέσου Πλεύρηδων και Βορίδηδων- προβάλλει και πανηγυρίζει για μια «ιστορική ευρωπαϊκή επιτυχία» που υποτίθεται ότι θα ανακουφίσει τις χώρες πρώτης γραμμής. Από την άλλη, οι άνθρωποι του πεδίου, νομικοί και ανθρωπιστικοί φορείς βλέπουν τη θεσμοθέτηση μιας μόνιμης και επικίνδυνης «γκρίζας ζώνης».

Για τον λόγο αυτό, επιλέξαμε να αποκωδικοποιήσουμε μερικά από τα βασικά σημεία του εφαρμοστικού νόμου του Συμφώνου για τη Μετανάστευση και το Άσυλο, το οποίο τίθεται σε εφαρμογή πανευρωπαϊκά την ερχόμενη Παρασκευή 12 Ιουνίου.

Όπως εξηγεί στο NEWS 24/7 ο Μίνως Μουζουράκης, Δικηγόρος και Υπεύθυνος Προάσπισης Δικαιωμάτων της Υποστήριξης Προσφύγων στο Αιγαίο (RSA), το νέο Σύμφωνο στην πράξη έρχεται και μεταρρυθμίζει κανόνες οι οποίοι σε πολύ μεγάλο βαθμό υπήρχαν ήδη στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

Αξίζει σε αυτό το σημείο να αναφέρουμε ότι ο τρόπος με τον οποίο ψηφίστηκε ο εφαρμοστικός νόμος μαρτυρά πολλά για την ποιότητα της ίδιας της νομοθετικής διαδικασίας. Το Υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου είχε τα τελικά κείμενα του Ευρωπαϊκού Συμφώνου στα χέρια του ήδη από το 2024. Είχε, δηλαδή, δύο ολόκληρα χρόνια στη διάθεσή του προκειμένου να μελετήσει, να προετοιμάσει και να ανοίξει μια ουσιαστική, θεσμική συζήτηση με τους φορείς, την κοινωνία και τους νομικούς.

Αντίθετα, επέλεξε να εισαγάγει το νομοσχέδιο στη δημόσια διαβούλευση στα μέσα Μαΐου, μόλις έναν μήνα πριν από την τελική, δεσμευτική ευρωπαϊκή προθεσμία εφαρμογής. Το νομοσχέδιο πέρασε με διαδικασίες fast-track, σχεδόν αυτούσιο, αγνοώντας τεκμηριωμένες ενστάσεις και τις κραυγές αγωνίας των οργανώσεων του πεδίου.

Διαδικασίες συνόρων: Όταν η κράτηση βαφτίζεται «περιορισμός»

Μία από τις πλέον ανησυχητικές πτυχές του Συμφώνου αφορά τη θεσμοθέτηση ακόμα και της καθολικής στέρησης της ελευθερίας μέσω μιας νομικής ακροβασίας που ονομάζεται «πλάσμα μη εισόδου», το οποίο είναι κάτι το οποίο έχει εισαχθεί τώρα με το Σύμφωνο και η Ελλάδα θα κληθεί για πρώτη φορά να το εφαρμόσει.

Επίσης, καθιερώνεται πλέον και ενισχύεται όλο και περισσότερο η καταστολή σε βάρος των ανθρώπων και αυτό διότι πρέπει να ακολουθούνται αναγκαστικά για ορισμένους ανθρώπους λεγόμενες «διαδικασίες συνόρων». Δηλαδή πρέπει να θεωρείται ότι άνθρωποι οι οποίοι φτάνουν στα σύνορα και ζητάνε άσυλο και υπάγονται σε αυτές τις διαδικασίες, μένουνε σε ένα καθεστώς περιορισμού και εγκλωβισμού χωρίς να θεωρείται τυπικά ότι είναι σε ελληνικό έδαφος. Βάσει αυτής, ένας αιτών άσυλο μπορεί να βρίσκεται σωματικά στη Λέσβο ή τη Σάμο, αλλά νομικά θεωρείται ότι δεν έχει πατήσει το πόδι του σε ελληνικό έδαφος.

«Η βασική λογική είναι ότι οι άνθρωποι που βρίσκονται στη διαδικασία συνόρων θα είναι σε ένα καθεστώς εγκλεισμού μέσα στα καμπ του Υπουργείου Μετανάστευσης. Τώρα το αν αυτό θα γίνεται επίσημα ή αν θα γίνεται de facto μένει να φανεί», λέει ο ίδιος.

