Κρίσιμα μέταλλα: Η ευρωπαϊκή μάχη για στρατηγική αυτονομία και το ελληνικό παράθυρο ευκαιρίας

Η ανάγκη για πράσινη μετάβαση φέρει στο προσκήνιο την ανάγκη για πρόσβαση σε επαρκή και σε ανταγωνιστική τιμή ενέργειας αλλά παράλληλα στη νέα γεωοικονομία των κρίσιμων μετάλλων δημιουργώντας πολλαπλές προκλήσεις για την ΕΕ και βέβαια την Ελλάδα.

Όπως χαρακτηριστικά τόνισε ο Διευθυντής Βιώσιμης Ανάπτυξης της ΒΙΟΧΑΛΚΟ κ. Παναγιώτης Σκιαδάς, μιλώντας την περασμένη Παρασκευή  στο συνέδριο «Η Ελλάδα στη νέα εποχή της πυρηνικής ενέργειας», που πραγματοποιήθηκε στο Ίδρυμα Ευγενίδου, ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα που αναδεικνύονται στη συζήτηση για την ενεργειακή μετάβαση είναι ο κίνδυνος δημιουργίας μιας νέας εξάρτησης από την Κίνα, αυτή τη φορά με αιχμή τις τεχνολογίες αποθήκευσης ενέργειας και ιδιαίτερα τις μπαταρίες.

Μάλιστα σημείωσε ότο η μετάβαση σε ένα σύστημα μηδενικών εκπομπών δεν μπορεί να εξεταστεί μόνο υπό το πρίσμα των περιβαλλοντικών στόχων, αλλά και υπό το πρίσμα της στρατηγικής αυτονομίας, της ανθεκτικότητας και της ασφάλειας εφοδιασμού της Ευρώπης.

Κι αυτό την ώρα που για δεκαετίες, η Ευρώπη οικοδόμησε την οικονομική της ισχύ πάνω σε ένα μοντέλο που συνδύαζε τη διεθνοποίηση της παραγωγής, τη διαθεσιμότητα φθηνής ενέργειας και την ενίσχυση του τομέα των υπηρεσιών. Η μεταφορά σημαντικού μέρους της βιομηχανικής δραστηριότητας εκτός ευρωπαϊκών συνόρων θεωρήθηκε για χρόνια στοιχείο οικονομικής αποτελεσματικότητας και ανταγωνιστικότητας. Σήμερα, ωστόσο, οι γεωπολιτικές και οικονομικές εξελίξεις αναδεικνύουν τα όρια αυτού του μοντέλου.

Συγκεκριμένα, η πανδημία, η ενεργειακή κρίση, ο πόλεμος στην Ουκρανία και η όξυνση του ανταγωνισμού μεταξύ Δύσης και Κίνας έφεραν στο προσκήνιο ένα κρίσιμο ζήτημα: την εξάρτηση της Ευρώπης από τρίτες χώρες για πρώτες ύλες, στρατηγικά μέταλλα και βασικούς κρίκους των βιομηχανικών αλυσίδων εφοδιασμού.

Εξάρτηση από εξωευρωπαϊκές αγορές

Η ανάγκη ενίσχυσης της ευρωπαϊκής στρατηγικής αυτονομίας αποτυπώνεται πλέον ξεκάθαρα στις πολιτικές της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Σύμφωνα με το Critical Raw Materials Act, η ΕΕ εξακολουθεί να εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από εξωευρωπαϊκές αγορές για κρίσιμες πρώτες ύλες.

Χαρακτηριστικά, το σύνολο σχεδόν των σπάνιων γαιών που χρησιμοποιούνται για την παραγωγή μόνιμων μαγνητών υφίσταται επεξεργασία στην Κίνα, ενώ η κινεζική αγορά διατηρεί δεσπόζουσα θέση και σε άλλα στρατηγικά μέταλλα.

Την ίδια στιγμή, η ενεργειακή μετάβαση και η ανάπτυξη τεχνολογιών χαμηλών εκπομπών άνθρακα αναμένεται να αυξήσουν σημαντικά τη ζήτηση για μέταλλα όπως ο χαλκός, το λίθιο, το νικέλιο, το κοβάλτιο και οι σπάνιες γαίες. Σύμφωνα με εκτιμήσεις του Διεθνούς Οργανισμού Ενέργειας, οι ανάγκες της παγκόσμιας οικονομίας για κρίσιμα ορυκτά θα πολλαπλασιαστούν έως το 2040, καθιστώντας την πρόσβαση σε αυτά ζήτημα οικονομικής ασφάλειας και γεωπολιτικής ισχύος.

Η ευρωπαϊκή ανησυχία, όμως, δεν είναι θεωρητική. Τα τελευταία χρόνια η Κίνα έχει ακολουθήσει μια μακρόπνοη στρατηγική ελέγχου ολόκληρων αλυσίδων αξίας, από την εξόρυξη έως την επεξεργασία και τη μεταποίηση κρίσιμων μετάλλων. Παράλληλα, τόσο η Ευρωπαϊκή Ένωση όσο και οι Ηνωμένες Πολιτείες επιταχύνουν τις πρωτοβουλίες τους για τη διαφοροποίηση των πηγών εφοδιασμού και την ανάπτυξη εγχώριων παραγωγικών δυνατοτήτων.

Στο πλαίσιο αυτό, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει ήδη ενεργοποιήσει νέα εργαλεία για την ενίσχυση της πρόσβασης σε στρατηγικές πρώτες ύλες, ενώ εξετάζονται πολιτικές που αφορούν τη δημιουργία αποθεμάτων και την επιτάχυνση επενδύσεων σε εξορυκτικές και μεταποιητικές δραστηριότητες εντός της ΕΕ.

