Καλοκαίρι χωρίς διακοπές για τους Έλληνες

Η παλιά Μεταπολίτευση οικοδομήθηκε επάνω στο κοινωνικό συμβόλαιο που τη νομιμοποίησε: κάθε νέα γενιά μπορούσε να ζήσει καλύτερα από την προηγούμενη.

Η εργασία δημιουργούσε περιουσία. Η περιουσία εξασφάλιζε σταθερότητα στην οικογένεια και περισσότερες ευκαιρίες για τα παιδιά. Πάνω σε αυτή την προσδοκία θεμελιώθηκε η κοινωνική συναίνεση των τελευταίων πέντε δεκαετιών.

Η χρεοκοπία της χώρας έπρεπε να σηματοδοτήσει το τέλος αυτού του ιστορικού κύκλου. Το πολιτικό σύστημα που οδήγησε την Ελλάδα στη χρεοκοπία επέλεξε να παραμείνει με κάθε τρόπο στην εξουσία. Με αποτέλεσμα, η χώρα να εισέλθει σε μια περίοδο παρακμής. Σήμερα, το κοινωνικό συμβόλαιο που νομιμοποίησε την παλιά Μεταπολίτευση έχει διαρραγεί.

Λεφτά δεν υπάρχουν πια

Η νέα γενιά αδυνατεί να αποκτήσει κατοικία. Μένει με τους γονείς ακόμα και στα 30. Δημιουργεί οικογένεια σε μεγαλύτερη ηλικία ή εγκαταλείπει εντελώς αυτή την προοπτική. Το δημογραφικό εξελίσσεται στο σημαντικότερο πρόβλημα της χώρας. Οι αποταμιεύσεις μιας ζωής εξαντλούνται για να καλύψουν τις ανάγκες της καθημερινότητας. Η αγοραστική δύναμη συρρικνώνεται. Οι διακοπές, που αποτελούσαν για δεκαετίες αυτονόητο κομμάτι του ελληνικού τρόπου ζωής, μετατρέπονται σε πολυτέλεια.

Σήμερα, οι Έλληνες δεν έχουν λεφτά να πάνε διακοπές. Αυτή είναι η αλήθεια. Πέρυσι, πίστεψαν ότι η ακρίβεια είναι παροδική και τράβηξαν χρήματα από τις τράπεζες, Φέτος, τα λεφτά των καταθέσεων εξαντλήθηκαν. Μένουν στην άκρη για μια δύσκολη στιγμή. Τα μπάνια του Λαού δεν υπάρχουν πια. Στη χώρα του τουρισμού, οι Έλληνες δεν έχουν πια τη δυνατότητα να επισκεφτούν ένα νησί.

Το καλοκαίρι χωρίς διακοπές αποτελεί μία μόνο όψη αυτής της δυσάρεστης πραγματικότητας. Η ίδια πολιτική, που συρρικνώνει το πραγματικό εισόδημα των πολιτών, καθιστά την κατοικία απρόσιτη, εξανεμίζει την αξία των αποταμιεύσεων και παρουσιάζει την εκποίηση της ελληνικής περιουσίας ως ανάπτυξη. Δεν πρόκειται για διαφορετικά προβλήματα. Πρόκειται για διαφορετικές εκφάνσεις της ίδιας κρίσης. Αυτό που παρουσιάζεται σαν ανάπτυξη είναι στην ουσία μία κρίση της καθημερινής ζωής των Ελλήνων πολιτών.

Για δεκαετίες, το ελληνικό καλοκαίρι αποτελούσε αναπόσπαστο μέρος του ελληνικού τρόπου ζωής. Δεν ήταν προνόμιο των λίγων. Δεν ήταν πολυτέλεια. Ήταν η φυσική ανταμοιβή μιας χρονιάς εργασίας. Η οικογένεια πήγαινε στο χωριό, στο νησί ή σε ένα απλό ενοικιαζόμενο δωμάτιο. Τα παιδιά μεγάλωναν δίπλα στους παππούδες. Οι πόλεις άδειαζαν και η ελληνική περιφέρεια ξαναζωντάνευε. Το καλοκαίρι αποτελούσε μια κοινωνική κατάκτηση, γιατί επιβεβαίωνε ότι η εργασία επέτρεπε στους ανθρώπους να απολαμβάνουν τον ελεύθερο χρόνο τους.

Σήμερα αυτή η αυτονόητη κάποτε εικόνα αλλάζει δραματικά. Το κόστος των μετακινήσεων, της διαμονής και της καθημερινής διαβίωσης έχει εκτοξευθεί. Για χιλιάδες οικογένειες, ακόμη και λίγες ημέρες διακοπών απαιτούν θυσίες που πριν από λίγα χρόνια θα θεωρούνταν αδιανόητες. Η Ελλάδα μετατρέπεται σταδιακά σε έναν τουριστικό προορισμό που μπορούν να απολαμβάνουν μόνο όσοι αμείβονται με ευρωπαϊκούς μισθούς. Μετά από 45 χρόνια την Ευρωπαϊκή Ένωση, οι Έλληνες δεν έχουν γίνει μισθολογικά ακόμη Ευρώπη.