Το νέο Σύμφωνο δίνει στην Ελλάδα την ευελιξία να μεταφέρει αυτές τις «συνοριακές» διαδικασίες και το αντίστοιχο καθεστώς εγκλεισμού σε δομές που βρίσκονται στην καρδιά της χώρας, όπως το Σχιστό, η Φιλιππιάδα ή η Σιντική. Ένας μετανάστης θα μπορεί να είναι κλειδωμένος σε ένα καμπ στην Αττική ή την Ήπειρο και το κράτος θα ισχυρίζεται νομικά ότι ο άνθρωπος αυτός «δεν έχει εισέλθει στη χώρα». Όπως τονίζουν οι ανθρωπιστικές οργανώσεις, αυτό που το κράτος βαφτίζει μετονομαστικά ως «περιορισμό κυκλοφορίας», στην πράξη αποτελεί μαζική, παράνομη κράτηση.

Η… ψευδαίσθηση της «ευρωπαϊκής αλληλεγγύης»

Η Ελλάδα, ως χώρα πρώτης εισόδου στην Ευρωπαϊκή Ένωση, έχει μία πολύ βασική ευθύνη: να εξετάζει τα αιτήματα ασύλου ανθρώπων που φτάνουν στην Ελλάδα. Αυτό ισχύει ήδη ως βασικός κανόνας, αλλά ενισχύεται. Δηλαδή, η ευθύνη της Ελλάδας είναι μεγαλύτερη αύριο σε σχέση με αυτό το οποίο έχουμε σήμερα. 

«Ως μόνη αντιστάθμιση αυτής της ευθύνης, η οποία παγίως θεωρείται δυσανάλογη σε χώρες πρώτης εισόδου, όπως η Ελλάδα, η Ιταλία και πολλές άλλες, παρέχεται στο νέο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης ένας λεγόμενος “μηχανισμός αλληλεγγύης”, ώστε άλλες χώρες να παρέχουν μία υποστήριξη. Θεωρητικά πρέπει τα άλλα κράτη να παρέχουν αλληλεγγύη. Αλλά έχουν αρκετά μεγάλη ευχέρεια στο πώς ακριβώς θα το κάνουν. Δηλαδή, μπορούν αν θέλουν να μεταφέρουν ανθρώπους από την Ελλάδα στο έδαφός τους –αυτό είναι η λεγόμενη μετεγκατάσταση, το relocation– μπορούν εναλλακτικά να δώσουν χρήματα ή τεχνική υποστήριξη. Και αν δεν φτάσουν αυτές οι παροχές, μπορούν να κάνουν “αντιστάθμιση ευθυνών”», σημειώνει ο κ. Μουζουράκης.

Είναι ενδεικτικό ότι για τον πρώτο χρόνο εφαρμογής αυτού του Συμφώνου, η ελληνική κυβέρνηση συμφώνησε με τέσσερις χώρες ήδη –με τη Γερμανία, τη Γαλλία, την Ολλανδία και το Βέλγιο– να προκριθεί αυτή η προσέγγιση. Δηλαδή, για ένα χρόνο να μην δώσουν κανένα μέτρο αλληλεγγύης τα άλλα κράτη, και ως αντάλλαγμα παλιές υποθέσεις που επρόκειτο να επιστραφούν βάσει του κανονισμού του Δουβλίνου πίσω στην Ελλάδα, να μην επιστραφούν.

Η κυβέρνηση προβάλλει τον «μηχανισμό αλληλεγγύης» ως αντίβαρο στις αυξημένες ευθύνες που αναλαμβάνει η Ελλάδα ως χώρα πρώτης υποδοχής. Στην πραγματικότητα, η αλληλεγγύη αυτή αποδεικνύεται… εθελοντική ως προς το περιεχόμενό της.

«Αυτό σημαίνει ότι για τα τέσσερα αυτά κράτη μόνο, ξεκινάει από την Παρασκευή να ισχύει ένα σύστημα στο οποίο δεν υπάρχουν εκκρεμότητες αιτούντων άσυλο που επρόκειτο να απελαθούν, αλλά για νέους ανθρώπους οι οποίοι φτάνουν στη χώρα και περνάνε σε άλλα κράτη, μπορούν, και μάλιστα πολύ πιο εύκολα πλέον, να απελαύνονται πίσω στην Ελλάδα», τονίζει και προσθέτει πως οι ευθύνες της Ελλάδας είναι αυξημένες και οι δυνατότητες των άλλων κρατών να απελαύνουν πίσω κόσμο είναι πλέον ευρύτερες.