Ωστόσο, η Ευρώπη εξακολουθεί να αντιμετωπίζει μια σημαντική πρόκληση που έχει να κάνει με την ισορροπία ανάμεσα στην περιβαλλοντική προστασία και την ταχύτητα υλοποίησης στρατηγικών επενδύσεων.

Οι χρονοβόρες διαδικασίες αδειοδότησης, η κανονιστική πολυπλοκότητα και η αβεβαιότητα ως προς τα επενδυτικά χρονοδιαγράμματα συχνά λειτουργούν ανασταλτικά. Δεν είναι τυχαίο ότι η ίδια η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναγνωρίζει πλέον πως η απλούστευση και η επιτάχυνση των διαδικασιών αποτελούν βασική προϋπόθεση για την ενίσχυση της ευρωπαϊκής ανταγωνιστικότητας στον τομέα των κρίσιμων πρώτων υλών.

Η Ελλάδα

Μέσα σε αυτό το νέο περιβάλλον, η Ελλάδα αποκτά αυξημένη στρατηγική σημασία. Η γεωγραφική της θέση, η συμμετοχή στους ευρωπαϊκούς και ευρωατλαντικούς θεσμούς, οι λιμενικές και ενεργειακές υποδομές, αλλά και η παρουσία σημαντικών ορυκτών πόρων αλλά και πρωτοβουλίες για παραγωγή στρατηγικών πρώτων υλών δημιουργούν προϋποθέσεις για την προσέλκυση επενδύσεων που συνδέονται με τη νέα βιομηχανική πολιτική της Ευρώπης.

Χαρακτηριστική είναι η προσπάθεια της Metlen με το Γάλλιο. Όπως, μάλιστα, τόνισε στη Γενική Συνέλευση των μετόχων στις 21/5 ο Ευάγγελος Μυτιληναίος, Εκτελεστικός Πρόεδρος της εισηγμένης στο Λονδίνο και το Euronext Athens  η πιλοτική μονάδα γαλλίου είναι ήδη σε λειτουργία, ενώ η κύρια εγκατάσταση βρίσκεται υπό κατασκευή με στόχο να είναι έτοιμη έως το Δ’ τρίμηνο του 2027. Σημείωσε, δε, ότι  η ζήτηση κινείται 50% υψηλότερα από τη διαθέσιμη παραγωγική δυνατότητα. Πρόκειται, όπως είπε, για ένα στρατηγικό μέταλλο με αυξανόμενη γεωπολιτική, βιομηχανική και εμπορική αξία.

Η Κίνα, πάντως,  σύμφωνα με τον  Ευαγ. Μυτιληναίο, έχει την πρωτοκαθεδρία στην παραγωγή επιδρώντας στη διαθεσιμότητα την ώρα που η μεγάλη ζήτηση προέρχεται από γεωγραφικές περιοχές με ισχυρή τεχνολογική και βιομηχανική χρήση του γαλλίου, όπως η Ιαπωνία, οι ΗΠΑ, η Ευρώπη και η Νότια Κορέα.  Αξίζει να σημειωθεί, ότι η τιμή του γαλλίου έχει εκτιναχθεί στα 2.500 δολάρια το κιλό από 400 κιλό. 

Επίσης, η περίπτωση της Βορειοανατολικής Χαλκιδικής και των Μεταλλείων Κασσάνδρας εντάσσεται σε αυτήν ακριβώς τη συζήτηση για τη στρατηγική αυτονομία. Πρόκειται για μία από τις σημαντικότερες μεταλλευτικές επενδύσεις που βρίσκονται σήμερα σε εξέλιξη στην Ευρώπη, με ιδιαίτερη βαρύτητα λόγω της παραγωγής χαλκού, ενός μετάλλου που θεωρείται απαραίτητο για την ενεργειακή μετάβαση, την ηλεκτροκίνηση και τα δίκτυα ηλεκτρικής ενέργειας.

Ειδικά το έργο των Σκουριών, που τίθεται σε εμπορική λειτουργία στα τέλη του έτους, θεωρείται από τις μεγαλύτερες επενδύσεις χαλκού και χρυσού στην Ευρώπη, με στρατηγική σημασία για την πράσινη μετάβαση και την ηλεκτροκίνηση λόγω της αυξανόμενης ζήτησης χαλκού διεθνώς.

Σύμφωνα με μελέτη του ΙΟΒΕ, η συνολική επένδυση της Ελληνικός Χρυσός στα Μεταλλεία Κασσάνδρας εκτιμάται ότι ξεπερνά τα 3 δισ. δολάρια σε βάθος χρόνου, ενώ η δραστηριότητα συνδέεται με περισσότερες από 4.200 συνολικές θέσεις εργασίας το 2026 και σημαντική οικονομική επίδραση στη Βόρεια Ελλάδα και ειδικά γύρω από τον Δήμο Αριστοτέλη που βρίσκονται τα μεταλλεία.

Ουσιαστικά, η περιοχή αυτή εξελίσσεται σε ένα πραγματικό ‘τεστ’ προκειμένου η Ευρώπη να μπορέσει να αναπτύξει στρατηγικές εξορυκτικές και μεταποιητικές δραστηριότητες εντός των συνόρων της, με υψηλά περιβαλλοντικά εχέγγυα και μακροπρόθεσμο ορίζοντα.