Η εκποίηση των ασημικών δεν είναι ανάπτυξη

Το πρόβλημα όμως δεν περιορίζεται στις διακοπές. Οι διακοπές αποτελούν απλώς τον καθρέφτη μιας βαθύτερης πραγματικότητας. Η ίδια οικογένεια που δυσκολεύεται να πληρώσει λίγες ημέρες διακοπών δυσκολεύεται να πληρώσει και το ενοίκιο. Η ίδια οικογένεια που περιορίζει τις καλοκαιρινές της αποδράσεις περιορίζει την κατανάλωση, εξαντλεί τις αποταμιεύσεις της για να βγάλει το μήνα και αγωνιά για το μέλλον των παιδιών της, που ονειρεύονται ένα μέλλον εκτός Ελλάδας. Η ποιότητα ζωής υποχωρεί σε όλα τα επίπεδα.
Η βασική αιτία είναι ότι η ανάπτυξη αποσυνδέθηκε από την Πρόοδο. Για χρόνια παρουσιάζεται ως επιτυχία κάθε αύξηση των τιμών των ακινήτων και κάθε νέα πώληση γης ή κατοικίας. Το ξεπούλημα των ασημικών παρουσιάζεται ως επιτυχία. Όταν μια χώρα ζει πουλώντας τον πλούτο που δημιούργησαν οι προηγούμενες γενιές, δεν γίνεται πλουσιότερη. Η Ελλάδα δεν ανήκει πια στους Έλληνες.

Η ψευδεπίγραφη ανάπτυξη των τελευταίων ετών στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό στην εκποίηση του πλούτου που δημιούργησαν οι προηγούμενες γενιές. Οι Έλληνες είχαν πάντοτε μια ιδιαίτερη σχέση με το σπίτι. Από την αρχαιότητα ακόμη, η Εστία ήταν θεά. Το σύμβολο του οίκου, της οικογένειας, της συνέχειας των γενεών. Το σπίτι αποτελούσε το πιο ιερό αγαθό της ελληνικής οικογένειας. Δεν ήταν ένα περιουσιακό στοιχείο όπως όλα τα άλλα. Ήταν ο κόπος μιας ζωής, η ασφάλεια των παιδιών, η μεγαλύτερη παρακαταθήκη που μπορούσαν να αφήσουν οι γονείς στις επόμενες γενιές.

Οι Έλληνες ήταν ιδιοκτήτες. Εκατομμύρια οικογένειες εργάστηκαν, αποταμίευσαν και απέκτησαν ένα σπίτι. Πάνω στη μικρή ιδιοκτησία οικοδομήθηκε η ελληνική μεσαία τάξη. Πάνω στη μικρή ιδιοκτησία στηρίχθηκε η κοινωνική συνοχή της χώρας.

Η πρώτη μεγάλη ρήξη με αυτή την ιστορική αντίληψη ήρθε όταν η κατοικία έπαψε να αντιμετωπίζεται ως το πιο προστατευμένο αγαθό της ελληνικής οικογένειας και μετατράπηκε σε μόνιμη φορολογική βάση. Ο ΕΝΦΙΑ είναι ο πιο άδικος φόρος που επιβλήθηκε ποτέ στους Έλληνες πολίτες. Με το νόμο Σαμαρά – Στουρνάρα ευνοήθηκαν μόνο οι πλούσιοι και ισοπεδώθηκε η μεσαία τάξη. Για πρώτη φορά η οικία έγινε αντικείμενο διαρκούς φορολόγησης, ανεξάρτητα από το αν απέφερε εισόδημα ή όχι. Δεν ήταν μόνο ένας νέος φόρος. Ήταν μια διαφορετική αντίληψη για την ιδιοκτησία και τη σχέση του κράτους με την οικογένεια.

Στη συνέχεια ήρθε η δεύτερη ρήξη. Η κατοικία μετατράπηκε σε χρηματοοικονομικό προϊόν. Η Golden Visa, η ανεξέλεγκτη εξάπλωση της Airbnb και η μαζική είσοδος επενδυτικών κεφαλαίων άλλαξαν τη φυσιογνωμία ολόκληρων περιοχών. Τα σπίτια έπαψαν να χτίζονται πρωτίστως για να κατοικούνται. Άρχισαν να αγοράζονται για να αποδίδουν στους ξένους. Οι παραδοσιακές γειτονιές των Ελλήνων εξαφανίσθηκαν. Οι Έλληνες όχι μόνο έπαψαν να έχουν ιδιόκτητα σπίτια, αλλά αδυνατούν να πληρώσουν ενοίκιο γιατί οι τιμές εκτοξεύτηκαν.
Κάποτε οι ξένοι που επέλεγαν να ζήσουν στην Ελλάδα γίνονταν μέρος των τοπικών κοινωνιών. Αναπαλαίωναν παλιά σπίτια, ζούσαν στα χωριά, συμμετείχαν στη ζωή του κάθε τόπου, αγαπούσαν την ελληνική φύση και τον πολιτισμό. Σήμερα το κυρίαρχο μοντέλο είναι διαφορετικό. Η σχέση με τον τόπο αντικαθίσταται από τη σχέση με την απόδοση της επένδυσης. Το σπίτι μετατρέπεται σε οικονομικό προϊόν και ο τόπος σε εμπορικό αντικείμενο.