 

Η κατάργηση του συνδέσμου και οι απελάσεις στο πουθενά

Μέχρι σήμερα, το διεθνές και ευρωπαϊκό πλαίσιο προέβλεπε ότι για να απορριφθεί μια αίτηση ασύλου με το πρόσχημα ότι ο αιτών πρέπει να επιστρέψει σε μια «ασφαλή τρίτη χώρα» (π.χ. στην Τουρκία), έπρεπε να αποδειχθεί ότι ο άνθρωπος αυτός έχει κάποιον ουσιαστικό βιοτικό δεσμό με τη χώρα αυτή (π.χ. συγγενείς, προηγούμενη διαμονή). Με το νέο Σύμφωνο, αυτός ο απαραίτητος «σύνδεσμος» καταργείται πλήρως.

«Δημιουργεί, δηλαδή, τη δυνατότητα για την Ελλάδα να απορρίψει, ενδεικτικά ως ένα παράδειγμα, έναν πρόσφυγα από τη Συρία με την αιτιολογία ότι θα μπορούσε να πάει στη Σρι Λάνκα –στην οποία δεν έχει βρεθεί ποτέ στη ζωή του– γιατί υπάρχει μία συμφωνία της Ελλάδας με τη Σρι Λάνκα και η Σρι Λάνκα πληροί κάποιες προϋποθέσεις. Αυτό πλέον εντάσσεται στους ευρωπαϊκούς κανόνες».

Η εξέλιξη αυτή ανοίγει τον δρόμο για τη δημιουργία των λεγόμενων «κόμβων επιστροφών» (return hubs), οι οποίοι αν και τυπικά δεν είναι στο νέο Σύμφωνο, εντάσσονται εκεί. Πλέον, η Ελλάδα θα μπορεί να συνάπτει διμερείς συμφωνίες με με κάποια άλλη χώρα στον πλανήτη (όπως ήδη ακούγεται για την Ουγκάντα).

«Δηλαδή θα απελαύνονται άνθρωποι σε μια χώρα, η οποία δεν είναι η χώρα τους, περιμένοντας να απελαθούν κάπου αλλού κάποια άλλη στιγμή αορίστως. Αυτή είναι η συζήτηση που κάνει τώρα και το Υπουργείο Μετανάστευσης, αναφέροντας ότι προχωρούν διαπραγματεύσεις με χώρες οι οποίες είναι εν δυνάμει τέτοιοι λεγόμενοι κόμβοι επιστροφών», τονίζει ο κ. Μουζουράκης.

Για να δώσουμε ένα παράδειγμα: αν ένας Σύριος πρόσφυγας απορριφθεί στην Ελλάδα και η Τουρκία αρνηθεί να τον δεχτεί, η Ελλάδα θα έχει το δικαίωμα να τον απελάσει πχ στην Ουγκάντα, η οποία θα λειτουργεί ως «έδρα αναμονής» αορίστου χρόνου. Άνθρωποι που δεν έχουν καμία απολύτως σχέση με αυτές τις τρίτες χώρες, μετατρέπονται σε «μπαλάκια» που η Ευρώπη ξεφορτώνεται με συνοπτικές διαδικασίες εκτός των συνόρων της.

Το μάλλον ανέφικτο screening

Παράλληλα, ο νέος κανονισμός του screening (υποδοχή, ιατρικός έλεγχος και ταυτοποίηση) επιβάλλει αρκετά αυστηρά χρονικά όρια: η διαδικασία πρέπει να ολοκληρώνεται εντός 7 ημερών στα νησιά και εντός 3 ημερών στην ενδοχώρα.

Ωστόσο, οι προθεσμίες αυτές έρχονται σε σύγκρουση με την ελληνική πραγματικότητα. Στο εγχώριο σύστημα, η αντίστοιχη διαδικασία υποδοχής μπορεί να κρατούσε βάσει νόμου από 5 έως 25 ημέρες. Στην πράξη όμως, λόγω των χρόνιων και σοβαρών ελλείψεων σε διερμηνείς, γιατρούς, ψυχολόγους και διοικητικό προσωπικό, η διαδικασία αυτή παρατεινόταν συχνά έως και τους τρεις μήνες, με τους ανθρώπους να παραμένουν εγκλωβισμένοι.

