Αυτά που μας άφησε η χούντα

Λέμε ότι οι κοινωνίες έχουν την πολιτική εκπροσώπηση που τους αξίζει. Δυστυχώς, στην περίπτωση μας, ισχύει το ίδιο και για τις χούντες.

Συμπληρώθηκαν 59 χρόνια από το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου 1967. Η επίσημη ιστορική αφήγηση περιγράφει μία δράκα επίορκων αξιωματικών που κατέλυσαν το πολίτευμα με πρόσχημα τον κομμουνιστικό κίνδυνο. Ήταν, λένε, η τελευταία πράξη του Εμφυλίου. Αν όμως κοιτάξεις χωρίς τα γυαλιά του ειδικού, με μια ανθρώπινη ματιά, θα διαπιστώσεις ότι επρόκειτο για μία χούφτα φαιδρών προσωπικοτήτων, ορισμένες δε, με ψυχοπαθητικά χαρακτηριστικά. Το έλεγε άλλωστε ο πιο κωμικός από όλους, ο Στυλιανός Παττακός: θα μπορούσαν να πέσουν από τις πρώτες μέρες με ένα απλό φύσημα.

Γιατί δεν έπεσαν; Το ιστορικό ανάθεμα πέφτει στην κεφαλή του βασιλιά Κωνσταντίνου. Δεν αντέδρασε και τους όρκισε ως κυβέρνηση. Όμως αυτή είναι η θεσμική διάσταση των γεγονότων. Η αλήθεια είναι ότι η κοινωνία κάθισε στην άκρη του δρόμου και έβλεπε τα τανκς να περνούν. Ναι, η πολιτική ηγεσία είχε ήδη εκτοπιστεί στο περιθώριο. Όμως ο «παροιμιώδης μέσος ανθρωπάκος», κατά τον ποιητή, δεν είπε λέξη. Έκρυψε τους δίσκους του Θεοδωράκη και κοίταξε τη δουλίτσα του, για να ξοφλήσει τα γραμμάτια του διαμερίσματος με λουτροκαμπινέ. Άλλωστε, «κάποιος έπρεπε να βάλει τάξη». Ας ήταν ο λοχίας. Παιδί του λαού είναι και αυτός.

Βέβαια μερικά χρόνια αργότερα, ήταν όλοι τους αντιστασιακοί. Στο Πολυτεχνείο μπήκαν εκατομμύρια άνθρωποι. Και τότε έμαθαν ότι «όλοι οι αγώνες είναι δίκαιοι», όπως έχουν επισημάνει ο Σταύρος Τσακυράκης και ο Απόστολος Δοξιάδης. Γιατί αυτή ήταν μία από τις μεγάλες και χρόνιες παθογένειες που κληροδότησε η χούντα. Από τη στιγμή που δηλώνεις αγωνιζόμενος, έχεις όλο το δίκιο με το μέρος σου.

Το πραξικόπημα και, κατ’ επέκταση, η Μεταπολίτευση, είναι το big bang του σημερινού πολιτικού και κοινωνικού σύμπαντος. Και η χούντα δεν άφησε πίσω της μόνο μια επταετία αυταρχισμού, αλλά και μια μακρά σκιά που διαπερνά τη Μεταπολίτευση. Εγκατέστησε μια βαθιά καχυποψία απέναντι στο κράτος. Για πολλούς πολίτες, η εξουσία έπαψε να είναι ουδέτερη και έγινε εν δυνάμει απειλή. Η δημοκρατία μετά το 1974 υπερασπίστηκε θεσμικά, αν και όχι αποτελεσματικά σε όλες τις περιπτώσεις, τα δικαιώματα και τις ελευθερίες. Αυτό ήταν ιστορικά αναγκαίο, αλλά συνοδεύτηκε συχνά από δυσκολία στην επιβολή κανόνων και ανοχή σε φαινόμενα ανομίας.

Ταυτόχρονα, η επαναφορά της πολιτικής θεσμικής ομαλότητας, έβαψε με κομματικά χρώματα κάθε έκφραση της δημόσιας ζωής. Πανεπιστήμια, συνδικάτα και δημόσιος λόγος μετατράπηκαν σε πεδία διαρκούς αντιπαράθεσης. Μαζί της επέστρεψε και μια διχαστική λογική, όπου η πολιτική σύγκρουση αποκτούσε ηθικό χαρακτήρα. Αν διαφωνούσες με αυτούς που είχαν αναλάβει την εκπροσώπηση της «προόδου», ήσουν ύποπτος για φιλοχουντικά αισθήματα. Σήμερα είσαι φασίστας, σκέτο.

Στην πιο σκοτεινή περίοδο της κρίσης επωάστηκε το αυγό του φιδιού από το μισό εκατομμύριο συμπολιτών μας που ψήφισαν τη Χρυσή Αυγή. Σήμερα στα κοινωνικά δίκτυα και ειδικά στο TikTok συναντάς δημοφιλείς αναρτήσεις με ύμνους προς την επταετία, τον Παπαδόπουλο, την εποχή που έδεναν τα σκυλιά με τα λουκάνικα και έπεφταν για ύπνο με ξεκλείδωτες πόρτες. Ασφαλώς και πρόκειται περί γραφικότητας. Ομως ο φασισμός δεν είναι ένας ιός εν υπνώσει. Μεταλλάσσεται σε βαθμό που δεν αναγνωρίζεται. Θρέφεται από την οργή και το φόβο που καλλιεργεί ο λαϊκισμός. Και όχι, οι χούντες, τουλάχιστον στις μέρες και στα μέρη μας, δεν πρόκειται να επιστρέψουν τανκς. Αλλά κάποια στιγμή, μπορεί όλα στο περίβλημα να θυμίζουν δημοκρατία, αλλά στο εσωτερικό να φουσκώνουν οι νέες μορφές του αυταρχισμού.