Το αποτέλεσμα είναι ορατό παντού. Οι νέοι δυσκολεύονται να νοικιάσουν σπίτι στις πόλεις όπου σπουδάζουν. Τα νέα ζευγάρια αδυνατούν να αγοράσουν κατοικία. Ολόκληρες γειτονιές αλλάζουν χαρακτήρα. Νησιά και τουριστικές περιοχές γίνονται απρόσιτες για τους ίδιους τους κατοίκους τους. Και όλα αυτά παρουσιάζονται ως επιτυχία της οικονομίας. Σαν να ζουν σε άλλο κόσμο.

Το Κοινωνικό Συμβόλαιο της παλιάς Μεταπολίτευσης ακυρώθηκε

Καμία οικονομία δεν μπορεί να θεωρείται επιτυχημένη όταν οι πολίτες της αδυνατούν να αποκτήσουν το πιο βασικό αγαθό της ζωής τους. Καμία χώρα δεν εξελίσσεται όταν οι πολίτες της χάνουν σταδιακά την ιδιοκτησία που δημιούργησαν με τον κόπο τους. Η πραγματική ανάπτυξη δημιουργεί νέο πλούτο. Δεν αναδιανέμει τον υπάρχοντα σε ξένους ιδιοκτήτες. Πολλές φορές, αγνώστων λοιπών στοιχείων. Με πραγματικούς δικαιούχους που κρύβονται σε υπεράκτιες εταιρίες εξωτικών παραδείσων. Τα νησιά και οι πόλεις μας γίνονται μέσο για το ξέπλυμα μαύρου χρήματος.

Ο πληθωρισμός λειτουργεί ως ο κινητήριος μοχλός αυτής της βίαιης διαδικασίας. Αυξάνει τα δημόσια έσοδα, ενώ μειώνει την πραγματική αξία των μισθών, των συντάξεων και των αποταμιεύσεων. Οι πολίτες πληρώνουν ακριβότερα σχεδόν τα πάντα χωρίς να αυξάνονται αντίστοιχα οι μισθοί τους. Αντίθετα, αναγκάζονται να καταναλώνουν το κεφάλαιο που είχαν δημιουργήσει τα προηγούμενα χρόνια. Μια κοινωνία που ζει από τις αποταμιεύσεις της δεν προοδεύει. Αναλώνει το μέλλον της για να χρηματοδοτήσει το παρόν.
Το καλοκαίρι χωρίς διακοπές αποτελεί την πιο ανθρώπινη εικόνα αυτής της παρακμιακής πραγματικότητας. Δεν αναδεικνύει μόνο την απώλεια λίγων ημερών ξεκούρασης, ενός δικαιώματος που χάθηκε. Αφορά το τέλος μιας εποχής κατά την οποία ο μέσος Έλληνας πίστευε ότι με τη δουλειά του μπορούσε να αποκτήσει σπίτι, να μεγαλώσει τα παιδιά του, να κάνει λίγες ημέρες διακοπών και να προσφέρει στην επόμενη γενιά μια καλύτερη ζωή από εκείνη που παρέλαβε.

Το κοινωνικό συμβόλαιο που νομιμοποίησε την παλιά Μεταπολίτευση δεν υπάρχει πια.

Σήμερα η Ελλάδα χρειάζεται ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο. Ένα συμβόλαιο που θα επανασυνδέσει την Ανάπτυξη με την Πρόοδο. Που θα δημιουργεί νέο πλούτο, αντί να εκποιεί τον παλιό. Που θα επιτρέπει ξανά στους Έλληνες να αποκτούν σπίτι, να δημιουργούν οικογένεια, να ζουν με αξιοπρέπεια και να πιστεύουν ότι τα παιδιά τους θα ζήσουν καλύτερα από τους ίδιους. Από αυτή τη συμφωνία θα ξεκινήσει η Νέα Μεταπολίτευση.

*Ο Δημήτρης Τζιώτης είναι Σύμβουλος Στρατηγικής και συγγραφέας. Το νέο βιβλίο του με τίτλο «Το Σύνταγμα της νέας Μεταπολίτευσης» κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Παπαζήση.