Η επιβολή τόσο ασφυκτικών ευρωπαϊκών προθεσμιών σε ένα υποστελεχωμένο σύστημα προμηνύει δύο μόνο σενάρια: είτε εξαιρετικά πρόχειρες και επικίνδυνες διαδικασίες «εξπρές» που θα καταστρατηγούν τα δικαιώματα των προσφύγων, είτε την παράταση μιας de facto παράνομης κράτησης. «Αυτό επισημάνθηκε ήδη και στη διαβούλευση του νομοσχεδίου από πλειάδα φορέων, μεταξύ των οποίων και εμείς, ως παράνομο, ως μη επιτρεπτό, δεν έγινε δεκτό, και είναι ο νόμος που ψηφίστηκε χθες το βράδυ».

Απειλούνται και αυτοί που έχουν ήδη άσυλο;

Το νέο Σύμφωνο αφορά θεωρητικά τις αιτήσεις ασύλου που θα υποβάλλονται στη χώρα από την Παρασκευή και μετά.

«Αν ένας άνθρωπος έχει ήδη καθεστώς, χαρτιά στη χώρα, διατηρεί αυτό το καθεστώς, εκτός αν κληθεί ίσως να εξηγήσει γιατί δεν πρέπει να του ανακληθεί αυτό το καθεστώς. Αυτό είναι κάτι το οποίο έχει ξεκινήσει να το κάνει η Υπηρεσία Ασύλου πολύ περισσότερο από ό,τι παλιότερα. Έχουνε, δηλαδή, εκκινήσει διαδικασίες λεγόμενης «ανάκλησης» καθεστώτων που είχαν ήδη χορηγηθεί παλιότερα, όχι μόνο για λόγους όπως είναι η διάπραξη ποινικού αδικήματος, ακόμα και για λόγους αλλαγής των συνθηκών στη χώρα, όπου η Υπηρεσία Ασύλου θεωρεί ότι ο άνθρωπος αυτός δεν κινδυνεύει πια και μπορεί να επιστραφεί», σημειώνει.

Αυτό έχει γίνει ενδεικτικά, ειδικά μέσα στο 2026, και σε μεγάλο αριθμό Σύρων προσφύγων, οι οποίοι είχαν αναγνωριστεί ως πρόσφυγες και καλούνται τώρα να εξηγήσουν γιατί πρέπει να διατηρήσουν το καθεστώς και να μην τους ανακληθεί και να απελαθούν πίσω στη Συρία.

Όπως λέει καταληκτικά ο κ. Μίνως Μουζουράκης, είναι προφανής μια τάση προς καταστολή, αυστηροποίηση και αποδόμηση πολύ βασικών εγγυήσεων, που κάνει δύο βασικά πράγματα: πρώτον, φέρνει το δίκαιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης συχνά σε ευθεία και σε μετωπική σύγκρουση με βασικές αρχές διεθνούς δικαίου και ανθρωπίνων δικαιωμάτων και παράλληλα, επειδή δίνει πάρα πολύ ευχέρεια στα κράτη. «Το πλέγμα κανόνων είναι διατυπωμένο με πάρα πολύ ασαφή τρόπο, γιατί είναι και ένα προϊόν διαπραγμάτευσης νομοθετών της Ευρωπαϊκής Ένωσης και ειδικά 27 κρατών που έχουνε τελείως αντίθετα συμφέροντα και προτεραιότητες, πολλές φορές αυτοί οι κανόνες είναι πάρα πολύ ασαφείς και δεν είναι εύκολο να γίνει κατανοητό και το τι ακριβώς λένε και το πώς θα εφαρμοστούν».

Όπως λέει, «σίγουρα θα περάσουμε αρκετό χρόνο και μόνο για να καταλάβουμε πραγματικά ποιες είναι οι συνέπειές του, και αυτά είναι κάποια πρώτα σημεία τα οποία ήδη μας προκαλούν έτσι μια άμεση ανησυχία και τα οποία εκτιμούμε δυστυχώς ότι θα τα βρούμε μπροστά μας, έχοντας φυσικά και μια εμπειρία του ελληνικού συστήματος ασύλου, που ειδικά την τελευταία δεκαετία έχει δείξει και έχει προβάλει μια σειρά από πάρα πολύ σημαντικά προβλήματα».

Πάντως, προκύπτει πως η υποβάθμιση της δημοκρατικής διαβούλευσης του νομοσχεδίου αποδεικνύει ότι η πολιτική ηγεσία γνώριζε καλά τις προβληματικές πτυχές του νόμου που έφερνε προς ψήφιση. Η επόμενη μέρα ξημερώνει με τους πρόσφυγες σε καθεστώς ακραίας επισφάλειας και την Ελλάδα εγκλωβισμένη σε έναν ρόλο που πλήττει βάναυσα τον πυρήνα του διεθνούς δικαίου και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.